Trong thời đại toàn cầu hóa, thế giới đang phải đối mặt với những thách thức an ninh truyền thống và phi truyền thống như xung đột vũ trang, khủng hoảng kép do đại dịch COVID-19, khủng hoảng năng lượng, tình trạng biến đổi khí hậu cực đoan. Sau thành công của Chương trình nghị sự 2030 của Đại Hội đồng Liên hợp quốc năm 2015 về các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs), các từ khóa về năng lượng xuất hiện nhiều hơn trên bàn nghị sự theo nhiều cấp độ từ các cuộc họp song phương tới các diễn đàn đa phương lớn trên thế giới.[1]
Trong bối cảnh trên, Liên hợp quốc nhận định năng lượng xanh chính là ưu tiên hàng đầu để khắc phục những khó khăn và thúc đẩy những nỗ lực chuyển đổi xanh vì một tương lai bền vững.[2] Để mở đầu cho chuyên mục “Từ điển Galileo” tháng 2, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu về chủ đề này thông qua bài viết “Năng lượng xanh và lịch sử phát triển năng lượng xanh” dưới đây nhé!
1. Tổng quan về năng lượng xanh
Tính đến năm 2021, hơn 80% tổng năng lượng tiêu thụ trên toàn cầu đến từ nhiên liệu hóa thạch.[3] Tuy nhiên, sự chuyển đổi của nền kinh tế toàn cầu ứng với sự phát triển công nghệ năng lượng cũng như các tác động nặng nề của biến đổi khí hậu đã đặt ra nhiệm vụ giảm thiểu phát thải khí nhà kính, đồng nghĩa với việc giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Theo Cơ quan Năng lượng Tái tạo Quốc tế (IRENA), năng lượng xanh là một giải pháp nhân tử (multiplier) có khả năng giải quyết các thách thức về khí hậu, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế - xã hội và tăng cường an ninh năng lượng.[4][5]
Theo Cục Bảo vệ Môi sinh Mỹ (US EPA), “năng lượng xanh” là một phần của năng lượng tái tạo, đại diện cho những nguồn năng lượng tái tạo mang lại lợi ích bảo vệ môi trường lớn nhất. Theo đó, năng lượng xanh sẽ đáp ứng các tiêu chí: (i) có nguồn tự nhiên, (ii) có thể liên tục tái sinh và (iii) hạn chế ô nhiễm môi trường. Tuy một số thuật ngữ như “năng lượng tái tạo” hoặc “năng lượng sạch” thường được dùng thay thế cho “năng lượng xanh”, nhưng “năng lượng xanh” có ý nghĩa về mặt môi trường hơn cả.[6][7][8] Đơn cử, năng lượng từ ánh sáng mặt trời, nước, gió và địa nhiệt được xem là năng lượng xanh; trong khi năng lượng sinh ra từ các công trình thủy điện lớn sẽ thuộc nhóm năng lượng tái tạo, không được xếp vào nhóm năng lượng xanh do việc tiêu thụ loại năng lượng này tác động tiêu cực đến môi trường sinh thái.[9] [10]
2. Lịch sử phát triển năng lượng xanh
Ý tưởng tận dụng năng lượng xanh để phục vụ cho sản xuất đã có từ rất lâu đời. Từ hơn 2000 năm trước, những bánh xe nước sơ khai đầu tiên đã xuất hiện ở châu Âu. Thế kỷ VII chứng kiến sự ra đời của cối xay gió ở khu vực Trung Đông, Trung Á, sau được sử dụng rộng rãi ở Hà Lan vào những năm 1540 và trở thành nền móng cho công nghệ tua-bin gió hiện nay. Đến năm 1860, nhà sáng chế người Pháp Augustin Mouchot đã tạo ra hệ thống năng lượng mặt trời đầu tiên.[11]
Lịch sử phát triển của năng lượng xanh gắn liền với sự phát triển của các nền kinh tế và khoa học kỹ thuật. Tại bang California (Mỹ), dự án SOLAR bao gồm Solar One (1982) và Solar Two (1996) là một bước tiến trong công nghệ khai thác và lưu trữ năng lượng mặt trời. Từ thành tựu trên, dự án Solar Star tiếp nối vào năm 2015 và trở thành trang trại năng lượng mặt trời lớn nhất nước Mỹ, cung cấp lượng điện cho khoảng 255.000 nhà ở và giảm thiểu hơn 570.000 tấn carbon lượng khí thải mỗi năm.[12][13][14] Tại châu Á, năm 2009, Trung Quốc chính thức xây dựng công trình trang trại gió Cam Túc - hiện là trang trại điện gió lớn nhất thế giới. Cho đến nay, tổ hợp này sở hữu 7000 tua-bin gió được lắp đặt trên nhiều tỉnh thành Trung Quốc với tổng công suất khổng lồ lên tới 20 gigawatt.[15]
Một trong những bước tiến trong việc chuyển đổi năng lượng xanh đã được bắt đầu từ Hội nghị Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu năm 2015 (COP21), khi các quốc gia đặt ra mục tiêu phát thải ròng bằng 0 nhằm hướng tới việc tăng độ bao phủ năng lượng xanh lên mức hơn 60% vào năm 2030.[16][17] Trong tương lai gần, nhân loại sẽ chứng kiến những bước đột phá của năng lượng xanh song song với quá trình chuyển dịch năng lượng mạnh mẽ. Tỷ trọng năng lượng xanh đã tăng lên mức 28,7% trong cơ cấu sản xuất điện toàn cầu vào năm 2021. Trong cùng năm, mức đầu tư vào chuyển dịch năng lượng đã chạm ngưỡng kỷ lục 755 tỷ USD trên toàn cầu.
3. Chuyển dịch năng lượng xanh ở một số quốc gia và tổ chức quốc tế
Hiện nay, năng lượng xanh đang trở thành một xu thế phát triển khi các quốc gia và tổ chức quốc tế xúc tiến chuyển dịch năng lượng xanh để cân bằng các thành tố trong “tam giác năng lượng”: an ninh và khả năng tiếp cận, môi trường bền vững và phát triển kinh tế.[18] Dẫn đầu xu thế chuyển dịch năng lượng xanh lần lượt là Trung Quốc, Mỹ và Liên minh châu Âu (EU). Đây là kết quả của một số thay đổi quan trọng trong chính sách năng lượng của những quốc gia này trong giai đoạn 2021 - 2022. Tại Trung Quốc, Kế hoạch 5 năm lần thứ 14 được công bố vào tháng 6/2022 đặt ra mục tiêu 33% sản lượng điện đến từ năng lượng tái tạo trong năm 2025, trong khi Mỹ ban hành Đạo luật Giảm lạm phát, mở rộng hỗ trợ năng lượng tái tạo trong 10 năm từ tháng 8/2022. Ở châu Âu, trong cuộc khủng hoảng năng lượng do tác động của xung đột quân sự Nga - Ukraine, vào tháng 5/2022, EU đã đề ra kế hoạch “REPowerEU” nhằm đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng công suất điện.[19]
Với tốc độ tăng trưởng kinh tế cao và nhu cầu năng lượng đang tăng lên, khu vực Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) cũng đang trên đà tăng tốc chuyển dịch năng lượng xanh. Trong đó, sau khi đặt ra mục tiêu đạt mức phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 tại Hội nghị COP26 (2021), Việt Nam đã đạt được một số thành tựu nổi bật trong chuyển đổi sang năng lượng xanh. Đơn cử, Việt Nam đang là quốc gia vươn lên dẫn đầu khối ASEAN về quy mô và tỷ lệ điện gió, điện mặt trời với hơn 27% tổng công suất phát điện (tính tới quý I/2022).[20] Đồng thời, Việt Nam cũng là quốc gia sở hữu tiềm năng lớn đối với năng lượng điện gió lớn nhất khu vực châu Á, điều này sẽ tiếp tục thu hút vốn đầu tư vào nguồn năng lượng xanh trong tương lai.[21]
Năng lượng xanh là một nhân tố trung tâm trong việc hình thành trật tự năng lượng mới, góp phần đạt được các mục tiêu phát triển bền vững trên tất cả các mặt cũng như ứng phó trước các hiểm họa an ninh phi truyền thống bao gồm khí hậu, tài nguyên, kinh tế, an sinh xã hội. Tuy nhiên, vấn đề năng lượng sẽ tiếp tục là một bài toán nan giải đối với các nhà hoạch định chính sách. Trên hết, thế giới vẫn cần tận dụng và phát triển cùng lúc tất cả các nguồn năng lượng, không chỉ riêng năng lượng xanh.
Thông qua bài viết, Galileo Society hy vọng bạn đọc sẽ có những hiểu biết cơ bản nhất về năng lượng xanh và lịch sử phát triển của “nguồn năng lượng tương lai” này. Đừng quên theo dõi fanpage và đón đọc các bài chia sẻ tiếp theo nhé!
Tài liệu tham khảo:
[1] Gielen, Dolf và cộng sự, “The role of renewable energy in the global energy transformation”, Science Direct, 2019. Truy cập ngày 11/2/2023.
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300082
[2][8] “What is renewable energy?”, United Nations. Truy cập ngày 5/2/2023.
https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy
[3] Ritchie, Hannah; Roser, Max, “Energy mix”, Our World In Data. Truy cập ngày 11/2/2023.
[4][16][18] Bhutada, Govind, "The 200-year history of mankind's energy transitions", World Economic Forum, ngày 13/4/2022. Truy cập ngày 6/2/2023.
https://www.weforum.org/agenda/2022/04/visualizing-the-history-of-energytransitions/
[5] “Accelerating Energy Transition Solutions at COP27”, International Renewable Energy Agency, ngày 18/11/2022. Truy cập ngày 6/2/2023.
https://www.irena.org/News/articles/2022/Nov/Accelerating-energy-transitionsolutions-at-COP27
[6][10] “What Is Green Power?”, United States Environmental Protection Agency. Truy cập ngày 11/2/2023.
[7] “What is green energy?”, National Grid. Truy cập ngày 5/2/2023.
[9] “Environmental impact of Hydroelectricity”, The Renewable Energy Hub UK. Truy cập ngày 11/2/2023.
[11][12] "The History of Renewable Energy: Where It All Began", Project Solar UK, ngày 18/6/2018. Truy cập ngày 6/2/2023.
https://www.projectsolaruk.com/blog/history-renewable-energy-began/
[13] Ziegler, Bart, “Going Green: A Brief History Of Renewable Energy”, Wall Street Journal, ngày 25/4/2022. Truy cập ngày 6/2/2023.
https://www.wsj.com/story/the-roots-of-renewable-energy-7993f651
[14] “Solar Star Projects Fact Sheet”, SunPower. Truy cập ngày 11/2/2023.
[15] “Top 10 biggest wind farms in the world”, Power Technology. Truy cập ngày 11/2/2023.
https://www.power-technology.com/features/feature-biggest-wind-farms-in-theworld-texas/
[17][19] "Renewable Electricity", International Energy Agency, 9/2022. Truy cập ngày 6/2/2023.
https://www.iea.org/reports/renewable-electricity
[20] Masterson, Victoria, “5 milestones in green energy”, World Economic Forum, ngày 14/4/2021. Truy cập ngày 6/2/2023.
https://www.weforum.org/agenda/2021/04/renewables-record-capacity-solar-windnuclear/
[21] “Tăng tốc chuyển dịch năng lượng xanh”, VTV, ngày 22/10/2022. Truy cập ngày 11/2/2023.
https://vtv.vn/kinh-te/tang-toc-chuyen-dich-nang-luong-xanh20221022093401232.htm
