Là thiên thể gần Trái đất nhất và là thiên thể duy nhất bên ngoài địa cầu mà con người
từng đặt chân đến, Mặt Trăng đang một lần nữa trở thành không gian cạnh tranh của
các quốc gia trong công cuộc chạy đua vào vũ trụ.[1] Cuối năm 2020, Hiệp định Artemis
được ra đời với tham vọng “thiết lập vùng an toàn” cho các quốc gia trong công cuộc
khai phá thế giới mới này.[2] Để kết thúc chuyên mục “Từ điển Galileo” tháng 9, hãy
cùng Galileo Society khám phá những thông tin nổi bật về Hiệp định Artemis này nhé!
1. Khái niệm và cơ sở hình thành
Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học không gian, nhiều nỗ lực pháp lý hoá
hoạt động khoa học này đã được thực hiện, tiêu biểu là 5 Điều ước quốc tế của Liên hợp
quốc về khoảng không vũ trụ từ năm 1967 đến 1979. Trong đó, Hiệp ước về khoảng
không vũ trụ (tiếng Anh: Outer Space Treaty, viết tắt: OST), tên chính thức là “Hiệp
ước quốc tế về những nguyên tắc điều chỉnh hoạt động của các quốc gia trong lĩnh vực
thăm dò và sử dụng khoảng không vũ trụ bao gồm Mặt Trăng và các thiên thể khác”,
đã đưa ra 17 nguyên tắc về bảo đảm sự công bằng và các mối quan hệ hoà bình ngoài
không gian.[3] Tuy được đông đảo cộng đồng quốc tế nhìn nhận là nền tảng vững chắc
cho tiến trình hình thành và phát triển pháp luật về khoảng không vũ trụ, các quy định
của Hiệp ước về khoảng không vũ trụ 1967 chưa có tính chi tiết cao.[4]
Năm 2020, với định hướng mở rộng Hiệp ước về khoảng không vũ trụ 1967 với các quy
định chi tiết hơn cho các hoạt động ngoài không gian, Cơ quan Hàng không Vũ trụ Mỹ
(NASA) đã đề xuất thành lập Hiệp định Artemis (tiếng Anh: The Artemis Accords).
Tên của Hiệp định này đề cập đến Chương trình Artemis của NASA - sáng kiến có mục
tiêu đưa phụ nữ và người da màu đầu tiên đặt chân lên Mặt Trăngvào năm 2024.[5][6]
Hiệp định Artemis được đánh giá là nỗ lực mới của Nhà Trắng dưới thời Tổng thống
Donald Trump nhằm quy tụ đồng minh xoay quanh kế hoạch trên của NASA.[7] Vào
ngày 13/10/2020, Mỹ cùng 7 quốc gia Australia, Canada, Italy, Nhật Bản, Luxembourg,
Các Tiểu vương quốc Ả-rập Thống nhất và Anh đã ký thỏa thuận Artemis. Tính đến
tháng 9/2023, số lượng quốc gia trên thế giới tham gia ký kết Hiệp định là 29.[8]
2. Nội dung của Hiệp định Artemis
Hiệp định gồm 10 nguyên tắc với mục tiêu chính là giữ vững môi trường vũ trụ hòa
bình, khai thác và sử dụng tài nguyên không gian an toàn và bền vững.[9] Những công
nghệ trên hệ thống không gian phải phổ biến để tương thích với thiết bị của các quốc
gia. Các nước cũng cam kết chia sẻ cởi mở các dữ liệu thu thập được, phối hợp với nhau
để hỗ trợ trong công tác cứu hộ khi cần thiết. [10] Các bên cũng không được giữ bí mật
về các vật thể được đưa lên vũ trụ, những thực thể xuất hiện trên bề mặt không gian đều
phải được xác định và đăng ký.[11] Bên cạnh đó, các quốc gia phải bảo vệ các di sản và hiện vật không gian, thu thập tài
nguyên theo các thỏa thuận quốc tế, tránh can thiệp có hại vào các sứ mệnh khác và xử
lý bất kỳ mảnh vỡ hoặc tàu vũ trụ nào một cách có trách nhiệm.[12] Dựa trên việc áp
dụng cơ chế tham vấn, các bên tham gia ký kết sẽ thảo luận định kỳ để rà soát việc tuân
thủ các nguyên tắc, cũng như trao đổi quan điểm về các lĩnh vực hợp tác tiềm năng
trong tương lai.[13]
NASA cho biết, Hiệp định Artemis mới sẽ không thay thế Hiệp ước Không gian vũ trụ
1967, mà mở rộng với các nguyên tắc chi tiết hơn cho các quốc gia thực hiện, giúp củng
cố mối quan hệ hòa bình trên Mặt Trăng và hơn thế nữa.[14]
3. Thành tựu và hạn chế của Hiệp định Artemis
Với mục tiêu rõ ràng của NASA cùng các quy định chặt chẽ hơn nhằm điều chỉnh hành
vi ngoài không gian của các quốc gia, Hiệp định Artemis đã thúc đẩy hợp tác giữa các
nước có cùng chí hướng trong khoa học vũ trụ, đồng thời tạo động lực phát triển các thể
chế hợp tác quốc tế về lĩnh vực này. Ngoài ra, Hiệp định Artemis đã có đóng góp quan
trọng trong việc xây dựng khuôn khổ pháp lý về Khoảng không vũ trụ bên cạnh các
Điều ước quốc tế trước đây. Bên cạnh đó, sự ra đời của Hiệp định này đã đánh dấu quyết
tâm mạnh mẽ của các quốc gia trong việc đưa con người quay trở lại Mặt Trăng.
Tuy vậy, Hiệp định Artemis đang đối mặt với một số thách thức quan trọng trong việc
phát triển và thực hiện các mục tiêu đã đề ra. Đầu tiên, tương tự như các Điều ước quốc
tế về khoa học vũ trụ trước đó, việc các quốc gia tham gia ký kết trên cơ sở tự nguyện
đã dẫn đến tính ràng buộc thấp trong các cơ chế hợp tác và đảm bảo thực thi Hiệp định.
Thứ hai, tính phổ quát của Hiệp định Artemis bị giới hạn do số lượng các quốc gia tham
gia ký kết còn hạn chế, đặc biệt không có sự tham gia của các nước có tiềm lực khoa
học vũ trụ lớn như Nga và Trung Quốc.[15] Điều này xuất phát từ việc Hiệp định
Artemis được nhìn nhận là một nỗ lực của Mỹ nhằm biến ý chí của Washington thành
“luật chơi” chung cho kỷ nguyên thăm dò và khai thác Mặt Trăng của loài
người.[16][17] Thứ ba, sự phản đối của Nga và Trung Quốc với Hiệp định Artemis có thể dẫn đến các
căng thẳng trong quan hệ quốc tế ở lĩnh vực khoa học vũ trụ khi những quốc gia dẫn
đầu lĩnh vực này có xu hướng tập hợp lực lượng riêng. Nổi bật, các cơ quan hàng không
vũ trụ của Nga và Trung Quốc đã hợp tác phát triển cơ chế Trạm nghiên cứu Mặt Trăng
quốc tế với sự tham gia của 6 quốc gia.[18][19] Cuối cùng, Hiệp định Artemis còn thiếu
các cơ chế thực thi cho chủ thể phi nhà nước, cũng như chưa có quy định về các hoạt
động quân sự ngoài không gian giữa các quốc gia tham gia ký kết.[20]
Thông qua bài viết trên, Galileo Society hy vọng đã đem đến cho các bạn những thông
tin cơ bản về Hiệp định Artemis. Hãy theo dõi chúng mình để cập nhật nhanh chóng
những sự kiện và thông tin mới nhất từ câu lạc bộ nhé!
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Việt Dũng. “Mặt trăng – “lục địa thứ bảy”: Cuộc chiến... chia phần.” Báo Công an
Nhân dân, ngày 5/1/2017. Truy cập ngày 23/9/2023. https://cand.com.vn/Khoa-hoc-
Van-Minh/Mat-trang-luc-dia-thu-bay-Cuoc-chien-chia-phan-i417676/. [2] Gia Minh. “Các cường quốc chạy đua lên Mặt trăng, sẽ có tranh chấp?.” Báo Tuổi
trẻ, ngày 12/8/2023. Truy cập ngày 23/9/2023. https://tuoitre.vn/cac-cuong-quoc-
chay-dua-len-mat-trang-se-co-tranh-chap-20230812161609676.htm. [3] [9] [11] [12] [14] Lê Lâm. “Tám quốc gia ký Hiệp ước Artemis về quy tắc khám
phá mặt trăng.” Báo Nhân Dân, ngày 14/10/2020. Truy cập ngày 23/9/2023.
https://nhandan.vn/tam-quoc-gia-ky-hiep-uoc-artemis-ve-quy-tac-kham-pha-mat-
trang-post620348.html. [4] [15] [16] Newman, Christopher. “Artemis Accords: Why many countries are
refusing to sign Moon exploration agreement.” The Conversation, ngày 19/10/2020.
Truy cập ngày 24/9/2023. https://theconversation.com/artemis-accords-why-many-
countries-are-refusing-to-sign-moon-exploration-agreement-148134.
[5] Grush, Loren. “US and seven other countries sign NASA’s Artemis Accords to set
rules for exploring the Moon.” The Verge, ngày 13/10/2020. Truy cập ngày
23/9/2023. https://www.theverge.com/2020/10/13/21507204/nasa-artemis-accords-8-
countries-moon-outer-space-treaty. [6] “NASA Artemis.” National Aeronautics and Space Administration. Truy cập ngày
30/9/2023. https://www.nasa.gov/specials/artemis/. [7] “Nhật Bản gia nhập “Hiệp ước Artemis” do Mỹ dẫn dắt.” VOV, ngày 14/10/2020.
Truy cập ngày 23/9/2023. https://vov.gov.vn/nhat-ban-gia-nhap-hiep-uoc-artemis-do-
my-dan-dat-dtnew-211602?keyDevice=true. [8] Lea, Robert. “Artemis Accords: What are they & which countries are involved?.”
Space, tháng 9/2023. Truy cập ngày 23/9/2023. https://www.space.com/artemis-
accords-explained. [10] [13] “The Artemis Accords: Principles for cooperation in the civil exploration
and use of the Moon, Mars, Comets, and Asteroids for peaceful purposes.” National
Aeronautics and Space Administration, ngày 13/10/2020. Truy cập ngày 23/9/2023.
https://www.nasa.gov/specials/artemis-accords/img/Artemis-Accords-signed-
13Oct2020.pdf. [17] Paikowsky, Deganit. “The Space Race’s Shifting Center of Gravity.” Foreign
Policy, ngày 8/3/2023. Truy cập ngày 24/9/2023.
https://foreignpolicy.com/2023/03/08/space-race-moon-lunar-artemis-accords-united-
states-russia-china/. [18] Wall, Mike. “Not just Artemis: China and Russia plan to put boots on the moon,
too.” Space, ngày 3/9/2022. Truy cập ngày 24/9/2023. https://www.space.com/china-
russia-moon-base-ilrs. [19] Jones, Andrew. “South Africa joins China’s moon base project.” Space News,
ngày 7/9/2023. Truy cập ngày 24/9/2023. https://spacenews.com/south-africa-joins-
chinas-moon-base-project/.
[20] Gross, Matthew. “The Artemis Accords: International Cooperation in the Era of
Space Exploration.” Harvard International Review, ngày 27/1/2023. Truy cập ngày
24/9/2023.
https://hir.harvard.edu/the-artemis-accords/.
