Bước sang thế kỷ XXI, thế giới đã và đang ghi nhận những chuyển biến mới, phức tạp và khó lường trong quan hệ quốc tế. Hiện nay, các quốc gia luôn nỗ lực duy trì hòa bình, tăng cường thúc đẩy hợp tác nhằm góp phần giải quyết những thách thức đến từ các yếu tố an ninh truyền thống và phi truyền thống. Tuy nhiên, các cuộc xung đột vũ trang lại đang có chiều hướng nổi lên và diễn ra với tần suất dày đặc tại nhiều điểm nóng mới trong những năm gần đây. Đây chính là động lực để Uỷ ban Chữ thập đỏ Quốc tế (Tiếng Anh: International Committee of the Red Cross, viết tắt: ICRC) duy trì sứ mệnh của mình, với vai trò hết sức quan trọng trong việc gắn kết và hợp tác giữa các quốc gia trong những vấn đề nhân đạo. Để tiếp nối chuyên mục “Từ điển Galileo” tháng 8 này, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu những kiến thức cơ bản nhất về ICRC nhé!
Ủy ban Chữ thập đỏ Quốc tế (ICRC) là một tổ chức nhân đạo tư nhân được thành lập vào năm 1863. Những ý tưởng ban đầu về sự thành lập của ICRC được bắt nguồn từ hai thương gia người Thụy Sĩ Henry Dunant và Gustave Moynier.[1] Vào năm 1859, sau khi chứng kiến sự khốc liệt của trận chiến tại Solferino (Ý) giữa nhóm đồng minh Pháp, Ý với quân đội Áo [2], Henry Dunant đã đề xuất ra giải pháp nhằm thành lập tại mỗi quốc gia một Hội Cứu trợ. Đồng thời, ông cũng tiến hành vận động một thỏa thuận quốc tế nhằm bảo vệ những binh lính bị thương trên chiến trường và những người chăm sóc họ. Những đề xuất của ông cuối cùng cũng được chấp thuận bởi tập hợp các đại diện của chính phủ các quốc gia, sau đó một Uỷ ban Chữ thập đỏ quốc tế đã chính thức được thành lập. Vào tháng 8/1864, ICRC đã thuyết phục thành công chính phủ 12 quốc gia thông qua Công ước Geneva về nhân đạo khi lần đầu tiên yêu cầu quân đội các bên tham chiến phải chăm sóc những người bị thương, không phân biệt phe phái nào, và đưa ra một biểu tượng thống nhất cho các dịch vụ y tế.[3]
Các nguyên tắc hoạt động của ICRC đều dựa trên các quy định của Công ước Geneva năm 1949.[4] ICRC là một tổ chức phi chính phủ, hoạt động trên lập trường trung lập. ICRC có nhiệm vụ thường trực trong việc thăm hỏi tù binh chiến tranh, những người bị giam giữ và dân thường để theo dõi việc điều trị tình trạng của họ. Tổ chức cũng thực hiện nhiệm vụ giáo dục quân nhân và các nhóm vũ trang về nghĩa vụ mà họ phải tuân thủ theo luật nhân đạo quốc tế. Cơ quan này cũng có trách nhiệm trao đổi thông tin giữa các thành viên trong gia đình bị chia cắt bởi xung đột vũ trang; xác định tình trạng của các thành viên mất tích trong gia đình và cung cấp hỗ trợ y tế cho những người bị thương trong chiến tranh, những người phải di tán. Ngoài ra, ICRC cũng đảm bảo thực thi cung cấp các mặt hàng cứu trợ khẩn cấp như nước, hệ thống vệ sinh và lương thực thực phẩm. Tất cả các quyền hạn trên đều được ICRC thực hiện dưới sự tuân thủ và giám sát đúng theo quy định của luật pháp quốc tế.[5] Do một số tính chất đặc biệt, ICRC là một trong số ít tổ chức được hưởng đặc quyền tiếp cận nhân đạo trong các cuộc xung đột vũ trang. Trong một số các cuộc khủng hoảng, ICRC thường là tổ chức duy nhất có thể hoạt động trong các khu vực mà các cơ quan khác không thể tiếp cận được.[6]
Với sự hiện diện thường trực tại hơn 100 quốc gia và vùng lãnh thổ, các hoạt động nhân đạo của ICRC diễn ra sôi nổi trên hầu như khắp các khu vực, nhưng đa số hiện nay thường tập trung ở những điểm nóng của chiến tranh và xung đột vũ trang. Điển hình là cuộc xung đột tại Afghanistan trong giai đoạn 2016, ICRC có trách nhiệm giám sát chặt chẽ các động thái thù địch, ngăn chặn các hành vi vi phạm luật nhân đạo quốc tế, thăm hỏi những người bị bắt giam và hỗ trợ thường dân bị ảnh hưởng bởi cuộc xung đột.[7] Tại Sudan - một điểm nóng của các cuộc xung đột vũ trang sắc tộc và tôn giáo, các hoạt động của ICRC đã có mặt từ năm 1978 với mục tiêu hỗ trợ các bệnh viện với cơ sở y tế trang thiết bị và vật tư. Tổ chức này cũng làm việc với các cơ quan quản lý cấp nước địa phương để cải thiện khả năng tiếp cận nguồn nước sạch của người dân.[8] Trước nguy cơ về một cuộc khủng hoảng nhân đạo khi Nga phát động "Chiến dịch quân sự đặc biệt" tại Ukraine vào tháng 2/2022, ICRC đã triển khai hơn 700 nhân viên làm việc tại 10 địa điểm trên khắp lãnh thổ Ukraine. Tổ chức này cũng đã tiến hành vận chuyển hàng cứu trợ đến những người dân phải di tản, cung cấp thuốc và vật tư y tế cho các cơ sở chăm sóc sức khỏe, bệnh viện và các trung tâm cứu trợ. Trong bối cảnh chiến sự vẫn tiếp tục leo thang căng thẳng và những khủng hoảng nhân đạo dự báo sẽ được tiếp tục gia tăng, ICRC cho biết sẽ tiếp tục mở rộng quy mô hoạt động nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của người dân.[9]
Tuy nhiên, hiện nay ICRC cũng phải đối mặt với những thách thức nhất định do những hạn chế về mặt pháp lý. Về bản chất, ICRC là một tổ chức hiệp hội tư nhân và vẫn phải tuân thủ các quy định ràng buộc như mọi tổ chức tư nhân khác. Do vậy, ICRC không thể chịu trách nhiệm và giải quyết các vấn đề phát sinh nằm ngoài thẩm quyền hoạt động của một hiệp hội tư nhân.[10] Thêm vào đó, ICRC có đặc quyền hoạt động tại các khu vực xung đột vũ trang đều đến từ quy định về việc tổ chức này không được phép công khai đặt nghi vấn cho bất kỳ lý do nổ ra cuộc chiến/xung đột hoặc các vấn đề liên quan tới giam giữ tù binh.[11] Chính điều trên đã giới hạn đáng kể tới tiếng nói của ICRC trên trường quốc tế và đặt ra những nghi ngờ về khả năng thực thi các sứ mệnh nhân đạo từ chính phủ nhiều quốc gia.
Trải qua hơn một thế kỷ hoạt động, tổ chức ICRC đã và đang vẫn tiếp tục giữ vững vai trò quan trọng với cương vị là một tổ chức nhân đạo trung lập, phi chính phủ có quy mô, tổ chức và đóng góp vào các hoạt động lớn nhất hành tinh. Trong những năm qua, ICRC đã liên tục thúc đẩy mạnh mẽ hơn các phong trào nhân đạo quốc tế. Tính đến thời điểm hiện tại, ICRC đã có hơn 20000 tình nguyện viên đang hoạt động trên 100 vùng lãnh thổ khác nhau. Năm 2019, ICRC đã công bố một chiến lược hành động kéo dài 6 năm với tầm nhìn từ năm 2019-2024, nhấn mạnh tới một số mục tiêu nhằm ngăn chặn và giảm bớt thiệt hại, mất mát của những người bị ảnh hưởng bởi xung đột, bạo lực và tạo ra các tác động nhân đạo bền vững. Ngoài ra, chiến lược trên cũng đề cập đến việc truyền cảm hứng cho các nhân viên, tình nguyện viên của tổ chức, các nhà tài trợ và các bên liên quan khác, thúc đẩy hơn nữa tinh thần nhân đạo.[12] Đồng thời, ICRC, Văn phòng Chữ thập đỏ Liên minh châu Âu (EU), 29 quốc gia thành viên của Hiệp hội Chữ thập đỏ tại châu Âu, Chữ thập đỏ và Hiệp hội Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế (IFRC) cùng nhau đã cam kết tiếp tục thực hiện tích cực hơn các hoạt động nhân đạo. Trong tương lai, ICRC cũng sẽ chủ động phối hợp với một số tổ chức của EU trong giai đoạn 2022-2027 với trọng tâm của cam kết hướng tới thúc đẩy hơn nữa các chính sách của EU về nhân đạo.[13]
Thông qua bài viết trên, Galileo Society hy vọng đã đem đến những thông tin thú vị về Uỷ ban Chữ thập đỏ quốc tế (ICRC). Đừng quên bấm theo dõi fanpage Galileo Society để không bỏ lỡ bất kỳ thông tin bổ ích nào nhé!
