[Từ điển Galileo _ 26_04_2023] HÌNH ẢNH

“Châu Á, nơi mà chúng ta sinh sống là một vùng đất phi thường. Tất cả các tôn giáo lớn trên thế giới, từ Do Thái giáo, Phật giáo, Cơ đốc giáo và Hồi giáo đều ra đời trên mảnh đất thiêng liêng của lục địa chúng ta. Tất cả những bậc thầy tâm linh của nhân loại, từ Lão Tử và Phật Thích Ca, Chúa Giêsu Kitô và Muhammad cho đến những nhà tư tưởng đương thời vĩ đại nhất, tầm cỡ như Mahatma Gandhi, đều được sinh ra ở khu vực này. Liệu châu Á có thể lĩnh hội mọi thứ đã được tích lũy qua các thời đại và tổng hợp một khái niệm mới về hợp tác lục địa và an ninh tập thể hay không?”.[1] Đó là câu hỏi mà Tổng thống đầu tiên của nước Cộng hòa Kazakhstan - Nursultan Nazarbayev đặt ra trong Kỳ họp thứ 47 của Đại hội đồng Liên hợp quốc năm 1992.

Để trả lời cho câu hỏi của mình, Tổng thống Nazarbayev Nursultan đã khởi xướng thành lập một diễn đàn quốc tế mà sau này đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì hòa bình và an ninh ở châu Á, đó chính là Hội nghị Thượng đỉnh về Phối hợp hành động và các biện pháp xây dựng lòng tin ở châu Á (CICA). Tiếp nối chuyên mục “Từ điển Galileo" trong tháng 4, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu những thông tin thú vị về diễn đàn này nhé!

Hội nghị Thượng đỉnh về Phối hợp hành động và các biện pháp xây dựng lòng tin ở châu Á (CICA) là một diễn đàn đa quốc gia nhằm tăng cường hợp tác, hướng tới thúc đẩy hòa bình, an ninh và ổn định ở khu vực châu Á.[2] Ý tưởng thành lập CICA được Tổng thống Kazakhstan Nursultan Nazarbayev đề xuất vào ngày 5/10/1992 tại Kỳ họp thứ 47 của Đại hội đồng Liên hợp quốc.[3] Vào thời điểm bấy giờ, thế giới đang trải qua nhiều chuyển biến lớn: Liên Xô sụp đổ, Đông Âu thay đổi mạnh mẽ và Chiến tranh Lạnh kết thúc.[4] Động lực thúc đẩy cho sáng kiến này là mong muốn thiết lập một cấu trúc hiệu quả và chấp nhận được nhằm bảo đảm hòa bình cũng như an ninh ở khu vực châu Á. Không giống với các khu vực khác trên thế giới, trong những năm đầu thập niên 90 của thế kỷ trước, châu Á chưa hề có một cấu trúc an ninh trong khi những nỗ lực trước đó để xây dựng cấu trúc phù hợp ở châu lục này đã không thành công. Sáng kiến xây dựng diễn đàn CICA của Tổng thống Nursultan Nazarbayev đã nhận được sự ủng hộ từ một số quốc gia châu Á, khi những nước này cảm thấy rằng một cơ chế như vậy là nhu cầu cấp thiết của thời đại.[5]

Vào ngày 14/9/1999, Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao lần thứ nhất được tổ chức tại Almaty (Kazakhstan) với sự tham dự của 15 quốc gia và thông qua Tuyên bố về các nguyên tắc điều chỉnh quan hệ giữa các quốc gia thành viên.[6] Tiếp đó, Hội nghị Thượng đỉnh đầu tiên của CICA diễn ra vào ngày 4/6/2002 tại Almaty, đã thông qua Định ước Almaty - Hiến chương của CICA.[7] Trên đây là hai văn kiện thành lập CICA, nhấn mạnh sự tôn trọng luật pháp quốc tế và khẳng định quyết tâm xây dựng một khu vực an ninh chung, không thể chia cắt, nơi tất cả các quốc gia cùng tồn tại hòa bình, sống trong điều kiện hòa bình, tự do và thịnh vượng của các nước thành viên.[8] [9]

Hoạt động của CICA được điều hành bởi ba cơ quan chính, bao gồm: (i) Hội nghị Thượng đỉnh; (ii) Hội đồng Bộ trưởng Ngoại giao; (iii) Uỷ ban viên chức cấp cao.[10] Trong đó, Hội nghị Thượng đỉnh được tổ chức định kỳ bốn năm một lần,[11] với sự tham gia của nguyên thủ quốc gia hoặc người đứng đầu chính phủ các quốc gia thành viên, đóng vai trò là cơ quan điều hành tối cao của CICA.[12] Tại Hội nghị Thượng đỉnh, các quốc gia sẽ xác định các ưu tiên cho hoạt động của diễn đàn, đưa ra định hướng chính sách và thực hiện các quyết định ở cấp độ chính trị cao nhất.[13] Bên cạnh đó, CICA cũng tổ chức Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao bốn năm một lần, vào thời điểm hai năm sau Hội nghị Thượng đỉnh nhằm thực hiện những quyết định của Hội nghị Thượng đỉnh, xem xét các vấn đề liên quan tới hoạt động của CICA và các vấn đề được đệ trình bởi Uỷ ban viên chức cấp cao.[14][15]

Uỷ ban viên chức cấp cao (SOC) là cơ quan có vai trò đưa ra các quyết định cơ bản để thực hiện chính sách của Hội nghị Thượng đỉnh và Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao về một số vấn đề cốt lõi như: tăng cường phối hợp hoạt động giữa các thành viên diễn đàn, hoạt động điều hành và quản lý tài chính của Ban Thư ký.[16] Ngoài ra, SOC cũng có quyền đưa ra quyết định về các vấn đề được đệ trình bởi Nhóm hoạt động đặc biệt (SWG) - cơ quan nghiên cứu các vấn đề cụ thể, tiến hành các nhiệm vụ liên quan tới vấn đề đó và điều phối, chỉ đạo, hỗ trợ thực hiện các hoạt động của CICA.[17][18] So với Hội nghị Thượng đỉnh và Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao, SOC họp thường xuyên hơn trong trường hợp cần thiết, với tần suất không dưới một lần một năm kể từ khi các quyết định trước đó của diễn đàn được thông qua.[19] Ngoài ra, hoạt động thường ngày của diễn đàn được thực hiện bởi Ban Thư ký, với thành phần nhân sự bao gồm Giám đốc điều hành, các Phó Giám đốc điều hành và các viên chức dưới quyền.[20] Trụ sở Ban Thư ký hiện đặt tại Astana (Kazakhstan). 

Để trở thành thành viên của CICA, một quốc gia cần phải có phần lãnh thổ nằm ở châu Á.[21] Quốc gia đủ điều kiện sẽ gửi tuyên bố thể hiện ý định tham gia CICA với tư cách thành viên tới Chủ toạ CICA.[22] Sau đó, Chủ toạ sẽ tiến hành thông báo cho các quốc gia thành viên thông qua Ban Thư ký bất cứ khi nào nhận được yêu cầu như vậy.[23] Tư cách thành viên sẽ được xem xét cấp sau khi nhận sự phê chuẩn từ: Hội nghị thượng đỉnh; hoặc Hội nghị Bộ trưởng; hoặc thông qua quy trình im lặng, khi được SOC chấp thuận và quốc gia ứng cử viên đã ký Tuyên bố về các nguyên tắc điều chỉnh quan hệ giữa các quốc gia thành viên và Định ước Almaty.[24] Hiện nay, CICA có tất cả 28 quốc gia thành viên, tiêu biểu trong số đó là Nga và Trung Quốc. Ngoài ra, chín quốc gia và năm tổ chức đa quốc gia, bao gồm cả Liên hợp quốc, hiện đang là quan sát viên của diễn đàn này.[25]

Các quyết định của CICA được thông qua dựa trên nguyên tắc bình đẳng và đồng thuận giữa các quốc gia thành viên.[26] Các quốc gia thành viên có quyền ứng cử vào vị trí Chủ toạ của diễn đàn. Ứng cử viên sẽ trở thành Chủ toạ khi được sự chấp nhận của Chủ tọa đương nhiệm, trừ trường hợp có từ hai quốc gia trở lên ứng cử thì sẽ quyết định dựa trên cơ sở đồng thuận.[27] Trong nhiệm kỳ kéo dài hai năm của mình,[28] quốc gia chủ toạ sẽ có những vai trò sau: đại diện của CICA tại Liên hợp quốc cũng như các diễn đàn quốc tế khác;[29] chỉ đạo hoạt động của Ban Thư ký;[30] đề cử Giám đốc điều hành của Ban Thư ký (là công dân của quốc gia mình) để Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao bổ nhiệm;[31] chủ trì các phiên họp khác nhau của CICA.[32]

Kể từ phiên họp đầu tiên vào năm 1999 tới nay, CICA đã tổ chức 6 lần Hội nghị Thượng đỉnh và 6 lần Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao. Thông qua các hoạt động của mình, các thành viên CICA nhấn mạnh việc tăng cường hiểu biết lẫn nhau và thúc đẩy hợp tác giải quyết các vấn đề an ninh trong khu vực như: chủ nghĩa khủng bố; buôn lậu ma tuý, vũ khí; buôn bán người; phong trào ly khai; giữ gìn hoà bình và ổn định trong khu vực; giải quyết hòa bình các tranh chấp quốc tế, v.v. [33][34][35][36][37][38] Những hoạt động của diễn đàn đã thúc đẩy quá trình xây dựng lòng tin và tăng cường hiểu biết lẫn nhau giữa các quốc gia thành viên, từ đó thống nhất được quan điểm, lập trường giữa các quốc gia này đối với việc xử lý các thách thức an ninh chung của khu vực.

Mặc dù vậy, những hoạt động của CICA mới chỉ nằm ở mức độ trao đổi, thảo luận về quan điểm của các quốc gia đối với những cách thức ứng phó với các vấn đề an ninh trong khu vực. Diễn đàn chưa có cơ chế hợp tác hiệu quả nhằm giải quyết các vấn đề an ninh nổi bật trong khu vực cũng như những thiết chế hữu hiệu để triển khai các quyết định của diễn đàn. Do đó, các quốc gia thành viên CICA đã đưa ra định hướng chuyển đổi diễn đàn thành một tổ chức quốc tế hoàn chỉnh trong khu vực, với mục tiêu tăng cường những nỗ lực hợp tác nhằm đạt được các giải pháp chung cho các thách thức an ninh của các quốc gia thành viên.[39]

Trước những thay đổi của tình hình khu vực, làm xuất hiện những thách thức an ninh mới, CICA sẽ tăng cường thảo luận, hợp tác giải quyết một số vấn đề như: thách thức an ninh từ công nghệ thông tin và truyền thông;[40] an toàn dịch tễ, sức khỏe cộng đồng và an toàn dược phẩm;[41] an ninh năng lượng; bảo vệ môi trường và ứng phó thiên tai.[42]

Thông qua bài viết này, Galileo Society hy vọng rằng các bạn đã có được những kiến thức thú vị liên quan đến Hội nghị Thượng đỉnh về Phối hợp hành động và các biện pháp xây dựng lòng tin ở châu Á (CICA). Đừng quên theo dõi fanpage Galileo Society để cập nhật nhanh chóng những thông tin bổ ích nhé!