[TỪ ĐIỂN GALILEO] THUẬT NGỮ “CHỦ QUYỀN KHÔNG GIAN MẠNG”

Trong những năm gần đây, với vai trò không thể thiếu của mình trong một thế giới đang ngày càng kỹ thuật số hóa, không gian mạng được coi như là “lĩnh vực thứ năm”, có tầm quan trọng chiến lược ngang bằng với trên bộ, trên biển, trên không và không gian vũ trụ. Theo Trung tâm Bảo mật Tài nguyên Máy tính của Chính phủ Mỹ (tiếng Anh: Computer Security Resource Center), không gian mạng là chỉ “Một miền toàn cầu trong môi trường thông tin bao gồm mạng lưới cơ sở hạ tầng hệ thống thông tin phụ thuộc lẫn nhau bao gồm Internet, mạng viễn thông, hệ thống máy tính, bộ xử lý và bộ điều khiển nhúng.”[1] Theo tiến trình phát triển của thế giới, các chủ thể quan hệ quốc tế đưa ra nhiều cách tiếp cận về không gian mạng,[2] trong đó bao gồm khái niệm “Chủ quyền không gian mạng” do Trung Quốc đề ra. 

Về mặt lý thuyết, các nhà học thuật phương Tây có cách nhìn nhận khác biệt với giới học giả Trung Quốc về không gian mạng. Nếu như các nhà học giả phương Tây nhìn nhận không gian mạng là nơi mà các quốc gia không có vai trò kiểm soát, chi phối; nơi mà con người có thể kết nối lẫn nhau mà không bị hạn chế bởi biên giới, chủ quyền, thể chế chính trị của các quốc gia thì giới học thuật Trung Quốc lại cho rằng không gian mạng gắn liền với chủ quyền quốc gia.[3] Kể từ cuối những năm 90 của thế kỷ XX, các học giả Trung Quốc gắn liền khái niệm không gian mạng với chủ quyền quốc gia thông qua lập luận cho rằng sự phát triển nhanh chóng của công nghệ Internet khiến chủ quyền quốc gia mở rộng ra bao gồm cả không gian mạng, cũng tương tự như sự phát triển của công nghệ hàng hải và tiến bộ của hàng không đã biến vùng biển và vùng trời trở thành một bộ phận của chủ quyền quốc gia.[4] Bên cạnh đó, giới học thuật Trung Quốc còn dựa trên nguyên tắc Bình đẳng chủ quyền giữa các quốc gia thuộc Điều 2 Hiến chương Liên hợp quốc để lập luận rằng các quốc gia có chủ quyền là chủ thể chính trong việc thực hiện các hoạt động và duy trì trật tự trên không gian mạng.[5] Như vậy, có thể nhận định, chủ quyền không gian mạng là quyền tối cao, tuyệt đối, đầy đủ và riêng biệt của quốc gia đối với các vùng dữ liệu, thông tin trên không gian mạng do Nhà nước quản lý, kiểm soát trực tiếp hoặc gián tiếp bằng hệ thống; trong đó, các quốc gia khác không có quyền can thiệp. 

Trên thực tiễn, hiện nay, Trung Quốc là quốc gia duy nhất thừa nhận và đưa khái niệm “chủ quyền không gian mạng” vào các văn bản pháp lý. Sách trắng “Internet ở Trung Quốc” năm 2010 lần đầu công khai thể hiện cách tiếp cận về mặt pháp lý đối với khái niệm “chủ quyền không gian mạng” của Trung Quốc: “Trong phạm vi lãnh thổ Trung Quốc, Internet thuộc thẩm quyền quản lý của chủ quyền quốc gia. Quyền chủ quyền trên Internet của Trung Quốc cần được tôn trọng và bảo vệ.”[6] Mô tả toàn diện nhất về chủ quyền không gian mạng được thể hiện trong Chiến lược hợp tác quốc tế về không gian mạng năm 2017 của Trung Quốc. Chiến lược này nhấn mạnh rằng “nguyên tắc chủ quyền bao trùm tất cả các khía cạnh của mối quan hệ giữa các quốc gia, bao gồm cả không gian mạng” và “các quốc gia nên tôn trọng quyền của nhau trong việc lựa chọn con đường phát triển mạng, mô hình quản lý mạng và chính sách công về Internet của riêng mình, và tham gia quản trị không gian mạng quốc tế một cách bình đẳng”.[7] Trong các tổ chức đa phương mà Trung Quốc là thành viên chủ chốt, Bắc Kinh cũng thể hiện quan điểm về chủ quyền không gian mạng thông qua các tuyên bố chung. Tiêu biểu gần đây nhất là trong Tuyên bố chung của Hội nghị Thượng đỉnh của Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) tại New Delhi (Ấn Độ) đã khẳng định“Các nước thành viên nhấn mạnh vai trò quan trọng của Liên hợp quốc trong việc chống lại các mối đe dọa trên không gian thông tin, tạo ra một không gian thông tin an toàn, công bằng và cởi mở được xây dựng trên nguyên tắc tôn trọng chủ quyền quốc gia và không can thiệp vào công việc nội bộ của nước khác. Các quốc gia cho rằng điều quan trọng là phải đảm bảo quyền bình đẳng cho tất cả các quốc gia trong việc quản lý Internet và quyền chủ quyền của các quốc gia trong việc quản lý nó trong phạm vi quốc gia của họ.”[8] 

Dựa trên cách lý giải của Trung Quốc về chủ quyền không gian mạng, nội hàm của khái niệm trên có thể hiểu là tập hợp của bốn yếu tố, bốn quyền và bốn nguyên tắc cơ bản.

Trước hết, bốn yếu tố cốt lõi làm nền tảng cho chủ quyền không gian mạng theo quan điểm Trung Quốc bao gồm: (1) Công nghệ thông tin và truyền thông (CNTT-TT), là nền tảng cho sự tồn tại và hoạt động của không gian mạng; (2) Dữ liệu, là nguồn tài nguyên được tạo ra, lưu trữ, xử lý, truyền và trình chiếu trong hệ thống công nghệ thông tin; (3) Mạng truyền dẫn và xử lý dữ liệu, có vai trò kết nối các thiết bị và hệ thống CNTT-TT; và (4) Quy tắc và tiêu chuẩn cho việc xử lý và truyền tải dữ liệu.[9] 

Thứ hai, sự mở rộng chủ quyền quốc gia trên không gian mạng là đồng nghĩa quốc gia được hưởng quyền lực tối cao và độc lập, chủ yếu bao gồm bốn quyền cơ bản áp dụng cho không gian mạng cũng như các nguồn tài nguyên và cơ sở hạ tầng internet trong lãnh thổ của một quốc gia: (1) Quyền tài phán: Các cá nhân có hoạt động liên quan đến Internet, cơ sở hạ tầng, thông tin, cũng như các hoạt động khác trên không gian mạng trên lãnh thổ của quốc gia bất kể danh tính hay quốc tịch đều thuộc thẩm quyền quản lý của quốc gia đó; (2) Quyền tự vệ: Quốc gia có quyền thực hiện các biện pháp cần thiết để bảo vệ an ninh quốc gia và lợi ích quốc gia trên không gian mạng, giám sát, phòng thủ và đáp trả các hành vi xâm phạm và mối đe dọa trên không gian mạng từ bên ngoài; (3) Quyền độc lập: Cơ sở hạ tầng không gian mạng đặt bên trong lãnh thổ hoạt động một cách tự chủ, không bị can thiệp bởi các quốc gia khác. Quốc gia có quyền phát triển và quản lý internet theo cách riêng, phù hợp với điều kiện và nhu cầu của quốc gia; và (4) Quyền bình đẳng: Quốc gia có quyền tiếp cận và sử dụng thông tin trên không gian mạng một cách bình đẳng cũng như tham gia bình đẳng vào các hoạt động quản trị không gian mạng quốc tế.[10][11] 

Cuối cùng, bốn nguyên tắc nhằm yêu cầu các quốc gia tôn trọng chủ quyền không gian mạng của nhau theo các nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế bao gồm: (1) Tôn trọng và bảo vệ chủ quyền không gian mạng: Chủ quyền không gian mạng là bất khả xâm phạm và quyền của tất cả các quốc gia được độc lập lựa chọn con đường phát triển, mô hình quản lý mạng, chính sách công về Internet và tham gia bình đẳng vào quản trị không gian mạng quốc tế cần được tôn trọng; (2) Sử dụng không gian mạng một cách hòa bình: Các quốc gia phải tuân thủ nguyên tắc Hiến chương Liên hợp quốc về cấm sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực, ngăn chặn việc sử dụng công nghệ thông tin vào các mục đích trái với việc duy trì an ninh và ổn định quốc tế, đồng thời cùng nhau chống lại các cuộc chạy đua vũ trang và ngăn chặn xung đột trên không gian mạng; (3) Quản lý không gian mạng theo pháp luật: Thúc đẩy xây dựng trật tự mạng an toàn, bảo vệ luồng thông tin tự do và có trật tự trên không gian mạng theo quy định của pháp luật, bảo vệ quyền riêng tư cá nhân và quyền sở hữu trí tuệ; (4) Thúc đẩy hợp tác cởi mở: làm phong phú thêm ý nghĩa của sự cởi mở, nâng cao mức độ cởi mở, xây dựng thêm nhiều nền tảng giao tiếp và hợp tác, tạo thêm nhiều điểm song trùng lợi ích, điểm tăng trưởng cho hợp tác và những điểm nhấn mới về kết quả đôi bên cùng có lợi, phát huy lợi thế bổ sung và phát triển chung của nhau trên không gian mạng.[12][13] 

Trên thực tế, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tập Cận Bình là nhà lãnh đạo đầu tiên trên thế giới đưa ra khái niệm về chủ quyền không gian mạng. Kể từ bài phát biểu tại Hội nghị Internet thế giới năm 2015, Trung Quốc đã nỗ lực triển khai và thúc đẩy chủ quyền không gian mạng trong phạm vi quốc gia thông qua hai biểu hiện chính: xây dựng thể chế và thiết lập tiêu chuẩn kỹ thuật, công nghệ. 

Về việc xây dựng thể chế và triển khai chính sách, cho đến hiện tại, chính phủ Trung Quốc đã tập trung xây dựng và hoàn thiện nhiều văn bản, chính sách về không gian mạng, an ninh mạng, bao gồm chủ quyền không gian mạng, tiêu biểu như Luật An ninh mạng (2015), Chiến lược An ninh không gian mạng quốc gia (2017), Luật Bảo vệ thông tin cá nhân (2021), Luật An toàn dữ liệu (2021).[14] Cùng với việc ban hành các khung pháp lý, giới lãnh đạo nước này còn củng cố việc ra quyết định chính sách về không gian mạng bằng động thái tập trung quyền lực vào một cơ quan quản lý trung tâm là Cục Quản lý Không gian mạng Trung Quốc (CAC), thành lập năm 2014 do Tổng Bí thư Tập Cận Bình lãnh đạo. Việc ra quyết định chính sách về không gian mạng ở Trung Quốc vốn được phân chia giữa các bộ khác nhau, nay được “tập trung hóa” nhằm cải thiện sự phối hợp và tăng cường hiệu quả trong công tác quản trị mạng. Bên cạnh đó, một số sáng kiến và kế hoạch hành động tiêu biểu như Made in China 2025, Internet Plus (2015), Con đường tơ lụa kỹ thuật số trong khuôn khổ BRI (2015) cũng lần lượt được đề xuất và thực thi nhằm giảm bớt sự phụ thuộc vào công nghệ bên ngoài, thúc đẩy năng lực sản xuất công nghệ của đất nước. [15]

Về việc thiết lập tiêu chuẩn kỹ thuật, công nghệ, chính phủ đã tích cực xây dựng tên miền tiếng Trung riêng và tên miền ‘.cn’ để giảm sự kiểm soát của Tập đoàn Internet cấp số và tên miền (ICANN), đồng thời đưa ra các quy định về quản lý tên miền thuộc quyền tài phán của Trung Quốc và đặt máy chủ trong lãnh thổ nước này.[16][17] Ngoài ra, Trung Quốc còn đưa ra các quy định về kiểm duyệt nội dung nhằm quản lý chặt chẽ mọi thông tin quan trọng trên mạng; nắm bắt, định hướng và phản bác kịp thời những thông tin sai lệch để ngăn chặn các vấn đề và mâu thuẫn trên mạng trở thành những trào lưu và xu hướng tiêu cực. Một số biện pháp cụ thể có thể kể đến như chặn truy cập mạng riêng ảo (VPN), các thuật toán chuyển hướng tìm kiếm, chính sách đăng ký tên thật, “Cơ chế phỏng vấn” giữa CAC với các đơn vị cung cấp dịch vụ thông tin trên internet để đưa ra những cảnh báo và khuyến khích doanh nghiệp tự nguyện sửa đổi hoặc xóa các nội dung bất hợp pháp trước khi áp dụng các biện pháp trừng phạt, v.v. Ngoài việc tập trung quản lý mạng trong nước, Trung Quốc còn chú trọng thúc đẩy hợp tác với các nước đang phát triển trong các dự án cơ sở hạ tầng Internet quan trọng, thương mại điện tử và trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm mở rộng thị trường cho việc xuất khẩu sản phẩm công nghệ và thương mại điện tử của nước này[18] 

Nhìn chung, sự xuất hiện của khái niệm “Chủ quyền không gian mạng” với mô hình "bốn yếu tố, bốn quyền, bốn nguyên tắc" của Trung Quốc về mặt tích cực đã cung cấp một mô hình quản trị không gian mạng mới cho các quốc gia tham khảo. Việc tăng cường kiểm soát internet vừa là một cách để quản lý tốt hơn các rủi ro an ninh mạng như xâm nhập mạng và các hành vi tội phạm mạng, vừa là một công cụ giúp kiểm duyệt nội dung trên internet với mục tiêu bảo vệ lợi ích của công dân trên không gian mạng.[19] Tuy nhiên, về mặt tiêu cực, nhiều ý kiến lo ngại rằng việc nhấn mạnh quá mức vào chủ quyền không gian mạng có thể dẫn đến việc các quốc gia xây dựng "vùng lãnh thổ mạng" riêng biệt của mình, từ đó dẫn đến sự phân mảnh của Internet vốn phát triển dựa trên tính toàn cầu và kết nối. Điều này có thể tạo ra rào cản cho sự trao đổi thông tin và giao tiếp xuyên quốc gia, gây cản trở cho hoạt động thương mại điện tử và hợp tác quốc tế trong bối cảnh toàn cầu hóa như hiện nay.[20]

TÀI LIỆU THAM KHẢO 

[1] “Cyberspace.” Computer Security Resource Center CSRC, truy cập ngày 20/6/2024. 

https://csrc.nist.gov/glossary/term/cyberspace. 

[2] Ebner, Nick. “Cyber Space, Cyber Attack and Cyber Weapons: A Contribution to the Terminology.” Institute for Peace Research and Security Policy (10/2015): 1 - 10. Truy cập ngày 20/6/2024. 

https://ifsh.de/file-IFAR/pdf_english/IFAR2-FactSheet7. 

[3] Palaniappan, Madhuvanthi. “Cyber Sovereignty: In Search of Definitions, Exploring Implications.” ORF Issue Briefs số 602, tháng 12/2022. Truy cập ngày 20/6/2024. 

https://www.orfonline.org/research/cyber-sovereignty-in-search-of-definitions-explori ng-implications. 

[4][10][13] “Sovereignty in Cyberspace: Theory and Practice (Version 4.0).” World Internet Conference, ngày 16/1/2024. Truy cập ngày 20/6/2024. 

https://subsites.chinadaily.com.cn/wic/2024-01/16/c_956165.htm.

[5][9][14][17] Nguyễn Việt Lâm. “Trung Quốc với vấn đề chủ quyền không gian mạng.” Tạp chí Điện tử Lý luận Chính trị, ngày 24/12/2021. Truy cập ngày 20/6/2024. http://lyluanchinhtri.vn/home/index.php/quoc-te/item/3931-trung-quoc-voi-van-de-ch u-quyen-khong-gian-mang.html. 

[6] “The Internet in China.” Permanent Mission of the People’s Republic of China to the UN, ngày 8/6/2020. Truy cập ngày 20/6/2024. 

http://un.china-mission.gov.cn/eng/chinaandun/economicdevelopment/kj/201010/P02 0210901031412447228.pdf. 

[7] [12] “习近平在第二届世界互联网大会开幕式上的讲话（全文.” 高层, ngày 16/12/2015. Truy cập ngày 20/6/2024. 

http://www.xinhuanet.com/politics/2015-12/16/c_1117481089.htm. [8] “New Delhi Declaration of the Council of Heads of State of Shanghai Cooperation Organization.” Ministry of External Af airs, Government of India, ngày 4/7/2023. Truy cập ngày 20/6/2024. 

https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/36751/New+Delhi+Declaration+ of+the+Council+of+Heads+of+State+of+Shanghai+Cooperation+Organization [11] Qi, Amin, Guosong Shao, và Wentong Zheng. “Assessing China’s Cybersecurity Law.” Computer Law & Security Review 34, số 6 (2018): 1342-1354. Truy cập ngày 20/6/2024. 

10.1016/j.clsr.2018.08.007. 

[15] Jiang, Min. “Chinese Cybersecurity Policies in the Age of Cyber Sovereignty.” Trong Quo Vadis, Sovereignty?, 1-13. Philosophical Studies Series 154, Cham Springer, 2023. Truy cập ngày 20/6/2024. 

10.1007/978-3-031-41566-1_5. 

[16] [18] Chander, Anupam, và Haochen Sun, “Introduction: Sovereignty 2.0.” Trong Data Sovereignty: From the Digital Silk Road to the Return of the State, biên tập bởi Anupam Chander, và Haochen Sun, 1-32. New York, 2023. Truy cập ngày 20/6/2024. 10.1093/oso/9780197582794.003.0001. 

[19] Sherman, Justin. 2019. “How Much Cyber Sovereignty is Too Much Cyber Sovereignty?” Council on Foreign Relations, ngày 30/10/2019. Truy cập ngày 20/6/2024.

https://www.cfr.org/blog/how-much-cyber-sovereignty-too-much-cyber-sovereignty. [20] Rosenbach, Eric, Shu M. Chong, Jeffrey Y. Tsao, Constanza M. Vidal, Doug Calidas, Grace Jones, Armughan Syed. “Governing Cyberspace: State Control vs. The Multistakeholder Model.” Belfer Center. Truy cập 20/6/2024. 

https://www.belfercenter.org/publication/governing-cyberspace-state-control-vs-multis takeholder-model.