Thế giới bước vào kỉ nguyên toàn cầu hóa với những thành tựu vượt bậc của khoa học công nghệ đã khiến các quốc gia trở nên ngày càng gia tăng tính phụ thuộc lẫn nhau. Cùng với sự phát triển của các tổ chức quốc tế, mỗi quốc gia đang từng bước nỗ lực đa dạng hóa, đa phương hóa quan hệ ngoại giao. Trong thời đại hội nhập hiện nay, chính sách “Không liên kết” vẫn được một số quốc gia theo đuổi. Để mở đầu chuyên mục “Từ điển Galileo” tháng 1, Galileo Society xin được gửi tới bạn đọc những kiến thức thú vị về chính sách này nhé!
Thuật ngữ “Không liên kết” (tiếng Anh: non-alignment) được đề cập đến đầu tiên bởi nhà giáo dục khoa học người Czech George Liska. Theo đó, cụm từ “Không liên kết” mô tả chính sách đối ngoại không tham gia vào một trong hai khối liên minh của nền chính trị thế giới thời hậu Thế chiến thứ hai.[1] Sau đó, thuật ngữ “Không liên kết” còn được sử dụng để mô tả chính sách như tránh xa các liên minh, chiến tranh lạnh và chính trị quyền lực giữa các siêu cường và các khối liên minh.[2]
“Không liên kết” đã trở thành một trong những lý thuyết của quan hệ quốc tế dưới thời Thủ tướng đầu tiên của Ấn Độ Jawaharlal Nehru. [3] Ngay từ năm 1946, Thủ tướng Ấn Độ đã tuyên bố nước này sẽ giữ tối đa khoảng cách với bất kỳ khối chính trị nào. Ngày 9/12/1958, ông đã chính thức công khai sử dụng thuật ngữ “Không liên kết” như một nguyên lý cốt lõi trong chính sách đối ngoại Ấn Độ, đồng nghĩa với việc nước này sẽ không tiến hành tạo lập liên minh quân sự với các nước khác.[4] Chính sách trên được đưa ra khi Chiến tranh Lạnh đang ở giữa giai đoạn cao trào, đồng thời hệ thống thuộc địa trên thế giới cũng sụp đổ và cuộc đấu tranh giành độc lập của nhân dân các nước Á- Phi - Mỹ Latin lần lượt giành được thắng lợi.[5]
Cũng tại thời điểm trên, các quốc gia thuộc “Thế giới thứ ba” đã hình thành một tổ chức quốc tế lớn thứ 2 thế giới (chỉ sau Liên hợp quốc) với 120 thành viên, đó là Phong trào Không liên kết (tiếng Anh: Non-Aligned Movement – NAM). Với định hướng chính sách đối ngoại “Không liên kết”, Ấn Độ cùng Ai Cập, Nam Tư, Indonesia và Ghana đã trở thành những nước đồng sáng lập phong trào này. Được nhen nhóm từ tháng 4/1955 tại Hội nghị Thượng đỉnh Á - Phi tổ chức ở Bandung (Indonesia), nhưng phải đến năm 1961, NAM mới chính thức được thành lập ở Belgrade (Nam Tư). NAM là một nỗ lực của các nước “Thế giới thứ ba” nhằm cân bằng sức ảnh hưởng và không bị cuốn vào cuộc xung đột giữa hai siêu cường Mỹ - Liên Xô trong Chiến tranh Lạnh. Chủ trương chính của Phong trào “Không liên kết” là từ chối không liên kết hay chống lại bất kỳ khối chính trị nào trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Đồng thời, mỗi quốc gia sẽ theo đuổi đường chính sách đối ngoại độc lập trong chính trị quốc tế.[6]
Chính sách “Không liên kết” không đồng nghĩa với chính sách “trung lập”. Trong khi “trung lập” được hiểu là không tham gia vào cuộc chiến đang diễn ra, giữ lập trường không thiên vị bên tham chiến nào. Chính sách “Không liên kết” cho phép lập trường ủng hộ một phía, nhưng các quốc gia không được tuyên bố chống lại hay tham gia bất kỳ liên minh nào lâu dài.[7]
Được hình thành trong thời kỳ Chiến tranh lạnh, “Không liên kết” đã trở thành một chính sách quan trọng, có giá trị đến ngoại giao hiện đại, trong đó Ghana là quốc gia tiêu biểu cho việc theo đuổi chính sách này. Quốc gia Tây Phi này là một trong những thành viên sáng lập NAM và hiện đang đảm nhiệm chức vụ Ủy viên không thường trực của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc (UNSC) nhiệm kỳ 2023 - 2024.[8]
Chính sách đối ngoại của Ghana kể từ khi giành được độc lập vào năm 1957 được đặc trưng bởi các nguyên tắc, lý tưởng không liên kết được Tổng thống Kwame Nkrumah đưa ra vào những năm 1960. Theo ông “Không liên kết” là hoàn toàn độc lập khỏi các chính sách và liên minh theo hai khối Đông và Tây, đồng thời ủng hộ một liên minh toàn cầu cùng liên kết để chống lại cả hai khối quyền lực trên.[9]
Trong giai đoạn Chiến tranh Lạnh, Ghana đã tận dụng những cơ hội hợp tác từ cả hai khối liên minh. Theo đó, thay vì trở thành đồng minh của một trong hai siêu cường, Ghana trên cơ sở lợi ích kinh tế đã hoạch định chính sách đối ngoại tự chủ.[10] Bất kể lập trường mạnh mẽ trong việc chống lại các cường quốc thực dân, Ghana áp dụng chính sách ngoại giao thực dụng trong việc tìm kiếm sự hợp tác kinh tế với một số quốc gia, ở cả hai khối trong Chiến tranh Lạnh. Có thể thấy điều này qua mối quan hệ kinh tế giữa Ghana và nước Anh vào những năm 1956. Bất chấp lịch sử từng bị Anh xâm lược, đồng thời nhận lại nhiều chỉ trích về Chính phủ đương nhiệm, quan hệ kinh tế giữa Ghana và Anh vẫn duy trì mức độ hợp tác cao. Năm 1956, gần một nửa số hàng nhập khẩu và một phần ba số hàng xuất khẩu của Ghana đến từ Anh.[11]
Sau Chiến tranh Lạnh, Ghana vẫn tiếp tục theo đuổi chính sách đối ngoại được xây dựng dựa trên nền tảng của chính sách “Không liên kết”. Một trong những nguyên tắc cơ bản trở thành chỉ dẫn cho chính sách đối ngoại của Ghana được nêu trong Hiến pháp năm 1992 chính là tuân thủ các nguyên tắc của Phong trào “Không liên kết”. [12] Theo đó, nước này luôn nhấn mạnh lợi ích quốc gia là nền tảng cho chính sách đối ngoại của mình. Chính sách đối ngoại của Ghana hiện nay bao gồm nhiều quan điểm tiến bộ về các sự kiện thời sự, quản lý thực dụng và theo đuổi các chương trình kinh tế cho các mục tiêu của Tây Phi và châu Phi cũng như của các nước đang phát triển.[13]
Chính sách đối ngoại “Không liên kết” hiện nay vẫn là chính sách phổ biến được nhiều quốc gia trên thế giới theo đuổi. Giữa tình hình chính trị thế giới với nhiều biến động phức tạp, diễn biến nhanh chóng, các quốc gia đang có xu hướng phân cực do cạnh tranh giữa các cường quốc tăng cao, “Không liên kết” vẫn đã và đang tiếp tục chứng tỏ được vị trí lựa chọn chính sách đối ngoại của nhiều quốc gia.
Thông qua bài viết trên, Galileo Society hy vọng đã đem đến những thông tin bổ ích và lý thú để giúp các bạn hiểu hơn về chính sách “Không liên kết”. Hãy theo dõi chúng mình để cập nhật nhanh chóng những sự kiện và thông tin mới nhất của Galileo Society nhé!
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] [2] “Non-Alignment in International Relation”, Your Article Library. Truy cập
ngày 07/01/2023.
[3] [4] [5] Osisioma, Samuel, “An Assessment of Non-Aligned Movement in Theory and Practice: Africa and India Perspectives”, Semantic Scholar, ngày 31/05/2020. Truy cập ngày 06/01/2023.
[6] Müller, Leos, “Neutrality in World History”, Research Gate. ngày 24/01/2019. Truy cập ngày 06/01/2023.
https://www.researchgate.net/publication/330421501_Neutrality_in_World_History
[7] Nguyễn Thành Trung, “Phong trào Không Liên kết (Non-Aligned Movement)”,
Nghiên cứu quốc tế, ngày 27/02/2016, Truy cập ngày 06/01/2023.
https://nghiencuuquocte.org/2016/02/27/phong-trao-khong-lien-ket-non-alligned-movement/
[8] “Liên Hợp Quốc bầu 5 ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an nhiệm kỳ
2023-2024”, VOV, ngày 10/06/2022, Truy cập ngày 06/01/2023.
[9] Berry, L. Bennette, “Ghana : a country study”, Library of Congress, tháng
10/1964. Truy cập ngày 06/01/2023.
https://www.loc.gov/item/95018891/
[10] Emmanuel, Siaw Kwaku, “Change and continuity in Ghana’s foreign policy:
Focus on economic diplomacy and good neighbourliness under rawlings and kufuor”,
University of Ghana, tháng 8/2015. Truy cập ngày 05/01/2023.
[11] Douglas, G. Anglin, “Ghana, the West, and the Soviet Union”, Jstor, tháng 5/1958. Truy cập ngày 05/01/2023.
https://www.jstor.org/stable/138765
[12] [13] Ghana's foreign policy guideline, Ministry of Foreign Affairs And Regional Integration. Truy cập ngày 05/01/2023.
https://mfa.gov.gh/index.php/foreign-policy/ghanas-foreign-policy-guideline/
