Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, thế giới đã chứng kiến sự đối đầu khốc liệt giữa hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa. Các cuộc chạy đua vũ trang ngày càng gay gắt đã dẫn đến việc hình thành các liên minh quân sự - chính trị tâm điểm tại các nước châu Âu. Trước sự ra đời của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), Liên Xô và nhiều nước xã hội chủ nghĩa tại châu Âu đã thành lập Tổ chức Hiệp ước Warsaw (Tiếng Anh: The Warsaw Treaty Organization, viết tắt: WTO), được cho là với mục đích cạnh tranh và đối đầu với NATO. Trong bài viết dưới đây, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu những thông tin thú vị về tổ chức này nhé!
“Tổ chức Hiệp ước Warsaw”, tên đầy đủ là “Tổ chức Hiệp ước Hữu nghị, Hợp tác và Tương trợ” được thành lập vào ngày 14/5/1955 tại thành phố Warsaw (Ba Lan) bởi Liên Xô và 7 quốc gia châu Âu gồm: Albania, Bulgaria, Tiệp Khắc, Đông Đức, Hungary, Ba Lan và Romania.[1] Tuy nhiên, đến năm 1968, Albania đã rời khỏi tổ chức. Hiệp ước được gia hạn vào ngày 26/4/1985 [2] và dần suy yếu sau vào những năm cuối của thập niên 80 do những biến động chính trị ở các nước thành viên [3]. Ngày 1/7/1991, khối Warsaw đã chính thức giải thể tại cuộc họp thượng đỉnh cuối cùng ở Prague (Tiệp Khắc),[4] sau chuỗi sự kiện nước Đức thống nhất, Tiệp Khắc, Hungary, Ba Lan quyết định rút khỏi các hành động quân sự của Hiệp ước, cùng với đó là sự tan rã của Liên bang Xô Viết, chấm dứt thời kỳ Chiến tranh Lạnh kéo dài hơn 40 năm. Trong những thập niên đầu của thế kỷ XXI, tất cả các quốc gia trước đây từng là thành viên của khối Warsaw, ngoại trừ quốc gia kế vị Liên Xô là Nga, đã đều quyết định gia nhập khối quân sự NATO.[5]
Hiệp ước Warsaw thực chất là sự bổ sung cho các hiệp ước song phương đã được ký kết trước đó giữa Liên Xô với từng quốc gia Đông Âu, ngoại trừ Đông Đức, sau Chiến tranh Thế giới thứ Hai.[6] Tin tưởng vào sự vững chắc của những thỏa thuận đó cùng với sự hiện diện của quân đội Liên Xô trên lãnh thổ các nước đồng minh, các nhà lãnh đạo Liên Xô và hệ thống xã hội chủ nghĩa ở châu Âu đã có thái độ khá bình tĩnh trước sự thành lập NATO vào năm 1949. Đồng thời, do chịu tổn thất nặng nề trong chiến tranh, Liên Xô khi đó không đủ tiềm lực kinh tế và phương tiện kỹ thuật để thành lập một tổ chức cho riêng mình tương tự như NATO. Tuy nhiên, năm 1951, khi nền kinh tế Liên Xô bắt đầu cải thiện, ý tưởng về việc thành lập “Liên minh quân sự của các nước xã hội chủ nghĩa anh em” được đề xuất, nhưng chưa được thực hiện.[7] Cho đến khi Tây Đức gia nhập NATO, Liên Xô nhìn nhận sự việc này như một mối đe dọa trực tiếp và phản ứng bằng việc thành lập WTO vào ngày 14/5/1955.[8]
Sự kiện trực tiếp nhất dẫn đến việc thành lập WTO là việc ký kết Thỏa thuận Paris vào năm 1954 giữa các cường quốc phương Tây, trong đó thừa nhận sự gia nhập của Tây Đức vào NATO. Lo ngại trước một NATO được củng cố và một Tây Đức được hậu thuẫn, Hiệp ước Warsaw được ký kết nhằm kiềm chế Tây Đức và đàm phán với NATO như một đối tác bình đẳng. Bên cạnh đó, việc thành lập một liên minh chính trị và quân sự thống nhất, đa phương được kỳ vọng sẽ củng cố vai trò của Liên Xô đối với các quốc gia khác trong khối xã hội chủ nghĩa trước tình trạng bất ổn gia tăng ở châu Âu.[9] Ngoài ra, Hiệp ước cũng là một đòn bẩy để nâng cao vị thế của Liên Xô trên chính trường quốc tế [10].
Hiệp ước Warsaw bao gồm 11 điều khoản. Trong đó, quan trọng nhất là Điều 5 và Điều 6, quy định về việc thành lập Bộ Chỉ huy chung và Ủy ban Tham vấn Chính trị (Tiếng Anh: The Political Consultative Committee, viết tắt: PCC). Lực lượng vũ trang của các nước thành viên sẽ được giao cho Bộ chỉ huy chung trong khi PCC nắm quyền quản lý trên các lĩnh vực văn hóa, chính trị và kinh tế của toàn bộ tổ chức. Tuy nhiên, chức năng quan trọng nhất mà PCC đảm nhiệm là quyết định thời điểm một cuộc khủng hoảng chính thức xảy ra nhằm kích hoạt điều khoản phòng thủ chung.[11]
Các bên ký kết Hiệp ước Warsaw cũng có quyền bảo vệ lẫn nhau bằng mọi phương tiện trong trường hợp một hoặc nhiều quốc gia thành viên bị tấn công, theo Điều 4 của Hiệp ước. Do đó, các đơn vị quân đội Liên Xô có thể được đóng quân trên lãnh thổ của các quốc gia thành viên của tổ chức. Bên cạnh đó, Điều 1, Điều 2 và Điều 3 cũng khẳng định các nước ký kết nhất trí giải quyết tranh chấp quốc tế bằng biện pháp hòa bình, hợp tác với các quốc gia khác trong tất cả các hoạt động quốc tế và tham vấn với nhau về những vấn đề quốc tế ảnh hưởng đến lợi ích chung.[12] Ngoài ra, các nước thành viên phải cam kết không tham gia liên minh hay thỏa thuận nào có mục tiêu mâu thuẫn với Hiệp ước Warsaw. Hiệp ước cũng được để ngỏ cho các quốc gia khác gia nhập, không kể đến hệ thống chính trị và xã hội.[13]
Tuy chỉ tồn tại với khoảng thời gian ngắn trong 36 năm nhưng Tổ chức Hiệp ước Warsaw vẫn được ví như “thành trì hòa bình”, là “lá chắn của chủ nghĩa xã hội” trong cuộc đối đầu căng thẳng giữa hai cực ý thức hệ của thế giới. Theo nhà lãnh đạo Liên Xô Nikita Khrushchev, Hiệp ước Warsaw là “nhân tố quan trọng giúp ổn định tại châu Âu”.[14] Trong đối trọng với NATO, sau khi thành lập, cả hai khối quân sự đều ra sức chạy đua vũ trang và trang bị những vũ khí hiện đại để tăng cường sức mạnh, đặc biệt là vũ khí hạt nhân. Hàng chục vạn binh sĩ của WTO đã đóng quân ở các nước Đông Âu để chống lại sự bao vây của NATO và các liên minh quân sự khác do Mỹ thành lập. Tuy nhiên, trong suốt 36 năm đối đầu, chưa bao giờ có một cuộc đụng độ trực tiếp nào giữa hai khối xảy ra.[15]
Trên mặt trận quân sự, chỉ có hai sự kiện nổi bật có sự tham gia của lực lượng vũ trang WTO là cuộc nổi dậy ở Hungary năm 1956 và sự kiện “Mùa xuân Praha” ở Tiệp Khắc năm 1968. Ngược dòng trở lại năm 1956, Liên Xô đã từng tiến hành can thiệp quân sự vào cuộc nổi dậy ở Hungary nhằm “hỗ trợ nhân dân Hungary anh em trong việc bảo vệ thành quả xã hội chủ nghĩa, đập tan thế lực phản cách mạng và loại bỏ nguy cơ phục hưng chủ nghĩa phát xít”.[16] Tuy nhiên, nếu như ở Budapest, Liên Xô chủ yếu sử dụng lực lượng của riêng mình với sự ủng hộ của Quân đội nhân dân và các cơ quan an ninh Hungary thì tại Tiệp Khắc năm 1968, Liên Xô đã lôi kéo thêm cả lực lượng của các đồng minh. “Mùa xuân Praha” có thể coi là một giai đoạn ngắn thực hiện tự do hóa của Tiệp Khắc khi Bí thư Đảng Cộng sản Tiệp Khắc Alexander Dubček, một người Slovakia ủng hộ cải cách tự do, đã tiến hành một loạt cải cách chính trị - kinh tế sâu rộng, nhằm tự do hóa đất nước, thành lập “chế độ cộng sản với khuôn mặt con người”, hứa hẹn các cuộc bầu cử dân chủ, tăng cường quyền tự chủ cho nhân dân, tự do ngôn luận, tự do tôn giáo, bãi bỏ kiểm duyệt, chấm dứt hạn chế đi lại, và nhiều cải cách lớn trong nông nghiệp, công nghiệp.[17] Tuy nhiên, ngày 20/08/1968, Liên Xô đã đưa 600.000 quân đội của khối Warsaw vào lãnh thổ Tiệp Khắc, với mục đích chống lại các thế lực phản cách mạng và đưa chế độ Tiệp Khắc trở lại hoạt động. Dù vậy, làn sóng cuộc biểu tình nhỏ lẻ của sinh viên nước này không thể chống lại lực lượng hùng hậu của WTO và Gustav Husak, một người chủ trương thân Liên Xô thay thế Dubček lãnh đạo đất nước, tiến hành tái thiết lập chế độ cộng sản tại đây.[18]
Thông qua bài viết này, Galileo Society hy vọng rằng các bạn đã có được những kiến thức thú vị liên quan đến Tổ chức Hiệp ước Warsaw (WTO). Đừng quên theo dõi fanpage Galileo Society để cập nhật nhanh chóng những thông tin bổ ích nhé!
Tài liệu tham khảo
[1] “What was the Warsaw Pact?”, NATO. Truy cập 15/7/2022.
https://www.nato.int/cps/us/natohq/declassified_138294.htm
[4] “ Warsaw Pact ends”, History, 30/3/2021. Truy cập 22/7/2022.
https://www.history.com/this-day-in-history/warsaw-pact-ends
[2], [14], [16] Boris Egoroy, “Why did the USSR set up its own military alliance - the
Warsaw Treaty Organization?”, Russian Beyond, 20/08/2021. Truy cập 15/7/2022.
https://www.rbth.com/history/334114-why-did-ussr-set-up-warsaw-treaty
[5],[9],[13] Malgorzata Fidelis, “Warsaw Pact”, Encyclopedia, 23/5/2018. Truy cập
20/7/2022. https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/political-science-
and-government/international-organizations/warsaw-treaty-organization#B
[7],[10]“The Warsaw Pact is formed”, History, 12/5/2020. Truy cập 15/7/2022.
https://www.history.com/this-day-in-history/the-warsaw-pact-is-formed
[3],[6],[8] “The Warsaw Treaty Organization, 1955”, Office of the Historian. Truy cập
15/7/2022. https://history.state.gov/milestones/1953-1960/warsaw-treaty
[11],[12] “Warsaw Pact Treaty”, Wilson Center, 14/5/1955. Truy cập 20/7/2022.
https://digitalarchive.wilsoncenter.org/document/123891.pdf?v=d4c260ad8bdc3453dc
fee59be63a8467
[15] Nguyên Phong, “ Lịch sử đối đầu giữa hai khối quân sự hàng đầu thế giới”, Báo
Vietnamnet, 24/11/2020. Truy cập 20/7/2022. https://vietnamnet.vn/lich-su-doi-dau-
giua-hai-khoi-quan-su-hang-dau-the-gioi-690668.html
[17] “Soviets invade Czechoslovakia”, History, 19/8/2019. Truy cập 20/7/2022.
https://www.history.com/this-day-in-history/soviets-invade-czechoslovakia
[18] “Prague Spring begins in Czechoslovakia”, History, 15/3/2022. Truy cập
20/7/2022. https://www.history.com/this-day-in-history/prague-spring-begins-in-
czechoslovakia
