Cộng đồng Đông Phi (EAC - Tiếng Anh: East African Community) là một tổ chức liên chính phủ ở khu vực Đông Phi. Kể từ khi được thành lập, EAC đã hoạt động trong nhiều lĩnh vực khác nhau như chính trị, an ninh, kinh tế và xã hội. EAC cũng chủ động xúc tiến việc hợp tác giữa các quốc gia thành viên, đóng góp vào sự phát triển đáng kể trong xây dựng an ninh và thúc đẩy thương mại và đầu tư trong khu vực. Tiếp nối chuyên mục “Từ điển Galileo” tháng 5 này, hãy cùng Galileo Society khám phá những thông tin nổi bật và bổ ích về tổ chức này nhé!
Với tổng diện tích khoảng 4,8 triệu km2 và dân số tính đến hiện tại khoảng 283,4 triệu người,[1] EAC là một trong những khối kinh tế khu vực lớn nhất và có một trong những thị trường bán lẻ lớn nhất ở châu Phi. EAC được thành lập vào năm 1967, với sự tham gia của 3 nước Kenya, Tanzania and Uganda. Tuy nhiên, do sự bất đồng về lợi ích giữa các quốc gia thành viên, tổ chức đã tan rã sau 10 năm tồn tại.[2] Đến năm 1999, nhận thấy nhu cầu cần có hợp tác khu vực, các nhà lãnh đạo ba nước Kenya, Uganda và Tanzania đã ký Hiệp ước mới quyết định tái thành lập Cộng đồng Đông Phi. Hiệp ước này đã được Quốc hội các nước thành viên phê chuẩn và có hiệu lực kể từ 7/7/2000, đánh dấu sự trở lại của một tổ chức khu vực quan trọng của khu vực.[3] Sau hơn 30 năm phát triển, tổ chức này lần lượt kết nạp thêm các thành viên mới, bao gồm: Rwanda và Burundi (2007), Nam Sudan (2016) và Cộng hòa dân chủ Congo (2022).[4]
EAC được vận hành dựa trên 7 cơ chế chính, bao gồm Hội nghị Thượng đỉnh (Summit), Hội đồng Bộ trưởng (The Council of Ministers), Ủy ban Điều phối (The Coordinating Committee), Ủy ban theo lĩnh vực (Sectoral Committees), Tòa án Đông Phi (The East African Court of Justice), Hội đồng luật pháp Đông Phi (The East African Legislative Assembly) và Ban Thư ký (The Secretariat). Với những chức năng và trách nhiệm riêng biệt, các bộ phận này cùng nhau hợp tác và thúc đẩy sự phát triển và hội nhập kinh tế trong Cộng đồng Đông Phi.[5]
EAC hoạt động nhằm mục đích mở rộng và tăng cường hợp tác giữa các quốc gia đối tác và nước trong khu vực trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế và xã hội vì lợi ích chung.[6] Mục tiêu hoạt động mà EAC hướng đến gồm xóa bỏ các rào cản thuế quan và phi thuế quan, thiết lập lại các mối quan hệ kinh tế chính thức, và biến Đông Phi thành một khu vực hấp dẫn cho các nhà đầu tư nước ngoài. Ngoài ra, EAC còn tập trung vào việc phối hợp đồng bộ các chính sách của các nước thành viên, xây dựng một khu vực thương mại tự do và cung cấp hộ chiếu chung cho người dân trong khu vực.[7] Bên cạnh đó, EAC còn tập trung vào phát triển cơ sở hạ tầng, khuyến khích sự phát triển khu vực tư nhân, thúc đẩy cải cách kinh tế để loại bỏ các loại thuế xuất khẩu và hạn chế đối với việc chuyển lợi nhuận về nước... nhằm tạo ra một khu vực thống trị trong nền kinh tế.[8]
EAC là một trong những khu vực phát triển nhanh nhất ở vùng cận Sahara châu Phi với mức tăng trưởng GDP trung bình là 6,2% (năm 2015) với tổng sản phẩm quốc nội (GDP) kết hợp là 305,3 tỷ USD.[9] Ngoài ra, EAC đã thực hiện các biện pháp để loại bỏ các hình thức kiểm soát nghiêm ngặt, cho phép các lực lượng thị trường quy định tỷ giá hối đoái, và chọn đồng Shilling làm đơn vị tiền tệ chung trong khu vực. Thêm vào đó, việc thành lập và đưa vào hoạt động Thị trường chung Cộng đồng Đông Phi (CM) từ tháng 7/2010 đã tạo điều kiện cho việc tự do lưu thông hàng hóa và dịch vụ, vốn, lao động và cư trú, cùng với quyền thành lập và định cư của các quốc gia trong tổ chức.[10]
Tuy đã đạt được những thành tựu đáng kể, EAC vẫn còn tồn tại một số hạn chế trong các hoạt động và cơ chế thực thi, giám sát. Một trong đó là việc các quốc gia thành viên thực hiện không nhất quán các quyết định và thỏa thuận khu vực, dẫn tới việc trì hoãn thực hiện các dự án và sáng kiến chung của Cộng đồng. Ví dụ điển hình là quá trình thực thi Liên minh Hải quan và xây dựng Thị trường chung EAC. Một số quốc gia thành viên đã không đáp ứng đúng thời hạn cắt giảm thuế quan như đã thỏa thuận,[11] không tuân thủ đầy đủ việc gỡ bỏ các hàng rào phi thuế quan,[12] gây trở ngại cho việc thực hiện các mục tiêu về cắt giảm thuế quan và tự do hóa thương mại nội khối. Bên cạnh đó, dù đã thành lập Thị trường chung, một số quốc gia thành viên EAC vẫn còn chậm trễ trong việc thực thi các chính sách tạo điều kiện cho sự di chuyển tự do của người lao động qua biên giới.[13] Hoạt động của các doanh nghiệp xuyên biên giới trong EAC cũng còn gặp nhiều trở ngại, gây sự trì hoãn và thiếu đồng bộ trong triển khai các dự án cơ sở hạ tầng khu vực.[14]
Nguyên nhân chủ yếu dẫn tới những hạn chế nêu trên xuất phát từ những bất ổn nội bộ và mâu thuẫn giữa các quốc gia thành viên, cùng những khác biệt trong chính sách và quy định của từng quốc gia. Những xung đột nội bộ (trường hợp Nam Sudan,[15] CHDC Congo [16]) hay căng thẳng trong quan hệ giữa các thành viên EAC (trường hợp Burundi - Rwanda,[17] Rwanda - Uganda [18]) có thể làm xói mòn lòng tin trong Cộng đồng, cản trở thực hiện các sáng kiến chung. Sự chênh lệch tương đối lớn trong trình độ phát triển kinh tế cũng dẫn tới những ưu tiên phát triển khác nhau đối với từng quốc gia, gây trở ngại cho việc đạt được đồng thuận trong xây dựng chính sách và phân bổ nguồn lực cho các dự án và sáng kiến khu vực. Mặc dù EAC đã thiết lập các thể chế và cơ chế thực thi, nhưng việc đảm bảo tuân thủ các quyết định đưa ra vẫn chưa thực sự hiệu quả.
Trước những thách thức này, EAC đã đặt ra một số nhiệm vụ ưu tiên trong giai đoạn 2022-2026, bao gồm: thực thi đầy đủ Lãnh thổ hải quan chung EAC; tăng cường nội luật hóa và thực hiện các cam kết khu vực phù hợp với Nghị định thư về Thị trường chung EAC; hình thành Đơn vị tiền tệ chung EAC; củng cố hòa bình, an ninh và quản trị tốt trong khu vực; phát triển cơ sở hạ tầng chiến lược đa chiều chất lượng; cải cách thể chế của tất cả các cơ quan và tổ chức trong EAC; tăng cường sự hiện diện của EAC cùng kiến thức, nhận thức của các bên liên quan.[19]
Nhìn chung, để đạt được những mục tiêu về phát triển và hội nhập khu vực, EAC cần tiếp tục phát huy các thành tựu và giải quyết các thách thức kể trên. Điều này đòi hỏi sự cam kết, hợp tác và phối hợp bền vững giữa các quốc gia thành viên EAC, cùng sự hỗ trợ của các tổ chức khu vực, các đối tác và khu vực tư nhân.
Thông qua bài viết này, Galileo Society hy vọng các bạn đã có được cái nhìn tổng quan về Cộng đồng Đông Phi (EAC). Đừng quên theo dõi fanpage Galileo Society để liên tục cập nhật những kiến thức bổ ích và lý thú nhé!
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] “Overview of EAC”, East African Community. Truy cập ngày 22/5/2023. https://www.eac.int/overview-of-eac
[2] Owuor Otieno, Mark, “ What Is The East African Community?”, WorldAtlas. Truy cập ngày 22/5/2023.
https://www.worldatlas.com/articles/what-is-the-east-african-community.html
[3] “History of the EAC”, East African Community. Truy cập ngày 22/5/2023. https://www.eac.int/eac-history
[4] Trung Khánh, “CHDC Congo chính thức trở thành thành viên của Cộng đồng Đông Phi”, Báo Vietnamplus, ngày 12/7/2022. Truy cập ngày 22/5/2023. https://www.vietnamplus.vn/chdc-congo-chinh-thuc-tro-thanh-thanh-vien-cua-cong dong-dong-phi/805268.vnp
[5]“EAC Organs”, East African Community. Truy cập ngày 22/5/2023. https://www.eac.int/eac-organs
[6]“East African Community (EAC)”, African Union (AU). Truy cập ngày 22/5/2023. https://au.int/en/recs/eac
[7] [8] PGS.TS Đỗ Đức Định, “ Cộng đồng Đông Phi” , Tạp chí Nghiên cứu Châu Phi - Trung Đông, số 3 (07), tháng 3/2006.
[9][10] EAC Secretariat Arusha, Tanzania, Regional Vision for Socio-Economic Transformation and Development, “East African Community Vision 2050”, tháng 2 năm 2016.
https://www.foreign.go.tz/uploads/eac_vision_2050-_web.pdf
[11] Simukoko, Reuben, “Achievements and Failures of the East African Community”, The Best of Africa, ngày 11/7/2017, truy cập ngày 22/5/2023. https://thebestofafrica.org/content/successes-and-failures-of-the-east-african community
[12][14] J. Eurallyah, Akinyi, “Non-tariff barriers and related dispute resolution: Is the East African Community all hat and no cattle?”, Tralac Trade Law Centre NPC, ngày 25/01/2021, truy cập ngày 22/5/2023.
https://www.tralac.org/blog/article/15069-non-tariff-barriers-and-related-dispute resolution-is-the-east-african-community-all-hat-and-no-cattle.html
[13] Inyanza Maganka, Fred, “An Assessment of Implementation ò Free Movement of Persons in East Africa Community: A Case of Kenya”, Institute of Diplomacy and International Studies, University of Nairobi, 2021, truy cập ngày 22/5/2023. http://erepository.uonbi.ac.ke/bitstream/handle/11295/157196/Makanga%20F_An%20%20Assessment%20of%20the%20Implementation%20of%20Free%20Movement%20of%%2020Persons%20in%20East%20Africa%20Community-%20%20a%20Case%20of%20Kenya.pdf?sequence=1&isAllowed=y
[15] “Civil War in South Sudan”, Global Conflict Tracker, ngày 22/5/2022, truy cập ngày 22/5/2023. https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/civil-war-south sudan
[16] “Conflict in the DRC: 5 articles that explain what’s gone wrong”, The Conversation, ngày 25/11/2022, truy cập ngày 22/5/2023.
https://theconversation.com/conflict-in-the-drc-5-articles-that-explain-whats-gone wrong-195332
[17] Eddy-Claude Nininahazwe, “Burundi, Rwanda move to mend broken relations”, ngày 02/4/2022, truy cập ngày 22/5/2023. https://www.amjamboafrica.com/burundi rwanda-move-to-mend-broken-relations/
[18] Bareebe, Gerald; Khisa, Moses, “Rwanda-Uganda relations: elites’ attitudes and perceptions in interstate relations”, Commonwealth & Comparative Politics, 2023, DOI: 10.1080/14662043.2023.2200598
[19] “EAC Priorities 2022 - 2026”, East African Community, truy cập ngày 22/5/2023.
https://www.eac.int/node/890
