Trong những năm 1960, thế giới đã chứng kiến cuộc chạy đua vào không gian quyết liệt giữa hai siêu cường Mỹ và Liên Xô. Cũng chính từ đây, những nỗ lực mang tính đột phá nhằm phóng các vệ tinh nhân tạo; tàu thăm dò không gian lên Mặt trăng, Sao Kim và Sao Hỏa cũng như các chuyến du hành vào vũ trụ của con người trong các sứ mệnh mặt trăng và quỹ đạo đã được cả Mỹ và Liên Xô liên tục đẩy mạnh.[1] Một trong những thành tựu nổi bật của ngành hàng không vũ trụ lúc đó chính là “Chương trình Intercosmos” được thực hiện bởi Liên Xô. Trong chuyên mục "Từ điển Galileo" lần này, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu những thông tin cơ bản về chương trình này nhé!
1. Giới thiệu Chương trình Interkosmos
Chương nghiên cứu khoa học vũ trụ Interkosmos được thành lập bởi Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô vào năm 1966, với mục tiêu thúc đẩy hợp tác quốc tế trong lĩnh vực thăm dò và sử dụng không gian vũ trụ,[2] qua đó tạo điều kiện cho các quốc gia có quan hệ ngoại giao với Liên Xô tham gia vào các chương trình không gian có người lái và không người lái.[3]
Năm 1967, trong khuôn khổ của Interkosmos, Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa (XHCN) đã ký kết "Thỏa thuận về tham gia thăm dò và sử dụng không gian bên ngoài bằng vệ tinh trái đất nhân tạo vì mục đích hòa bình" (tiếng Anh: Agreement on Participation in the Exploration and Use of Outer Space by Means of Artificial Earth Satellites for Peaceful Purposes), cho phép các quốc gia ký kết phóng các tàu không gian và đưa các phi hành gia của nước họ vào vũ trụ.[4][5]
Trong suốt gần 25 năm hoạt động (từ 1966 đến 1991), Chương trình Interkosmos có sự tham gia của các quốc gia Đông Âu thuộc Khối Warszawa, Hội đồng Tương trợ Kinh tế (CoMEcon), và các quốc gia có quan hệ ngoại giao hữu nghị với Liên Xô như Afghanistan, Cuba, Mông Cổ và Việt Nam. Ngoài ra, Interkosmos cũng nhận được sự tham gia từ các quốc gia thuộc Phong trào không liên kết NAM như Ấn Độ và Syria.[6][7]. Đáng chú ý, Pháp - quốc gia từng là thành viên trong Bộ chỉ huy quân sự của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương NATO cũng có đóng góp vào chương trình này.[8] Trong khuôn khổ Chương trình, Liên Xô đảm nhiệm vai trò cung cấp công nghệ phóng đã được kiểm chứng cho chuyến bay vào vũ trụ, trong khi các quốc gia khác đảm nhiệm phát triển và cung cấp thiết bị, dụng cụ đo lường và cơ sở vật chất của riêng từng nước cho mục đích nghiên cứu.[9]
2. Hoạt động của Chương trình Interkosmos
Chương trình Interkosmos bao gồm năm lĩnh vực nghiên cứu cơ bản: vật lý vũ trụ, khí tượng học, truyền thông, sinh học, y học và chương trình viễn thám Trái Đất.[10] Tháng 4/1967, Chương trình khởi động với các chuyến phóng vệ tinh nghiên cứu không người lái, và bắt đầu từ tháng 2/1978, các chuyến bay có người lái bắt đầu được thực hiện.[11] Tham gia Chương trình, mỗi quốc gia sẽ chọn hai người để đào tạo thành phi hành gia, bao gồm một phi hành gia chính và một người dự bị. Sau đó, Interkosmos sẽ tiến hành chọn ra người sẽ tham gia chuyến bay vào vũ trụ thông qua quá trình đào tạo diễn ra trong khoảng thời gian 2 năm tại Star City (Zvyozdny, Moscow). Phi hành đoàn cuối cùng bao gồm một chỉ huy người Liên Xô và một "nhà nghiên cứu du hành vũ trụ" đến từ các nước tham gia Interkosmos.
Trong khuôn khổ Interkosmos, Liên Xô cũng thực hiện Chương trình Salyut - chương trình trạm không gian đầu tiên do nước này khởi xướng, bao gồm một loạt bốn trạm không gian nghiên cứu khoa học và hai trạm không gian do thám quân sự có phi hành đoàn trong khoảng thời gian 15 năm, từ 1971 đến 1986.[12] Sau Dự án Thử nghiệm Apollo–Soyuz, vào những năm 1970, Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ (NASA) và Interkosmos đã có những cuộc thảo luận về chương trình phối hợp "Shuttle-Salyut" với mục đích gửi tàu con thoi đến trạm không gian Salyut. Trong thập niên 1980, hai bên cũng có những cuộc thảo luận đề cập đến việc phóng tàu vũ trụ Liên Xô thuộc chương trình Buran lên trạm không gian Mỹ trong tương lai.[13] Tuy chưa đạt được kết quả cụ thể và các biến cố lịch sử tác động, Chương trình Shuttle-Salyut đã được Mỹ và Nga sau này tiếp nối thông qua chương trình Shuttle–Mir, mở lối cho sự hình thành Trạm vũ trụ quốc tế (ISS).
3. Thành tựu, hạn chế
Trong khoảng thời gian từ năm 1978 đến 1988, những chuyến bay trong khuôn khổ Interkosmos đã thành công đưa 14 phi hành gia không phải người Liên Xô lên không gian trong những tàu Soyuz.[14] Từ tháng 10/1969 - 12/1991, có 25 vệ tinh đại diện cho các quốc gia thành viên Interkosmos đã được phóng ra ngoài không gian. Những vệ tinh này được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau, bao gồm quan sát Trái Đất, liên lạc và nghiên cứu khoa học.[15] Bằng cách phóng vệ tinh lên không gian, Interkosmos đã cho phép các nước tham gia phát triển năng lực nghiên cứu vũ trụ của riêng mình và thu thập dữ liệu có giá trị cho nhiều dự án khoa học khác nhau. Các dữ liệu mà vệ tinh thu thập được ứng dụng trên nhiều lĩnh vực, từ Khoa học khí tượng, Địa chất, Môi trường, cho đến Sinh học và Y học.[16][17]
Bên cạnh thành tựu và sứ mệnh đầy ý nghĩa của mình, Interkosmos cũng còn một số điểm hạn chế. Dù đã gửi được nhiều tàu vũ trụ ra ngoài không gian, Chương trình Interkosmos vẫn chưa thể phát triển một thiết kế tàu vũ trụ mới mà vẫn sử dụng loại tàu vũ trụ sẵn có do Liên Xô cung cấp. Mặt khác, sự ra đời của Interkosmos cũng giới hạn việc hợp tác quốc tế trong nghiên cứu khoa học.[18] Trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, Chương trình Interkosmos được xem như một phần trong nỗ lực của Liên Xô nhằm tạo ra các lợi thế trong cuộc chạy đua vào không gian với Mỹ, hơn là những mong muốn khám phá khoa học thực sự. Tuy còn nhiều hạn chế, song những đóng góp của Chương trình Interkosmos cho công cuộc nghiên cứu khoa học Hàng không Vũ trụ của nhân loại là vẫn là một trong những nền tảng quan trọng cho sự phát triển hàng không vũ trụ trong tương lai.
4. Ý nghĩa của Chương trình Interkosmos đối với quan hệ quốc tế
Đối với quan hệ quốc tế, Chương trình Interkosmos đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố mối quan hệ giữa các nước XHCN ở Đông Âu trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh.[19] Đặt trong bối cảnh thế giới bị chi phối bởi sự đối đầu gay gắt giữa Mỹ và Liên Xô, sự ra đời của Interkosmos cũng có vai trò như một cán cân đối trọng với sự hiện diện của NASA trong cuộc đua vào không gian của hai siêu cường.
Dưới sự hỗ trợ của Interkosmos, các nước tham gia Chương trình được cung cấp miễn phí tất cả các thiết bị của Liên Xô thời đó để phục vụ cho việc nghiên cứu. Mỗi quốc gia thành viên có quyền xây dựng công trình nghiên cứu riêng và tham gia vào các dự án nghiên cứu trọng điểm chung của Interkosmos.[20] Các kết quả nghiên cứu đạt được sẽ trở thành tài sản nghiên cứu chung, qua đó thúc đẩy việc chuyển giao công nghệ và hợp tác nghiên cứu khoa học giữa các nước trong nội khối XHCN.
Các nhà khoa học trong quá trình hợp tác nghiên cứu, đã nhận ra rằng việc khám phá vũ trụ rộng lớn không chỉ là nỗ lực của riêng quốc gia nào, mà là sự chung tay của tất cả các quốc gia. Sự đoàn kết và góp sức của nhiều bên mới tạo nên nguồn lực đủ cho việc nghiên cứu, cả về tài chính lẫn nhân lực. Kết thúc vào năm 1991, Chương trình Interkosmos vẫn là ví dụ thành công đầu tiên về sự hợp tác quốc tế trong ngành khoa học vũ trụ và mang lại những kết quả đáng kể, thúc đẩy nhân loại tiếp tục hành trình đi vào không gian vũ trụ.
Qua bài viết trên, Galileo Society mong muốn các bạn hiểu được thêm đôi nét về Chương trình Interkosmos, đặc biệt là những giá trị mà chương trình đã để lại. Hãy theo dõi chúng mình để biết thêm nhiều thông tin bổ ích nhé!
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] “Space race timeline”, Royal Museums Greenwich. Truy cập ngày 25/9/2023.
https://www.rmg.co.uk/stories/topics/space-race-timeline
[2][10] Alexandrovna Chaplyts, Olga; “Contribution of the USSR Interkosmos Program
to Promotion of Cooperation with India", Roerich. Truy cập ngày 25/9/2023.
https://www.roerichs.com/Lng/en/Publications/book-culture-and-peace-/Contribution-
of-the-USSR-Interkosmos-Program.htm
[3][5][9] “Reaching for the Stars: The »Interkosmos« Programme of the Eastern Bloc”,
DDR Museum, ngày 27/8/2015. Truy cập ngày 25/9/2023.
https://www.ddr-museum.de/en/blog/2016/reaching-for-the-stars-the-interkosmos-
programme-of-the-eastern-bloc
[4] Betz, Eric; “Apollo-Soyuz Mission: When the Space Race Ended”, Discover
Magazine, ngày 22/7/2020. Truy cập ngày 25/9/2023.
https://www.discovermagazine.com/the-sciences/apollo-soyuz-mission-when-the-
space-race-ended
[6] “Indian joins Soviet pair in 8-day space mission", The New York Times, ngày
4/4/1984. Truy cập ngày 25/9/2023.
https://www.nytimes.com/1984/04/04/us/indian-joins-soviet-pair-in-8-day-space-
mission.html
[7] Garthwaite, Rosie; “From astronaut to refugee: how the Syrian spaceman fell to
Earth”, The Guardian, ngày 1/3/2016. Truy cập ngày 25/9/2023.
https://www.theguardian.com/world/2016/mar/01/from-astronaut-to-refugee-how-the-
syrian-spaceman-fell-to-earth
[8][18] Sheehan, Michael, "The international politics of space", 59-61. London:
Routledge, 2007.
[11] “About: Interkosmos”, DBpedia. Truy cập ngày 25/9/2023.
https://dbpedia.org/page/Interkosmos
[12] Uri, John; “50 Years Ago: Launch of Salyut, the World’s First Space Station”,
NASA, ngày 19/4/2021. Truy cập ngày 25/9/2023.
https://www.nasa.gov/missions/station/50-years-ago-launch-of-salyut-the-worlds-first-
space-station/
[13] Portree, David; “Mir Hardware Heritage/Part 2 - Almaz, Salyut, and Mir”,
Wikisource, ngày 16/1/2023. Truy cập ngày 25/9/2023.
https://en.wikisource.org/wiki/Mir_Hardware_Heritage/Part_2_-
_Almaz,_Salyut,_and_Mir#2.1.6_Shuttle-Salyut_.281973-1978.3B_1980s.29
[14][15] Olga, Gubka; Varfolomii, Savchuk; "The Dnepropetrovsk Space Center: from
Ballistic Missiles to International Cooperation under the Interkosmos Program", 45-52,
2020.
[16] S. SmithFormerly, Marcia; “Soviet Interkosmonaut Missions”, Global Security.
Truy cập ngày 25/9/2023.
https://www.globalsecurity.org/space/world/russia/soviet_interkosmonaut_missions.ht
m
[17][19][20] Bergess, Colin; Vis, Bert, "Interkosmos - The Eastern Bloc's Early Space
Program", 42, 285-290. New York: Springer Praxis, 2015.
