[Từ điển Galileo _ 211023]

Trong các bài viết trước, chúng ta đã tìm hiểu về trật tự Westphalia và trật tự Versailles - Washington - những trật tự có tác động to lớn đến nền chính trị quốc tế. Tiếp nối chuỗi bài viết về trật tự thế giới trong chuyên mục “Từ điển Galileo” tháng 10, Galileo Society sẽ mang tới cho các bạn những thông tin thú vị và hữu ích về trật tự Yalta.

Hội nghị Yalta được tiến hành trước yêu cầu giải quyết những vấn đề bức thiết đặt ra đối với các cường quốc Đồng minh (Liên Xô, Mỹ, Anh) trong bối cảnh Chiến tranh Thế giới thứ hai sắp kết thúc. Bên cạnh đẩy mạnh hợp tác để nhanh chóng tiêu diệt chủ nghĩa phát xít, đó còn là việc phân chia thành quả chiến thắng và chuẩn bị thiết lập một trật tự thế giới mới sau khi chiến tranh kết thúc. [1]

Hội nghị Yalta diễn ra từ ngày 4 - 12/2/1945 tại lâu đài Livadia, gần thành phố Yalta trên bán đảo Crimea – Liên Xô. Hội nghị có sự tham gia của 3 nguyên thủ của các  cường quốc là Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô Joseph Stalin, Tổng thống Mỹ Franklin D. Roosevelt và Thủ tướng Anh Winston Churchill.

Sau 8 ngày đàm phán, các bên đã đưa ra những thỏa thuận cuối cùng, tập trung vào một số vấn đề chính liên quan đến tiêu diệt tận gốc chủ nghĩa phát xít; tương lai của một số quốc gia bại trận hoặc được giải phóng ở Đông Âu và sự tham gia của Liên Xô vào cuộc chiến tranh chống phát xít Nhật ở Châu Á. Bên cạnh đó, các nguyên thủ cũng đã thống nhất việc thành lập Liên Hợp quốc và thông qua Hiến chương Liên Hợp quốc trong Hội nghị San Francisco diễn ra vào tháng 9/1945 sắp tới. [2]

Tuy nhiên, quan trọng hơn cả là việc tam cường Liên Xô - Mỹ - Anh đã đi đến thỏa thuận về việc đóng quân tại các nước bại trận để giải giáp quân đội phát xít và phân chia phạm vi ảnh hưởng tại Châu Âu, Châu Á sau chiến tranh. Cụ thể, ở châu Âu, Liên Xô tiếp quản Đông Đức, Đông Âu; Mỹ, Anh, Pháp tiếp quản Tây Đức, Tây Âu. Ở châu Á, vùng ảnh hưởng của Liên Xô bao gồm Mông Cổ, Bắc Triều Tiên, Nam Sakhalin cùng 4 đảo thuộc quần đảo Kuril. Trong khi đó, Mỹ và phương Tây được phép mở rộng ảnh hưởng ở Nhật Bản, Nam Triều Tiên, Đông Nam Á, Nam Á và Tây Á. [3]

Thực chất hội nghị Yalta là cuộc đấu tranh phân chia thành quả thắng lợi giữa các nước Đồng minh. Bên cạnh đó, những thỏa thuận của 3 cường quốc ở hội nghị cũng đã xâm phạm đến chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và lợi ích dân tộc của một số quốc gia. [4] Thực tế, Joseph Stalin đã từ chối thực hiện thỏa thuận về tổ chức bầu cử tự do ở các nước Đông Âu, không tôn trọng Tuyên bố về Châu Âu được giải phóng (The Declaration of Liberated Europe). Và chỉ hơn một năm sau hội nghị Yalta, vào ngày 5/3/1946, Thủ tướng Anh Churchill đã có bài phát biểu nổi tiếng về 'Bức màn sắt”, đánh dấu sự khởi đầu của Chiến tranh lạnh. [5] Do đó, hội nghị Yalta được coi là một trong những cuộc gặp thời chiến với những di sản gây tranh cãi nhất. [6]

Mặc dù vậy, hội nghị Yalta đã trở thành nền tảng, cơ sở cho việc thiết lập một trật tự thế giới mới sau Chiến tranh thế giới thứ hai, hình thành nên trật tự lưỡng cực Xô - Mỹ, hay còn gọi là trật tự Yalta. Trật tự Yalta phản ánh hiện thực mới của thế giới thời hậu chiến: sự cân bằng và đối chọi quyền lực giữa hai cường quốc Liên Xô và Mỹ trong quan hệ quốc tế, tạo tiền đề cho sự khởi đầu của Chiến tranh Lạnh và một châu Âu bị chia rẽ. Chính trật tự thế giới lưỡng cực do Mỹ và Liên Xô áp đảo này đã chi phối nền chính trị thế giới suốt hơn bốn thập kỷ Chiến tranh Lạnh và chỉ thực sự chấm dứt sau khi Liên Xô tan rã vào năm 1991 [7].

Qua bài viết trên, Galileo hy vọng rằng đã mang tới cho bạn những thông tin hữu ích và cơ bản nhất về trật tự Yalta. Đừng quên theo dõi fanpage Galileo Society để cập nhật nhanh chóng và không bỏ lỡ những bài viết mới nhất nhé!

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] [3] [4] [7] Nguyễn Hồng Bảo Thi, “Hội nghị Yalta (Yalta Conference)”, Nghiên cứu quốc tế, ngày 05/9/2015. Truy cập ngày 21/10/2021.

http://nghiencuuquocte.org/2015/09/05/hoi-nghi-yalta/

[2] “Yalta Conference”, History, ngày 04/11/2019. Truy cập ngày 21/10/2021.

https://www.history.com/topics/world-war-ii/yalta-conference

[5] Imperial War Museum, “How Churchill, Roosevelt and Stalin planned to end The Second World War”. Truy cập ngày 21/10/2021.

https://www.iwm.org.uk/history/how-churchill-roosevelt-and-stalin-planned-to-end-the-second-world-war

[6] Thomas Brown, “Tehran, Yalta and Potsdam: Three wartime conferences that shaped Europe and the world”, House of Lords Library, UK Parliament, ngày 21/7/2021. Truy cập ngày 21/10/2021.

https://lordslibrary.parliament.uk/tehran-yalta-and-potsdam-three-wartime-conferences-that-shaped-europe-and-the-world/