[Từ điển Galileo _ 12_05_2023]

Châu Phi là lục địa lớn thứ hai thế giới với dân số trên 1,2 tỷ người và là nơi gìn giữ  những nền văn minh cổ đại nhất của thế giới. Tuy vậy, kể từ sau khi trở thành thuộc địa  của các nước châu Âu, lục địa này là nơi liên tục xảy ra các vấn đề vi phạm nhân quyền  dưới nhiều hình thức như chế độ phân biệt chủng tộc A-pác-thai, xung đột sắc tộc, tham  nhũng chính phủ, đói nghèo,...[1] Các nhà lãnh đạo của lục địa châu Phi đã có những nỗ  lực tích cực trong việc thúc đẩy một nền dân chủ với đầy đủ quyền con người và quyền  của các dân tộc hơn thông qua hàng loạt những cơ chế. Để hiện thực hoá nỗ lực đó, Liên  minh châu Phi đã thành lập Tòa án châu Phi về quyền con người và quyền các dân tộc  (AfCHPR). Để mở đầu chuyên mục “Từ điển Galileo" trong tháng 5, hãy cùng Galileo  Society tìm hiểu những thông tin thú vị về Tòa án này nhé!  

Ý tưởng về một thể chế bảo vệ nhân quyền tại châu Phi bắt đầu xuất hiện từ khoảng đầu  những năm 1960, tại Đại hội Luật gia châu Phi đầu tiên được tổ chức tại Lagos, Nigeria  (1961). Khi đó, các đại biểu tham dự đã thông qua một tuyên bố kêu gọi chính phủ của  các nước châu Phi thành lập điều ước bảo vệ quyền con người với đầy đủ toà án và uỷ  ban liên quan.[2] Tới năm 2004, khi Nghị định thư bổ sung Hiến chương quyền con  người và quyền các dân tộc châu Phi (Nghị định thư 1998) bắt đầu có hiệu lực sau khi  được phê chuẩn bởi hơn 15 nước thành viên của Liên minh châu Phi, Tòa án châu Phi  về quyền con người và quyền các dân tộc (AfCHPR) mới chính thức được thành lập.  Hiện nay, trụ sở của Tòa được đặt tại Arusha, Cộng hòa Tanzania.[3] 

Toà được thành lập nhằm hỗ trợ Ủy ban quyền con người và quyền các dân tộc châu Phi  (ACHPR) trong việc thực hiện công tác bảo vệ quyền con người ở châu Phi. Đồng thời,  Tòa AfCHPR còn mang nhiệm vụ đảm bảo sự tuân thủ của các quốc gia đối với Hiến  chương châu Phi về quyền con người và quyền các dân tộc, cùng các văn kiện quốc tế  khác về quyền con người thông qua các phán quyết về vấn đề này. Mục tiêu của Toà nhằm: (i) Thực hiện quyền tài phán trong các trường hợp xảy ra tranh chấp được đệ trình  liên quan đến việc giải thích và áp dụng Hiến chương châu Phi, Nghị định thư 1998 và  bất kỳ văn kiện về quyền con người nào khác được các quốc gia thành viên phê chuẩn;  (ii) Hợp tác với các cơ quan tư pháp tiểu vùng tại khu vực và tại các quốc gia thành viên  nhằm tăng cường bảo vệ quyền con người trên toàn lục địa; (iii) Giúp tăng cường sự  tham gia của người dân tại châu Phi vào công việc của Tòa án; (iv) Nâng cao năng lực  của các Toà án sơ thẩm trong việc triển khai và hoàn thành công việc và (v) Tăng cường  mối quan hệ hợp tác giữa Tòa án và Ủy ban châu Phi (ACHPR).[4] 

Tòa bao gồm 11 thẩm phán được Hội đồng Liên minh châu Phi bầu ra dựa trên năng lực  của từng cá nhân và tuân thủ nguyên tắc không có 2 thẩm phán nào mang cùng một quốc  tịch. Các Thẩm phán của Tòa có nhiệm kỳ 6 năm và chỉ được tái cử một lần.[5] [6]  

Căn cứ vào Điều 3 và Điều 4 của Nghị định thư 1998, Tòa AfCHPR có hai thẩm quyền  chính.[7] [8] [9] Thứ nhất, Tòa AfCHPR có thẩm quyền đối với tất cả các vụ việc và  tranh chấp được đệ trình lên Toà liên quan đến việc giải thích và áp dụng Hiến chương  châu Phi, Nghị định thư 1998 cùng với bất kỳ văn kiện khác về nhân quyền được phê  chuẩn bởi các quốc gia hữu quan.[10] Thứ hai, Tòa AfCHPR có thẩm quyền cho ý kiến  tư vấn về bất kỳ vấn đề pháp lý nào liên quan đến Hiến chương châu Phi hoặc các văn  kiện nhân quyền khác, với điều kiện là nội dung của ý kiến tư vấn không liên quan đến  vấn đề đang được ACHPR xem xét. Toà đưa ra ý kiến tư vấn dựa trên yêu cầu của Tổ  chức Thống nhất châu Phi (OAU) - nay là Liên minh châu Phi (AU), các cơ quan của  AU, các quốc gia thành viên AU hoặc bất kỳ tổ chức châu Phi nào được AU công  nhận.[11] Cho tới hiện nay, cơ quan tài phán này đã thụ lý 346 vụ việc, đưa ra 194 phán  quyết cùng với 15 ý kiến tư vấn.[12] Những vụ việc nổi tiếng có thể kể đến như vụ  Norbert Zongo v. Burkina Faso, đóng góp trực tiếp vào việc chấm dứt sự miễn trừng  phạt tội ác chống lại loài người nhắm vào các nhà báo hay vụ Ingabire Victoire Umuhoza  v. Rwanda liên quan tới quyền tự do ngôn luận.[13]

Tòa AfCHPR đóng một vai trò quan trọng việc bảo vệ nhân quyền tại châu Phi khi đây  là cơ quan có khả năng đưa ra phán quyết mang tính ràng buộc đối với các quốc gia bị  phát hiện vi phạm quyền con người. Các quốc gia thành viên của Nghị định thư 1998  không chỉ “cam kết tuân thủ phán quyết trong bất kỳ vụ việc mà họ là một bên liên quan”  “mà còn phải bảo đảm việc thi hành phán quyết đó”.[14] Trong các vụ tranh chấp, Tòa  đã thực thi nhiều quyền khác nhau như quyền xét xử công bằng, quyền sở hữu tài sản  cũng như quyền tự do tham gia vào chính phủ, tự do lập hội, tự do ngôn luận và không  phân biệt đối xử. Bên cạnh đó, Toà đã đưa ra nhiều quyết định cũng như giải pháp mang  tính đột phá và tiến bộ, chẳng hạn như việc kêu gọi các quốc gia thành viên Liên minh  châu Phi xem xét, sửa đổi hoặc bãi bỏ các quy định pháp luật hình sự hoá tình trạng  nghèo đói, vô gia cư hoặc thất nghiệp, vốn không phù hợp với các tiêu chuẩn nhân quyền  của châu Phi.[15] 

Tuy nhiên, nỗ lực bảo đảm nhân quyền của Tòa AfCHPR bị đe dọa nghiêm trọng khi  các quốc gia hầu hết không tuân thủ phán quyết của thiết chế tài phán này. Theo số liệu  thống kê, gần 75% quốc gia không tuân thủ phán quyết của Tòa trong khi Nghị định thư  1998 lại không quy định bất kỳ chế tài nào cho hành vi này. Cho đến nay chỉ có duy  nhất một quốc gia là Burkina Faso tuân thủ đầy đủ các phán quyết của tòa án.[16] Bởi  lẽ đó, hiệu quả thực hiện trách nhiệm bảo vệ nhân quyền ở châu Phi của Tòa AfCHPR  trong hiện tại và tương lai vẫn còn phụ thuộc vào mức độ tuân thủ của các quốc gia.  

Thông qua bài viết này, Galileo Society hy vọng rằng các bạn đã có được những kiến  thức thú vị liên quan đến Tòa án châu Phi về quyền con người và quyền các dân tộc  (AfCHPR). Đừng quên theo dõi fanpage Galileo Society để cập nhật nhanh chóng những  thông tin bổ ích nhé!

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO  

[1] UN Human Rights in Africa, Văn phòng Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc, 2019.  Truy cập ngày 8/5/2023,  

https://www2.ohchr.org/english/ohchrreport2019/documents/Africa.pdf [2] A Guide to the African Human Rights System (Pretoria University Law Press, 2016),  1, https://www.corteidh.or.cr/tablas/31712.pdf 

[3], [4] African Court of Human and Peoples' Rights,  

https://www.african-court.org/wpafc/basic-information/ 

[5] A Guide to the African Human Rights System (Pretoria University Law Press, 2016),  43, https://www.corteidh.or.cr/tablas/31712.pdf 

[6] Article 15, Protocol to the African Charter on Human and Peoples Rights on the  establishment of an African Court on Human and People Rights. 

[7], [10] Article 3, Protocol to the African Charter on Human and Peoples Rights on the  establishment of an African Court on Human and People Rights. 

[8], [11] Article 4 Protocol to the African Charter on Human and Peoples Rights on the  establishment of an African Court on Human and People Rights. 

[9] “FAQ", African Court on Human and Peoples' Rights. Truy cập ngày 8/5/2023.  https://www.african-court.org/wpafc/faqs/#1587290611682-afb6b48e-8101

[12] “African Court Cases", African Court on Human and Peoples' Rights. Truy cập ngày 9/5/2023.  

https://www.african-court.org/cpmt/statistic 

[13] “African Court’s landmark decisions ensure prosecution of crimes against  journalists”, UNESCO, ngày 12/3/2021. Truy cập ngày 10/5/2023.

https://www.unesco.org/en/articles/african-courts-landmark-decisions-ensure prosecution-crimes-against-journalists 

[14] Article 30 Protocol to the African Charter on Human and Peoples Rights on the  establishment of an African Court on Human and People Rights. 

[15], [16] Chenwi, Lilian, “Successes of African Human Rights Court undermined by  resistance from states”, The Conversation, ngày 31/8/2021. Truy cập ngày 8/5/2023.  https://theconversation.com/successes-of-african-human-rights-court-undermined-by resistance-from-states 

166454#:~:text=In%20contentious%20cases%2C%20the%20court,of%20expression% 20and%20non%2Ddiscrimination