[Từ điển Galileo _ 211017]

Trong bài viết mở đầu chuyên mục Từ điển Galileo tháng 10, chúng ta đã tìm hiểu về trật tự Westphalia - hệ thống tạo nên những quy chuẩn nền tảng cho chính trị quốc tế hiện đại. Tiếp nối chuỗi bài viết về trật tự thế giới, Galileo Society sẽ mang tới cho các bạn những thông tin thú vị, hữu ích về trật tự Versailles - Washington.

Năm 1918, Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc với phần thắng thuộc về khối Hiệp ước (Nga, Anh, Pháp, Nhật, Italia, Romania và Mỹ). Ngày 18/1/1919, hơn 1000 đại biểu của 27 nước thắng trận tham gia Hội nghị hòa bình tại Versailles, Pháp. Tuy nhiên, chỉ 5 nước có quyền điều khiển Hội nghị, đó là Mỹ, Anh, Pháp, Italia và Nhật Bản. Trên thực tế, Tổng thống Mỹ Woodrow Wilson, Thủ tướng Anh Lloyd George, Thủ tướng Pháp Georges Benjamin Clemenceau mới là những người thực sự nắm quyền quyết định Hội nghị. Các quốc gia bại trận có mặt chỉ để ký vào các bản Hòa ước do các nước thắng trận quy định [1].

Sau những tranh chấp gay gắt vì bất đồng quyền lợi, các văn kiện của Hội nghị Versailles cuối cùng cũng được ký kết. Nội dung của chúng xoay quanh sự thành lập Hội Quốc Liên, các Hòa ước ký với Đức và các nước bại trận. Trong Hội nghị Versailles, “Chương trình 14 điểm” của Tổng thống Mỹ Wilson được đưa ra thảo luận với những nội dung về việc hủy bỏ các thương lượng kín và bí mật, chủ trương tự do hàng hải, hủy bỏ các hàng rào kinh tế, giảm thiểu vũ trang, giải quyết các vấn đề thuộc địa, vấn đề lãnh thổ sau chiến tranh và thành lập Hội Quốc Liên. Tuy nhiên, hầu hết những đề xuất của Tổng thống Mỹ Wilson bị phía Anh và Pháp bác bỏ [2].

Tại hội nghị Versailles, các quốc gia bại trận đã phải chịu những tổn thất, mất mát nặng nề. Ngày 28/06/1919, qua việc đặt bút ký vào bản Hòa ước Versailles, Đức đã phải chịu trách nhiệm về “tội ác gây chiến tranh”; cắt nhượng một phần lãnh thổ cho Pháp, Bỉ và Ba Lan; hạn chế vũ trang tới mức thấp nhất và bồi thường chiến phí lên tới 132 tỷ Mác vàng cho các nước thắng trận [3]. Ngoài ra, các nước thuộc phe Liên Minh cũng phải chịu những hệ quả nặng nề từ Hòa ước Versailles: đế quốc Áo - Hung, đế chế Ottoman  tan rã. Các quốc gia mới như Nam Tư, Tiệp Khắc ra đời.

Gần 2 năm sau Hội nghị Versailles, Mỹ đã chủ trương triệu tập Hội nghị quốc tế tại Washington, bắt đầu từ tháng 11/1921 với sự tham gia của 9 nước: Anh, Pháp, Mỹ, Ý, Nhật Bản, Bỉ, Hà Lan, Bồ Đào Nha và Trung Quốc. Những quyết định quan trọng của Hội nghị được thể hiện qua ba Hiệp ước: Hiệp ước 4 nước  (Anh, Pháp, Mỹ, Nhật), Hiệp ước 9 nước (Anh, Pháp, Mỹ, Italia, Nhật, Bi, Hà Lan, Bồ Đào Nha, Trung Quốc) và Hiệp ước 5 nước (Anh, Pháp, Mỹ, Nhật, Italia) [4]. Thông qua ba bản Hiệp ước, các bên nhất trí giữ nguyên trạng khu vực châu Á – Thái Bình Dương; công nhận nguyên tắc “toàn vẹn lãnh thổ và tôn trọng chủ quyền của Trung Quốc” và quy định trọng tải tàu chiến của các nước tại khu vực Thái Bình Dương [5].

Bên cạnh hai hội nghị quốc tế lớn tại Versailles và Washington, nhiều hội nghị khác về hòa bình, an ninh tập thể và giải trừ quân bị cũng được triệu tập như: Hội nghị quốc tế Genoa (1922), Hội nghị Locarno (1925)...

Có thể nói, trật tự Versailles - Washington tạo ra những tác động nhất định tới quan hệ quốc tế trong giai đoạn sau. Trật tự này đem tới một nền hòa bình ngắn hạn, tạo ra những thay đổi rõ rệt trên bản đồ thế giới và làm chuyển biến tương quan lực lượng giữa các quốc gia nhưng cũng làm sâu sắc hơn những bất ổn trong quan hệ quốc tế, kéo theo sự thù hằn dân tộc [6].

Ngoài ra, hệ thống Hòa ước Versailles đã không đáp ứng được những mong muốn của Đức, Nhật Bản và Italia. Vì thế, không lâu sau, thế giới phải chứng kiến sự sụp đổ của một trật tự mới kéo dài được 20 năm. Chủ nghĩa phát xít trỗi dậy ở Đức, Nhật Bản và Italia, đưa thế giới bước vào một cuộc chiến tranh tàn khốc mới - Chiến tranh thế giới thứ hai.

Qua bài viết trên, Galileo hy vọng rằng đã mang tới cho bạn những thông tin hữu ích và cơ bản nhất về trật tự Versailles - Washington. Đừng quên theo dõi fanpage Galileo Society để cập nhật nhanh chóng và không bỏ lỡ những bài viết mới nhất nhé!


TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Nguyên Phong, “Lý do Hòa ước Versailles không mang lại hòa bình cho thế giới”, Vietnamnet, 29/12/2020. Truy cập ngày 15/10/2021.

https://vietnamnet.vn/vn/the-gioi/ho-so/hoa-uoc-versailles-khong-mang-lai-hoa-binh-cho-the-gioi-701095.htm

[2] Phạm Thủy Tiên, “Chương trình 14 điểm (Fourteen points)”, Nghiên cứu quốc tế, ngày 27/03/2015. Truy cập ngày 14/10/2021.

http://nghiencuuquocte.org/2015/03/27/chuong-trinh-14-diem

[3] Martin Destroismaisons, “Le traité de Versailles : une paix et ses conséquences”, ngày 18/11/2019. Truy cập ngày 16/10/2021.

https://www.histoirecanada.ca/consulter/paix-et-conflit/le-traite-de-versailles-une-paix-et-ses-consequences

[4], [5] Nguyên Phong, “Nước hưởng lợi nhất ở hội nghị Washington sau Thế chiến I”, Vietnamnet, ngày 10/01/2021. Truy cập ngày 16/10/2021.

https://vietnamnet.vn/nuoc-huong-loi-nhat-o-hoi-nghi-washington-sau-the-chien-i-702789.html

[6] Biên dịch Nguyễn Thị Kim Phụng, “28/06/1919: Keynes phản đối Hòa ước

Versailles, tiên đoán hỗn loạn kinh tế”, Nghiên cứu quốc tế, ngày 28/06/2020. Truy cập ngày 16/10/2021.

https://nghiencuuquocte.org/2020/06/28/keynes-tien-doan-su-hon-loan-kinh-te/