Sự vận động mạnh mẽ của tình hình thế giới kể từ sau Chiến tranh Lạnh đã tạo điều kiện giúp cho bầu không khí chính trị thế giới giảm căng thẳng, xu thế hòa dịu, hòa hoãn ngày càng chiếm ưu thế trong quan hệ giữa các quốc gia, dân tộc trên thế giới, tạo những tiền đề cho xu thế đa dạng hóa, đa phương hóa, hội nhập khu vực và quốc tế ngày càng phát triển sâu rộng trong quan hệ quốc tế hiện nay.[1] Trong bối cảnh trên, chủ nghĩa đa phương (tiếng Anh: multilateralism) đã và đang phát huy những vai trò tích cực trong hợp tác quốc tế. Trong chuyên mục "Từ điển Galileo" lần này, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu về thuật ngữ “Chủ nghĩa đa phương” nhé!
1. Khái niệm “chủ nghĩa đa phương”
Các hình thức ngoại giao đa phương đã có một bề dày lịch sử lâu đời, xuất hiện trước cả khi khái niệm “chủ nghĩa đa phương” ra đời. Nhiều nhà sử học cho rằng Hòa ước Westphalia đã hình thành một “cơ chế” ngoại giao đa phương giữa các quốc gia châu u giữa thế kỉ XVII.[2] Các nhà triết học Ánh sáng thế kỉ XVIII, như triết gia Pháp Jean Jacques Rousseau và triết gia Đức Immanuel Kant, đã lần đầu tiên đưa ra khái niệm về một “ủy hội giữa các quốc gia”, có nhiệm vụ chuyên trách là giải quyết bất đồng trong các vấn đề quốc tế.[3] Đường lối đối ngoại theo “chủ nghĩa đa phương” xuất hiện sau Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914 - 1918). Sau đó, thuật ngữ này bắt đầu được nghiên cứu rộng rãi với tư cách là một thuật ngữ trong lĩnh vực quan hệ quốc tế kể từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai (1939 - 1945).[4]
Theo quan điểm của học giả người Mỹ Robert O.Keohane, khái niệm về “chủ nghĩa đa phương” được hiểu là hoạt động phối hợp chính sách quốc gia của một nhóm ba hoặc nhiều nước với nhau thông qua các công cụ thể chế.[5] Còn theo nhà khoa học chính trị Joseph Nye, “chủ nghĩa đa phương” là hệ thống chủ nghĩa để nhiều quốc gia thống nhất đường lối hành động chung trong việc giải quyết các vấn đề quốc tế.[6] Từ đó, ông đưa ra ba thành tố để kiến tạo mối quan hệ đa phương bao gồm: (i) các chủ thể tham gia là các quốc gia và số lượng tham gia từ ba nước trở lên, (ii) hợp tác đa lĩnh vực, và (iii) thiết lập các thể chế quốc tế. Nhìn chung, có thể hiểu chủ nghĩa đa phương là “một hoặc nhiều bộ nguyên tắc, luật lệ, dàn xếp mang tính thể chế được thỏa thuận để điều chỉnh và định hướng hành vi của các quốc gia cùng các thực thể quốc tế khác trong quá trình tạo dựng luật chơi và đàm phán giải pháp có sự tham gia từ ba bên trở lên để phối hợp xử lý các vấn đề toàn cầu, khu vực và của từng quốc gia”.[7]
Trong lịch sử, việc thiết lập các mối quan hệ đa phương trong khuôn khổ của các liên minh quân sự hoặc chính trị đã xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử, đặc biệt là tại phương Tây, kể từ khi hệ thống quốc gia - dân tộc xuất hiện sau Hòa ước Westphalia (1648).[8] Tuy nhiên, mãi đến năm 1919, sau khi Chiến tranh thế giới thứ nhất, tổ chức quốc tế liên chính phủ đầu tiên mới được thành lập - Hội quốc liên, tồn tại đến Chiến tranh thế giới thứ hai. Sau hai cuộc thế chiến, các thể chế quốc tế đa phương mới được thiết lập một cách hoàn chỉnh và có hệ thống, mở đầu với sự ra đời của Liên hợp quốc, tổ chức kế tục Hội quốc liên, vào tháng 10/1945. Ngoài Liên hợp quốc, trong bốn thập kỷ Chiến tranh Lạnh, các mô hình đa phương chủ yếu giới hạn ở các phong trào chính trị - xã hội quốc tế (Phong trào Không liên kết), các khối liên minh quân sự (khối NATO, khối Hiệp ước Warsaw,...) và các tổ chức hoặc sáng kiến hợp tác viện trợ kinh tế (Kế hoạch Marshall, Hội đồng Tương trợ Kinh tế - SEV). Đầu thập niên 1990, khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, xu hướng toàn cầu hóa mạnh mẽ đã tác động và đang ngày càng thúc đẩy chủ nghĩa đa phương trong chính trị quốc tế. Các mô hình đa phương ngày càng phong phú về hình thức và đa dạng hơn trước về phạm vi hoạt động, như các cộng đồng an ninh, tổ chức hợp tác an ninh trong lĩnh vực an ninh - quân sự; các hiệp định thương mại tự do (FTA), các liên minh thuế quan, các thị trường chung trong lĩnh vực kinh tế - thương mại.[9]
2. Các đặc điểm của chủ nghĩa đa phương
Môi trường của chủ nghĩa đa phương bao gồm ba thành tố chính. Một là luật lệ thành văn hay bất thành văn, quy định quyền lợi và nghĩa vụ của các thành viên, các nguyên tắc hoạt động, các điều khoản thi hành thỏa thuận được ký kết. Hai là hình thức tổ chức, có trụ sở hoặc chỉ ký kết văn bản tham gia. Ba là bản sắc, hay tính chất của cơ chế đa phương, được hình thành qua quy chế thành viên, sự tương tác và tôn trọng luật lệ hoặc chuẩn mực hành vi giữa các thành viên. Trọng tâm của chủ nghĩa đa phương là các nguyên tắc quy định các hành xử của các quốc gia.[10] Ví dụ, Liên hợp quốc quy định các nguyên tắc, mục đích hoạt động và quy chế thành viên trong bản Hiến chương; có trụ sở tại thành phố New York (Mỹ) và hiện nay là một cơ chế đa phương hệ thống, tương đối toàn diện và đa lĩnh vực. Sự phát triển của chủ nghĩa đa phương vừa nhằm thúc đẩy tính dân chủ (do phải đạt được sự đồng thuận của tất cả các bên tham gia), vừa thúc đẩy tính công bằng (do tất cả các quốc gia, kể cả các quốc gia lớn, đều chịu sự ràng buộc của các nguyên tắc của thể chế đa phương họ tham gia) trong quan hệ quốc tế hiện đại.[11][12]
Việc hoạch định đường lối đối ngoại theo hướng đa phương hóa của mỗi quốc gia thường nhằm mục đích phục vụ tối đa lợi ích quốc gia của mình. Tuy nhiên, trong cơ chế theo chủ nghĩa đa phương, để đảm bảo lợi ích hài hòa giữa tất cả các bên tham gia, cách tiếp cận “cùng thắng” (win - win) được áp dụng rộng rãi, nhằm tìm được tiếng nói chung trong việc giải quyết các vấn đề quốc tế, cũng như tạo điều kiện để tiến hành tăng cường hợp tác trên nhiều lĩnh vực.
Bên cạnh đó, phạm vi hoạt động của các diễn đàn đa phương cũng rất đa dạng. Về phạm vi địa lí, các diễn đàn đa phương có thể bao gồm các cấp độ tiểu khu vực (như tiểu vùng sông Mekong); khu vực (Liên minh châu Âu - EU, Liên minh châu Phi - AU, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á - ASEAN,...); liên khu vực (như Diễn đàn hợp tác Á - Âu - ASEM); toàn cầu (như Liên hợp quốc). Đặc biệt, sự xuất hiện của các cơ chế tiểu đa phương đã làm nảy sinh một hình thức mới của chủ nghĩa đa phương, đó là chủ nghĩa tiểu đa phương (minilateral/plurilateral) với bản chất là sự tập hợp các quốc gia hoặc chủ thể thành viên trong các cơ chế đặc thù để giải quyết những vấn đề liên quan trực tiếp đến tất cả các bên.[13]
Về lĩnh vực hợp tác, chủ nghĩa đa phương có thể xuất hiện trên tất cả các lĩnh vực, từ chính trị - an ninh (Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương - NATO, Tổ chức Hiệp ước An ninh Tập thể - CSTO,...); kinh tế - thương mại (Tổ chức Thương mại Thế giới - WTO, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế - OECD, khối G7, khối G20,...) đến văn hóa - xã hội (Khối Thịnh vượng chung Anh - Commonwealth, Cộng đồng Pháp ngữ - Francophone,...), khoa học - kỹ thuật (Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế - IAEA, Tổ chức Nghiên cứu Hạt nhân châu u - CERN),... Có thể nói, trong thời đại hội nhập và toàn cầu hóa hiện nay, các diễn đàn đa phương đã và đang mở rộng phạm vi hơn bao giờ hết.
3. Vai trò của chủ nghĩa đa phương trong quan hệ quốc tế
Sự vận động mạnh mẽ của tình hình thế giới kể từ sau Chiến tranh Lạnh đã mang lại những cơ hội tăng cường kết nối trên nhiều lĩnh vực cho các quốc gia, khu vực, thúc đẩy quan hệ quốc tế ngày càng mở rộng, phát triển và đa dạng hóa, bao gồm cả các chủ thể truyền thống (các quốc gia - dân tộc) và các chủ thể mới (các khối liên kết khu vực, các thể chế quốc tế, các liên kết kinh tế - chính trị, các tổ chức phi chính phủ,...). Từ đó, việc định hướng chủ nghĩa đa phương trong chính sách đối ngoại được nhiều quốc gia chú trọng.
Chủ nghĩa đa phương đóng vai trò tích cực trong quan hệ quốc tế hiện đại, với ba ưu thế chính. Thứ nhất, chủ nghĩa đa phương thường mang tính điều chỉnh (khuyến khích hoặc hạn chế) hành vi của các quốc gia. Ví dụ, Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc (UNSC) là một thể chế chính trị quốc tế đa phương đưa ra các nghị quyết có tính bắt buộc thực thi, nhằm điều chỉnh hành vi các quốc gia được xem là có nguy cơ xâm phạm tới hòa bình và an ninh thế giới. Nhưng không phải tất cả các cơ chế đa phương đều mang tính ràng buộc. Các thành viên có các quyền tham gia, quyền bảo lưu và quyền rút khỏi các thể chế quốc tế một cách tự nguyện, dựa trên nguyên tắc bình đẳng về chủ quyền giữa các quốc gia theo Hiến chương Liên hợp quốc.[14] Thứ hai, đa phương hóa là phương tiện để các quốc gia tạo vị thế trong quan hệ đối ngoại và đảm bảo lợi ích quốc gia trong từng hoàn cảnh và giai đoạn cụ thể.[15] Thứ ba, chủ nghĩa đa phương đã tạo nên công cụ giúp giải quyết các vấn đề quốc tế quan trọng, như biến đổi khí hậu, mất an ninh lương thực, xung đột và nội chiến, v.v. cần tới sự chung tay của nhiều quốc gia, từ đó đóng góp vào sự ổn định và phát triển của nhân loại.
4. Chủ nghĩa đa phương trong bối cảnh thế giới mới
Chủ nghĩa đa phương ngày nay vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế nhất định. Các tổ chức và thể chế hợp tác đa phương còn có mức độ thể chế hóa rất khác nhau, từ liên kết lỏng lẻo, ít ràng buộc và còn nhiều hạn chế; đến mức phối hợp đa quốc gia chặt chẽ để hình thành một hình thái hợp tác mang tính chất của một “siêu nhà nước” (supernational), với việc hình thành một thị trường chung, sử dụng một đồng tiền chung, thiết lập các định chế hành chính chung... như điển hình của EU.[16] Sự thiếu liên kết chặt chẽ khiến các cơ chế đa phương vận động thiếu hiệu quả. Bên cạnh đó, các thể chế đa phương khó có thể đáp ứng hoàn toàn mọi yêu cầu của các nước, do đó các bên phải tiến hành đàm phán và chấp nhận “hy sinh” một phần lợi ích quốc gia để đạt được sự đồng thuận giữa tất cả các nước.[17]
Trong bài phát biểu tại phiên khai mạc khóa họp lần thứ 77 của Đại hội đồng Liên hợp quốc tháng 9/2022 tại New York (Mỹ), Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres cho rằng chủ nghĩa đa phương “đang đứng trước những thách thức lớn chưa từng có và đây sẽ là phép thử sự đoàn kết và lòng tin của các nước với nhau”.[18][19][20]Có thể nói, trong bối cảnh đứng trước hàng loạt những thách thức như chủ nghĩa đơn phương, chủ nghĩa dân túy, chủ nghĩa dân tộc cực đoan, cạnh tranh nước lớn và chủ nghĩa bảo hộ thương mại đe dọa hợp tác toàn cầu, các thể chế đa phương cần phát huy hơn nữa vai trò quan trọng của mình, nhằm gia tăng vai trò và củng cố tình đoàn kết quốc tế trong việc giải quyết các vấn đề chung. Cơ chế đa phương sẽ là phương tiện để các nước tiếp tục hỗ trợ lẫn nhau giải quyết những vấn đề trước mắt, hướng tới một tương lai hòa bình và tốt đẹp hơn.
Thông qua bài viết trên, Galileo Society hy vọng đã đem đến cho các bạn những thông tin cơ bản về thuật ngữ "chủ nghĩa đa phương". Hãy theo dõi chúng mình để cập nhật nhanh chóng những sự kiện và thông tin mới nhất từ Galileo Society nhé!
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
[1][7][9][10][13][15] Đặng Đình Quý, “Chủ nghĩa đa phương trên thế giới và
Ngoại giao đa phương của Việt Nam”, NXB Chính trị Quốc gia Sự Thật, 2019
[2][8] Lưu Thúy Hồng, “Ngoại giao đa phương trong hệ thống quan hệ quốc tế
đương đại”, NXB Chính trị Quốc gia, 2015
http://thuvien.ajc.edu.vn/ViewPDFOnline/document.php?loc=0&doc=79541614
92884624508150250454176157595
[3] Philippe Moreau Defarges, “Le multilatéralisme et la fin de l’histoire”.
Politique étrangère, Autumne 2004
https://www.diplomatie.gouv.fr/IMG/pdf/0104-MOREAU_DEFARGES-FR2-
2.pdf Truy cập ngày 10/8/2023
[4] “Multilateralism: About History of Multilateralism”, United Nations Library
and Archieves, Geneva. Truy cập ngày 10/8/2023
https://libraryresources.unog.ch/multilateralism/history
[5][12][17] Robert O.Keohane, “Multilateralism: an Agenda for Research”,
International Journal, Vol.25, Autumn 1990
https://www.jstor.org/stable/40202705 Truy cập ngày 6/8/2023
[6] Joseph Nye, “Unilateralism vs. Multilateralism”, Taipei Times, 2002
https://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2002/09/29/170042 Truy
cập ngày 6/8/2023
[11] Miles Kahler, “Multilateralism with Small and Large Numbers”,
International Organization, 1992
https://www.jstor.org/stable/2706992 Truy cập ngày 6/8/2023
[14] Hiến chương Liên hợp quốc
[16] “Extension: What are International Organizations?”, Carleton University
https://carleton.ca/ces/eulearning/introduction/what-is-the-eu/extension-what-
are-international-organizations/ Truy cập ngày 10/8/2023.
[18] Ngọc Thanh, “Xu hướng chuyển sản xuất sang 'nước bạn'”, VNExpress, ngày
22/5/2022. Truy cập ngày 5/8/2023
https://vnexpress.net/xu-huong-chuyen-san-xuat-sang-nuoc-ban-4466568.html
[19] Công Anh, “Chủ nghĩa bảo hộ thương mại đe dọa tăng trưởng toàn cầu”,
Công an Nhân dân, ngày 19/7/2018. Truy cập ngày 6/8/2023
https://cand.com.vn/Kinh-te-Van-hoa-The-Thao/Chu-nghia-bao-ho-thuong-mai-
de-doa-tang-truong-toan-cau-i483986/
[20] Vân Nguyễn, “LHQ cảnh báo chủ nghĩa đa phương đang đứng trước những
thách thức lớn”, VietnamPlus, ngày 13/9/2022. Truy cập ngày 6/8/2023
https://www.vietnamplus.vn/lhq-canh-bao-chu-nghia-da-phuong-dang-dung-
truoc-nhung-thach-thuc-lon/816095.vnp
