Năm 1954, sau khi Hiệp định Genève về Đông Dương được ký kết tại Thụy Sĩ, Mỹ đã đưa ra một “sáng kiến mới” nhằm đối phó với Hiệp định này và ngăn chặn sự mở rộng của khối Cộng sản. Đó là ý tưởng về việc thành lập Tổ chức Hiệp ước Đông Nam Á (Tiếng Anh: Southeast Asia Treaty Organization, viết tắt: SEATO). Để khép lại chuyên mục Từ điển Galileo trong tháng 7 về các liên minh quân sự trên thế giới, trong bài viết dưới đây, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu những thông tin thú vị về tổ chức này nhé!
Tổ chức Hiệp ước Đông Nam Á (SEATO) là một tổ chức phòng thủ khu vực tồn tại trong khoảng thời gian từ năm 1955 đến năm 1977 có trụ sở chính được đặt tại thủ đô Bangkok (Thái Lan). Vào ngày 8/9/1954 tại Philippines, Mỹ cùng một số quốc gia đã tham gia ký kết “Hiệp ước Phòng thủ tập thể Đông Nam Á”, gọi tắt là “Hiệp ước Manila”. Việc ký kết Hiệp ước ghi nhận sự tham gia của 8 quốc gia bao gồm: Mỹ, Anh, Pháp, Australia, New Zealand, Philippines, Pakistan và Thái Lan. Các nước thành viên trực tiếp tham gia vào Hiệp ước Manila sau đó đã tiến hành đẩy mạnh việc thể chế hóa mạnh mẽ liên minh quân sự và tiến tới phát triển thành Tổ chức Hiệp ước Đông Nam Á (SEATO). Vào thời điểm đó, SEATO hoạt động với mục tiêu chính là ngăn chặn sự lớn mạnh của chủ nghĩa Cộng sản trong khu vực. Đặc biệt, đối với ba quốc gia là Việt Nam, Lào và Campuchia, SEATO đã soạn thảo một Nghị định thư riêng biệt, quy định lãnh thổ của ba nước này sẽ nằm trong khu vực tuân theo các điều khoản của Hiệp ước. [1] [2]
Đối với cách thức hoạt động, Hiến chương SEATO quy định sẽ không thiết lập quyền chỉ huy thống nhất đối với lực lượng thường trực mà sẽ chủ yếu dựa vào sức mạnh quốc phòng nội lực của các quốc gia thành viên. Khác với NATO, bản Hiệp ước cũng không thể hiện những cam kết mạnh mẽ trong việc bảo vệ tuyệt đối lẫn nhau và xây dựng một cấu trúc an ninh hoàn chỉnh, thay vào đó các quốc gia thành viên sẽ chỉ tham vấn lẫn nhau trong trường hợp bị tấn công, theo điều 4, khoản 2, Hiệp ước Phòng thủ tập thể Đông Nam Á.[3] Các hoạt động hợp tác về việc thúc đẩy tiến bộ kinh tế và xã hội được đề cập trong lời nói đầu, song không có quy định cụ thể.[7]
Mặc dù được gọi là “Tổ chức Hiệp ước Đông Nam Á”, song chỉ có hai quốc gia Đông Nam Á tham gia vào SEATO là Philippines và Thái Lan. Các nước thành viên nằm ngoài khu vực hầu hết đều tồn tại những lợi ích trong tổ chức. Trong đó, Philippines và Thái Lan đã tham gia quá trình thành lập SEATO do cả hai quốc gia đều có mối quan hệ thân cận với Mỹ và mong muốn có thể sẽ được nhận thêm viện trợ, tăng cường uy tín quốc tế và đảm bảo an ninh quốc gia.[4] Thông qua SEATO, cả Anh và Pháp - hai quốc gia từ lâu đã muốn duy trì hệ thống thuộc địa tại khu vực - muốn tiếp tục tạo ảnh hưởng và những phát triển tại bán đảo Đông Dương. New Zealand và Australia cũng bày tỏ sự quan tâm đối với khu vực do hai quốc gia này cũng nằm trong vị trí quan trọng tại châu Á - Thái Bình Dương.
Đối với Việt Nam, Lào và Campuchia, ba nước đều khẳng định sẽ không gia nhập khối SEATO do cam kết giữ vai trò trung lập trong cuộc Chiến tranh Lạnh, đồng thời sẽ không có các hành động như tham gia liên minh quân sự và hạn chế việc cho phép nước ngoài xây dựng căn cứ quân sự trên lãnh thổ của mình như đã ghi nhận trong thỏa thuận của Hiệp định Genève (1954).[5]
Các quốc gia thành viên ký hiệp ước cam kết sẽ chỉ hội ý và tham vấn trong trường hợp có mối đe dọa từ chủ nghĩa Cộng sản. Trong một nghị định thư riêng, SEATO cho phép các thành viên mở rộng phạm vi có hiệu lực của hiệp ước sang Lào, Campuchia và “vùng lãnh thổ tự do dưới quyền lực pháp lý của nhà nước Việt Nam”. Điều này cho thấy động lực hoạt động của SEATO là nhằm giúp Mỹ huy động các thành phần quốc tế hỗn hợp tham chiến ở Việt Nam trong trường hợp phải dùng tới giải pháp quân sự.[8]
Về phía Mỹ, theo nhận định của học giả Spencer C. Turker, nước này đã thông qua liên minh SEATO để ngăn chặn sự mở rộng của khối Cộng sản và thực hiện mục đích chiến lược: biến miền Nam Việt Nam thành một căn cứ quân sự quan trọng nằm dưới sự kiểm soát của Mỹ, và xa hơn là trở thành một “quốc gia độc lập” có nền chính trị ổn định, kinh tế tự cung tự cấp, có khả năng bảo vệ an ninh quốc phòng, “đương đầu được với cuộc xâm lăng từ miền Bắc Việt Nam” (theo cách gọi của Mỹ) và có giá trị đóng góp cho sức mạnh răn đe chung của liên minh SEATO. [9]
Một trong những hành động đáng chú ý nhất xuyên suốt thời gian tồn tại của SEATO là vào ngày 5/5/1965, trong cuộc họp Hội đồng lần thứ 10 của SEATO, Mỹ đã kêu gọi các đồng minh SEATO trợ giúp cho cuộc chiến mà nước này tiến hành tại Việt Nam.[10] Chỉ 4/7 thành viên (ngoại trừ Mỹ), bao gồm Úc, New Zealand, Philippines, và Thái Lan đáp lại lời kêu gọi bằng cách gửi binh sĩ và các loại viện trợ khác. Đối với Anh và Pháp - hai quốc gia thuộc khối Tư bản chủ nghĩa đã từ chối tham gia vào một cuộc chiến tranh ở châu Á, trong khi Pakistan chỉ muốn nhận viện trợ quân sự khi gia nhập SEATO.[11]
Từ cuối thập niên 60 của thế kỉ XX, các quốc gia thành viên SEATO bắt đầu xảy ra những rạn nứt do bất đồng về quan điểm. Cả Pakistan và Pháp đều không ủng hộ sự can thiệp của Mỹ vào Việt Nam. Vì vậy, năm 1965, Pháp đã quyết định rút các đơn vị của mình khỏi một cuộc tập trận hải quân chung của SEATO, và giảm dần các hoạt động cùng tổ chức. Đến năm 1972, Pakistan chính thức rút khỏi Tổ chức Hiệp ước Đông Nam Á.[12] Ba năm sau đó, các quốc gia thành viên còn lại của khối Hiệp ước SEATO ra thông báo, trong đó tuyên bố tổ chức sẽ giải thể do tình hình thay đổi. Hội nghị cuối cùng của SEATO được cử hành vào ngày 20/2/1976. Đến ngày 30/6/1977, tổ chức chính thức tan rã.[13]
Trong lịch sử tồn tại 22 năm ngắn ngủi, SEATO là một hình thức liên minh quân sự mang đậm dấu ấn của một giai đoạn Chiến tranh Lạnh căng thẳng và đối đầu gay gắt về ý thức hệ giữa hai siêu cường. Đến khi thế giới bước vào thời kỳ hòa hoãn Mỹ - Liên Xô, SEATO cũng kết thúc sứ mệnh ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản trong khu vực. Sự tan rã của SEATO là một trong những tiền đề quan trọng cho quá trình biến đổi từ “chiến trường thành thị trường” - xây dựng một Đông Nam Á hòa bình, hợp tác cùng phát triển về sau.[14] [15]
Thông qua bài viết này, Galileo Society hy vọng rằng các bạn đã có được những kiến thức thú vị liên quan đến Tổ chức Hiệp ước Đông Nam Á (SEATO). Đừng quên theo dõi fanpage Galileo Society để cập nhật nhanh chóng những thông tin bổ ích nhé!
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1],[7] Minh Bình, “Tại sao Mỹ hình thành tổ chức SEATO sau Hiệp định Geneve
1954?”, Viện nghiên cứu phát triển phương Đông, ngày 27/05/2019. Truy cập ngày
24/07/2022.
https://ordi.vn/tai-sao-my-hinh-thanh-to-chuc-seato-sau-hiep-dinh-geneve-
1954.html#:~:text=SEATO%20c%C3%B3%20m%E1%BB%A5c%20ti%C3%AAu%
20c%E1%B
[2],[4],[12] “Southeast Asia Treaty Organization (SEATO), 1954”, US Department of
State. Truy cập ngày 29/07/2022.
https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/lw/88315.htm
[3],[6] Southeast Asia Collective Defense Treaty (with Protocol), signed at Manila, on
8 September 1954.
https://treaties.un.org/doc/publication/unts/volume%20209/volume-209-i-2819-
english.pdf
[5] Gravel Edition, “Volume 1, Chapter 3, The Geneva Conference, May-July, 1954”,
The Pentagon Papers-Beacon Press, 1971. Truy cập ngày 29/07/2022.
https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent8.htm
[8],[10] The IO Foundation, “Southeast Asia Treaty Organization”, Cambridge Press,
ngày 22/05/2009. Truy cập ngày 29/07/2022.
https://www.cambridge.org/core/journals/international-
organization/article/abs/southeast-asia-treaty-
organization/175D943647A2845FD4DB5DEBB6F3F07B
[9] C. Turker; Spencer , “The Encyclopedia of the Vietnam War”, ABC-CLIO. Truy
cập ngày 29/7/2022.
https://books.google.com
[11] Douglas Fisher, “Thai given mandate to dissolve SEATO”, The Montreal
Gazette, 25/09/1975. Truy cập ngày 28/07/2022.
https://news.google.com/newspapers?id=0lQ0AAAAIBAJ&sjid=YbkFAAAAIBAJ&
pg=3661,2633318&hl=de
[13] Spencer C. Tucker, “SEATO established”, History, ngày 16/10/2009. Truy cập
ngày 17/7/2022.
https://www.history.com/this-day-in-history/seato-established
[14] Lê Hiệp, “Biến chuyển trong nhận thức của Việt Nam về ASEAN”, Nghiên cứu
quốc tế, ngày 14/08/2017. Truy cập ngày 31/07/2022.
https://nghiencuuquocte.org/2017/08/14/bien-chuyen-nhan-thuc-cua-viet-nam-ve-
asean/
[15] Hiệp Lê & Vũ Thị Huyền, “Một câu chuyện còn được kể tiếp trong 51 năm tới
và xa hơn”, Vietnamnet, ngày 15/12/2018. Truy cập ngày 31/07/2022.
https://vietnamnet.vn/mot-cau-chuyen-con-duoc-ke-tiep-trong-51-nam-toi-va-xa-hon-
496515.html
