Biến đổi khí hậu đang được quốc tế nhìn nhận như một thách thức an ninh phi truyền thống hàng đầu hiện nay. Đối phó với những hệ quả khó lường từ hiện tượng toàn cầu này, các nhà lãnh đạo thế giới cùng các tổ chức quốc tế đã và đang thúc đẩy một số những chính sách và nguyên tắc phổ quát về ngoại giao khí hậu. Trong số những chính sách và nguyên tắc đó, một vài cụm từ được đề cập thường xuyên, trở thành những thuật ngữ phổ biến.
1. Tài chính khí hậu
Trước tình trạng biến đổi khí hậu (BĐKH) toàn cầu đang diễn ra ngày càng nghiêm trọng, nhiều nước trên thế giới đã thành lập các tổ chức để chỉ đạo và điều phối các hoạt động, xây dựng các chương trình, chiến lược và kế hoạch hành động quốc gia ứng phó với BĐKH. Một trong những yếu tố quan trọng hiện nay là việc huy động có hiệu quả các nguồn lực tài chính ứng phó với biến đổi khí hậu, hay còn gọi là tài chính khí hậu.[1] “Tài chính khí hậu” (climate finance) là cụm từ được nhắc đến trong thời gian gần đây và cũng là nội dung nổi bật trong khuôn khổ Hội nghị Các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu lần thứ 27 (COP27) diễn ra tại Ai Cập từ 6/11 đến 20/11/2022.[2].
Theo Công ước khung của Liên hợp quốc về Biến đổi khí hậu (UNFCCC) chính thức có hiệu lực từ ngày 21/3/1994, tài chính khí hậu được định nghĩa là “dòng tài chính địa phương, quốc gia hoặc xuyên quốc gia, được rút ra từ các nguồn tài chính công, tư nhân và các nguồn thay thế hỗ trợ các hành động nhằm giảm thiểu và thích ứng với vấn đề biến đổi khí hậu”.[3] Đồng thời, tài chính khí hậu còn là kênh tài chính mà các nước phát triển sử dụng để đầu tư, tài trợ cho các dự án phát triển bền vững, hỗ trợ ứng phó, giảm thiểu tác động từ thiên tai tại các nước đang phát triển và các nền kinh tế mới nổi.[4]
Từ UNFCCC, một cơ chế tài chính khí hậu đã được thiết lập nhằm tài trợ cho các quốc gia đang phát triển thực hiện các mục tiêu khí hậu. Cơ chế này được vận hành bởi Quỹ Môi trường toàn cầu (GEF) đi vào hoạt động từ năm 1994 và Quỹ Khí hậu Xanh (GCF) được thành lập tại COP16 năm 2010.[5] Hiện nay, Quỹ Khí hậu xanh là cơ quan vận hành chính của tài chính khí hậu. Quỹ hoạt động dưới sự hướng dẫn của COP và được điều hành bởi một hội đồng quản trị có nhiệm vụ hỗ trợ các dự án, chương trình, chính sách và các hoạt động khác tại các quốc gia đang phát triển bằng cách sử dụng các Khuôn khổ Tài trợ (Funding Windows) theo chuyên đề.[6] Các nước được ưu tiên sẽ nhận nguồn cung tài chính thông qua viện trợ không hoàn lại, nợ ưu đãi, bảo lãnh hoặc công cụ vốn chủ sở hữu.[7] Tại COP27, các quốc gia đã quyết định thành lập Thành lập Quỹ “Tổn thất và thiệt hại”, trong đó các nước phát triển bồi thường thiệt hại cho những nước nghèo phải chịu tổn hại gây ra bởi BĐKH.[8]
Hiện nay, việc thực hiện tài chính khí hậu phải đối mặt với không ít thách thức. Trước hết, dù đã cam kết nhưng chưa có một quy định rõ ràng về mức đóng góp tài chính cụ thể đối với mỗi nước phát triển. Ngoài ra, với mức lãi suất cho vay từ các nước phát triển, nhiều nước đang và kém phát triển phải đối mặt với những gánh nợ không mong muốn.[9] Một số nước thiếu khả năng trả nợ khi liên tục chịu tổn thất về cơ sở vật chất do thiên tai, khiến cho hiệu quả của tài chính khí hậu chưa cao như mong đợi.[10]
Trong tuyên bố tại phiên khai mạc COP27, Chủ tịch COP27 Sameh Shoukry nhấn mạnh, đây là lần đầu chương trình nghị sự chính thức của COP dành một đề mục riêng cho vấn đề tài chính khí hậu.[11] Tuy không không nằm trong chương trình nghị sự chính thức ban đầu, nhưng với nỗ lực của các nước đang phát triển, tài chính khí hậu đã trở thành chủ đề được quan tâm nhất tại Hội nghị. Quyết định thông qua thỏa thuận thành lập quỹ bồi thường tại COP được các nhà chuyên môn đánh giá là bước tiến lịch sử bởi lần đầu tiên tại COP, các nước phát triển đã chấp nhận huy động nguồn tài chính của mình để khắc phục thiệt hại từ thiên tai cho các nước dễ bị tổn thương do BĐKH.[12]
Danh mục tài liệu tham khảo
[1] Kim Ngọc, Phương Thanh Thuỷ. 2016. “Tài chính cho ứng phó với biến đổi khí hậu.” Tạp chí Khoa học Xã hội Việt Nam, 15 tháng 6, 2016
http://vci.vnu.edu.vn/upload/15022/pdf/5763643c7f8b9a8e938b456a.pdf
[2], [4] “Tài chính khí hậu - Vấn đề then chốt trong mọi mục tiêu phát triển”, VTV,
ngày 13/11/2022. Truy cập ngày 11/2/2023
[3], [5] “Introduction to Climate finance”, UNFCCC. Truy cập ngày 12/2/2023
https://unfccc.int/topics/introduction-to-climate-finance
[6] “Green Climate fund”, UNFCCC, ngày 15/8/2022. Truy cập ngày 12/2/2023
[7] “About GCF”, GCF. Truy cập ngày 12/2/2023
[8] “COP27 nhất trí thành lập Quỹ “Tổn thất và Thiệt hại”, VTV, ngày 21/11/2022. Truy cập ngày 12/2/2023
https://vtv.vn/kinh-te/cop27-nhat-tri-thanh-lap-quy-ton-that-va-thiet-hai-20221121091904627.htm
[9] “Thách thức trong thực hiện cam kết tài chính khí hậu”, VTV, ngày 6/11/2021.
Truy cập ngày 12/2/2023
https://vtv.vn/kinh-te/thach-thuc-trong-thuc-hien-cam-ket-tai-chinh-khi-hau-20211106150414609.htm
[10] Chugh, Abhinav và Cooper, Nathan “COP27: How climate finance and
adaptation can support vulnerable countries”, World Economic Forum, ngày
7/11/2022. Truy cập ngày 12/2/2023
https://unfccc.int/topics/introduction-to-climate-finance
[11] Đinh Trường, “Kỳ vọng về tài chính khí hậu tại COP27”, báo Nhân dân, ngày
8/11/2022. Truy cập ngày 12/2/2023
https://nhandan.vn/ky-vong-ve-tai-chinh-khi-hau-tai-cop27-post723678.html
[12] Khổng Hà, “COP27: Thông qua thỏa thuận khí hậu tổng quát cuối cùng”, Công an Nhân dân, ngày 21/11/2022. Truy cập ngày 12/2/2023
https://cand.com.vn/the-gioi-24h/cop27-thong-qua-thoa-thuan-khi-hau-tong-quat-cuoi-cung-i674999/
2. Công bằng khí hậu
Tại Hội nghị cấp cao về Khí hậu và Phát triển bền vững diễn ra vào tháng 3/2019, Tổng thư ký Liên hợp quốc António Guterres đã phát biểu rằng: “Biến đổi khí hậu đang xảy ra ngay bây giờ và tác động tới tất cả chúng ta. Không có một quốc gia hay cộng đồng nào không bị ảnh hưởng bởi vấn đề này. Và, như mọi khi, người nghèo và người yếu thế luôn là nhóm đầu tiên chịu đựng và bị ảnh hưởng nặng nề nhất.”[1]
Theo Liên hợp quốc, thực tế tồn tại một sự bất bình đẳng giữa người giàu và người nghèo, phụ nữ và nam giới, thế hệ già và trẻ trong việc gánh chịu những tác động của biến đổi khí hậu.[2] Vì vậy, vấn đề công bằng khí hậu ngày càng nhận được nhiều sự quan tâm khi xem xét qua lăng kính quyền con người.[3]
“Công bằng khí hậu” (climate justice) được ghi nhận tại Điều 3 Công ước khung của Liên hợp quốc về Biến đổi khí hậu (UNFCCC) năm 1992 và tiếp tục xuất hiện trong Nghị định thư Kyoto 1997, Thỏa thuận Paris 2015 và một số quyết định của các kỳ Hội nghị Các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về Biến đổi khí hậu (COP).[4] [5]
Tuy nhiên, cho tới hiện nay, chưa có khái niệm thống nhất về “công bằng khí hậu”.[6] Công bằng khí hậu cho rằng tình trạng biến đổi khí hậu gây ra phần lớn bởi các quốc gia giàu nhất thế giới, vì thế nghĩa vụ hành động và giải quyết vấn đề trên của những nước này cũng cần phải lớn hơn.[7] Kể từ khi được phổ biến vào những năm 1990, thuật ngữ trên không chỉ dừng lại ở phạm vi quốc gia mà còn bao hàm tác động không tương xứng của biến đổi khí hậu đối với nhiều nhóm khác nhau, bao gồm người bản địa, người da màu, phụ nữ và người khuyết tật.[8]
Công bằng khí hậu có mục đích và ý nghĩa quan trọng trong công cuộc đấu tranh chống biến đổi khí hậu của thế giới. Mục đích của công bằng khí hậu là tạo ra sự liên kết giữa các giá trị nhân quyền và sự phát triển chung, lấy con người làm trung tâm, bảo vệ quyền của những cộng đồng, khu vực và quốc gia dễ bị tổn thương nhất trên thế giới, đồng thời chia sẻ gánh nặng cũng như lợi ích của biến đổi khí hậu và các tác động của tình trạng này một cách công bằng và hợp lý.[9] Các phong trào đấu tranh cho công bằng khí hậu tập trung vào kêu gọi về một "sự chuyển đổi công bằng", hướng xã hội toàn cầu tới nền kinh tế carbon thấp và không để ai bị bỏ lại phía sau.[10] Điều này có nghĩa là cung cấp việc làm xanh cho người lao động; sự tiếp cận công bằng và bình đẳng tới các nguồn năng lượng tái tạo với giá cả phải chăng và tài trợ cho những quốc gia có nhu cầu.[11]
Cho tới nay, những phong trào đấu tranh vì công bằng khí hậu đã gặt hái được nhiều thành quả tích cực. Các chính phủ giờ đây nhận thức được rằng những nước công nghiệp và phát triển cần phải đầu tư nhiều hơn để có thể đáp ứng các mục tiêu khí hậu và bảo đảm hỗ trợ tài chính cho các quốc gia nghèo hơn.[12] Bên cạnh đó, các phong trào đấu tranh này cũng mở đường cho ý tưởng về quá trình chuyển đổi công bằng sang nền kinh tế xanh được đưa vào Thỏa thuận Paris 2015.[13]
Tại Hội nghị COP27 (2022), cùng với tài chính khí hậu, vấn đề công bằng khí hậu đã trở thành chủ đề trọng tâm. Một số nước phát triển đã cam kết tài trợ hàng triệu USD để khắc phục những tổn thất và thiệt hại gây ra bởi biến đổi khí hậu.[14] Phiên họp toàn thể của COP27 đã thành công thông qua thỏa thuận lịch sử về việc thành lập quỹ “tổn thất và thiệt hại” làm kênh tài chính hỗ trợ các nước đang phát triển chịu ảnh hưởng nặng nề bởi đổi khí hậu.[15] [16]
Danh mục tài liệu tham khảo
[1] Guterres, Antonio, “Remarks at High-Level Meeting on Climate and Sustainable Development”, United Nations, ngày 28/3/2019. Truy cập 8/2/2023.
[2], [3] “Climate justice", United Nations, ngày 31/5/2019. Truy cập ngày 8/2/2023.
https://www.un.org/sustainabledevelopment/blog/2019/05/climate-justice/
[4] Debergh, Reinout, “Climate Justice in the UNFCCC”, Climatalk, ngày 10/6/2021. Truy cập ngày 8/2/2023.
https://climatalk.org/2021/06/10/climate-justice-in-the-unfccc/
[5] United Nations Framework Convention on Climate Change (1992)
[6] Debergh, Reinout, “What is Climate Justice?”, Climatalk, ngày 4/6/2021. Truy cập 8/2/2023.
https://climatalk.org/2021/06/04/what-is-climate-justice/
[7] Adams, Barbaraand và Luchsinger, Gretchen, “Climate Justice for a Changing Planet: A Primer for Policy Makers and NGOs”, 2009. Truy cập ngày 9/2/2023.
https://unctad.org/system/files/official-document/ngls20092_en.pdf
[8] Gabbatiss, Josh và Tandon, Ayesha, “In-depth Q&A: What is „climate justice‟?”, CarbonBrief, ngày 4/10/2021. Truy cập ngày 8/2/2023.
https://www.carbonbrief.org/in-depth-qa-what-is-climate-justice/
[9] “Principles of Climate Justice”, Mary Robinson Foundation. Truy cập ngày 9/2/2023.
https://www.mrfcj.org/principles-of-climate-justice/
[10], [11], [12], [13] Collins, Katie, “What Is Climate Justice and What Role Will the Movement Play at COP27?”, CNET, ngày 2/11/2022. Truy cập ngày 9/2/2023.
https://www.cnet.com/news/politics/climate-change-and-the-justice-movement-for-a-greener-future/
[14] Mai Đan, “Công bằng khí hậu - chủ đề trọng tâm tại COP27”, Tài nguyên và Môi trường, ngày 9/11/2022. Truy cập ngày 9/2/2023.
https://baotainguyenmoitruong.vn/cong-bang-khi-hau-chu-de-trong-tam-tai-cop27-346615.html
[15] “Hội nghị COP27 thông qua thỏa thuận khí hậu tổng quát cuối cùng”, Nhân dân, ngày 20/11/2022. Truy cập ngày 9/2/2023.
https://nhandan.vn/hoi-nghi-cop27-thong-qua-thoa-thuan-khi-hau-tong-quat-cuoi-cung-post725864.html
[16] “COP27 Reaches Breakthrough Agreement on New “Loss and Damage” Fund for Vulnerable Countries”, United Nations Climate Change, ngày 20/11/2022. Truy cập ngày 9/2/2023.
3. Chuyển dịch năng lượng
“Chuyển dịch năng lượng” là khái niệm chỉ quá trình chuyển đổi từ các nguồn năng lượng hóa thạch phát thải có nguy cơ cạn kiệt sang các nguồn năng lượng sạch có thể tái tạo (như điện gió, điện mặt trời, địa nhiệt, pin lithium - ion,…) [1] [2] Quá trình chuyển dịch năng lượng là một bộ phận quan trọng trong tầm nhìn trung hòa carbon của thế giới vào năm 2050, hiện thực hóa Thỏa thuận khí hậu Paris 2015 (COP21) về hạn chế gia tăng nhiệt độ toàn cầu ở mức 1.5 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp.[3]
Ba động lực chính thúc đẩy chuyển dịch năng lượng trên toàn cầu bao gồm: (i) mục tiêu giảm thiểu biến đổi khí hậu, (ii) nhu cầu bảo đảm an ninh năng lượng, tạo thêm việc làm; (iii) điều kiện thuận lợi như chi phí đầu tư giảm, công nghệ và mạng lưới sản xuất năng lượng bền vững phát triển, nhu cầu tiêu thụ năng lượng tái tạo trong mô hình kinh tế tuần hoàn gia tăng,….[4]
Sau hơn hai thập kỷ được chú trọng đầu tư khai thác và phát triển, đến năm 2020, năng lượng tái tạo chiếm 11.2% tổng tiêu thụ năng lượng toàn cầu.[5] Ở lĩnh vực điện năng, tính đến nửa đầu năm 2022, 28% sản lượng điện toàn cầu đã được sản xuất từ các nguồn năng lượng phát thải thấp.[6]
Bên cạnh nhiệm vụ tăng sản lượng tiêu thụ, sự phụ thuộc của hệ thống hạ tầng công nghiệp và vận tải toàn cầu đối với nhiên liệu hóa thạch cũng đặt ra cho quá trình chuyển đổi năng lượng một số yêu cầu.[7] Đó là nhiệm vụ cải tiến hệ thống cơ sở vật chất theo hướng tiêu thụ năng lượng bền vững; phát triển hạ tầng lưu trữ - vận chuyển, tăng hiệu quả trong sử dụng năng lượng sạch; tăng cường áp dụng công nghệ kỹ thuật tiên tiến nâng cao hiệu quả trong sản xuất và sử dụng năng lượng tái tạo.[8]
Thế giới hiện nay đang đạt được những cột mốc chưa từng thấy trong chuyển đổi năng lượng. Đầu tư toàn cầu vào các nguồn năng lượng phát thải thấp đạt mốc 1.1 nghìn tỷ USD vào năm 2022.[9] Trong đó, Trung Quốc đã chi 380 tỷ USD cho lĩnh vực này, Liên minh châu Âu (EU) đầu tư 260 tỷ USD, trong khi con số này ở Hoa Kỳ là 215 tỷ USD.[10] Đặc biệt, trong năm 2022, sản lượng điện gió và điện mặt trời tại các quốc gia thuộc EU đạt mốc 22%, vượt qua sản lượng điện sản xuất từ năng lượng hóa thạch (20%).[11] Thông qua một số dự luật như Cải cách Hệ thống chuyển nhượng khí thải (ETS), cùng các cơ chế hợp tác khu vực, Liên minh này đang hướng tới mục tiêu cắt giảm 40% lượng khí thải vào năm 2030 được đề ra tại COP21.[12]
Tại các nước phát triển, năng lượng tái tạo đang trở thành một lĩnh vực tự chủ với giá thành sử dụng ngày một thấp. Trong khi đó, mức độ đầu tư năng lượng sạch tại các quốc gia đang phát triển vẫn dừng lại ở những chỉ số trước năm 2015. Các quốc gia thu nhập trung bình phải bỏ ra chi phí gấp đôi so với các nước phát triển để chi trả thêm các khoản nợ, cũng như gặp khó khăn hơn trong việc vay vốn cho các dự án quy mô về năng lượng bền vững.[13] Theo Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA), thu hẹp khoảng cách giữa 1/5 thị phần năng lượng sạch toàn cầu và 2/3 dân số toàn cầu của các nền kinh tế đang phát triển là một nhiệm vụ cơ bản cần thực hiện nhằm góp phần vào nỗ lực giải quyết vấn đề khí hậu và hướng tới các mục tiêu phát triển bền vững khác.[14]
Danh mục tài liệu tham khảo:
[1], [4] Nguyễn Thị Minh Phượng (biên tập), “Tổng luận số 11: Chuyển dịch hệ thống năng lượng - Kinh nghiệm của một số nước châu Á”, Cục Thông tin Khoa học và Công nghệ quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ, năm 2018. Truy cập ngày 7/2/2023.
https://vista.gov.vn/vn-uploads/tong-luan/2018/tl11_2018.pdf
[2], [8] “What is Energy Transition?”, S&P Global, ngày 24/2/2020. Truy cập ngày 8/2/2023.
https://www.spglobal.com/en/research-insights/articles/what-is-energy-transition
[3] “Energy transition outlook”, International Renewable Energy Agency. Truy cập ngày 9/2/2023.
https://www.irena.org/Energy-Transition/Outlook
[5], [7] Bhutada, Govind, “The 200-year history of mankind's energy transitions”, World Economic Forum, ngày 13/4/2022. Truy cập ngày 9/2/2023.
https://www.weforum.org/agenda/2022/04/visualizing-the-history-of-energy-transitions/
[6] Wiatros-Motyka, Malgorzata, “Global Electricity Mid-Year Insights 2022”, Ember, ngày 5/10/2022. Truy cập ngày 9/2/2023.
https://ember-climate.org/insights/research/global-electricity-mid-year-insights-2022/
[9] Catsaros, Oktavia, “Global Low-Carbon Energy Technology Investment Surges Past $1 Trillion for the First Time”, BloombergNEF, ngày 26/1/2023. Truy cập ngày 9/2/2023.
[10], [14] H. Thanh, “Chuyển dịch năng lượng: Khác biệt lớn giữa các khu vực trên thế giới”, PetroTimes, ngày 13/8/2022. Truy cập ngày 7/2/2023.
[11] Ellerbeck, Stefan, “Wind and solar power generated more electricity in the EU last year than gas did. Here‟s how”, World Economic Forum, ngày 31/1/2023. Truy cập ngày 9/2/2023.
https://www.weforum.org/agenda/2023/01/renewable-energy-electricity-record-europe
[12] Cañete, Miguel Arias, “Renewable energy: Catalyst for a clean energy transition”, Organisation for Economic Co-operation and Development, 2016. Truy cập ngày 7/2/2023.
https://www.oecd.org/environment/renewable-energy-catalyst-clean-energy-transition.htm
[13] Niranjan, Ajit, “Renewable energy transition in 5 charts”, DW News, 11/8/2022. Truy cập ngày 9/2/2023.
https://www.dw.com/en/renewable-energy-transition-graphs/a-63674250
