PHÂN MẢNH THỂ CHẾ

Văn kiện Đại hội Đại biểu Toàn quốc lần thứ XIV đã xác định “cục diện thế giới đang chuyển biến nhanh, phức tạp chưa từng có theo hướng đa cực, đa trung tâm, đa tầng, phân mảnh và phân tuyến mạnh”, phản ánh nhận thức của Đảng về sự phân mảnh đang là xu hướng lớn của cục diện thế giới.[1] Bên cạnh đó, thể chế đa phương vốn được xem là hình mẫu hợp tác mới của chủ nghĩa khu vực mới, giờ đây đang chứng kiến sự phân mảnh chưa từng thấy, với sự xuất hiện của những cơ chế tiểu đa phương và động thái can dự từ những cường quốc bên ngoài.[2] Điều này cho thấy sự phân mảnh gắn liền với thể chế đang là xu hướng lớn của thế giới, đặt ra những thách thức và cơ hội đan xen nhau đối với nhiều quốc gia, bao gồm cả Việt Nam. Đánh dấu cột mốc bài viết thứ 100 của chuyên mục “Từ điển Galileo” lần này, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu về khái niệm, nội hàm và thực tiễn của “phân mảnh thể chế” nhé! 

1. Khái niệm và nội hàm phân mảnh thể chế 

Phân mảnh là trạng thái hoặc quá trình trong đó một tổng thể thống nhất bị chia nhỏ thành các phần riêng biệt, thiếu liên kết với nhau hoặc thiếu sự phối hợp giữa các phần trong cùng một hệ thống.[3] Thể chế là tập hợp những quy tắc, quy định (chính thức và phi chính thức) hay những nhận thức chung có tác động định hướng hoặc chi phối sự tương tác của các chủ thể chính trị với nhau trong những lĩnh vực nhất định.[4] 

Từ đầu những năm 2000, nhiều học giả đã bắt đầu tham gia tranh luận về sự phân mảnh của các thể chế trước làn sóng nghiên cứu thứ ba mới nổi về chủ nghĩa đa phương và thể chế quốc tế sau Chiến tranh Lạnh.[5] Theo Biermann và các cộng sự, mức độ phân mảnh thể chế phụ thuộc vào việc xác định ranh giới và cách thức định hình lĩnh vực và cấu trúc quản trị. Cụ thể, khi phạm vi lĩnh vực càng lớn, ví dụ như biến đổi khí hậu, thì càng có khả năng liên quan đến nhiều khía cạnh khác môi trường như chính trị, kinh tế, xã hội.[6] Từ cách tiếp cận này, Keohane và Victor nhấn mạnh sự phân mảnh xuất phát từ sự chồng chéo của tập hợp các tổ chức với chức năng, phạm vi, thẩm quyền trong nhiều lĩnh vực khác nhau cùng giải quyết một vấn đề.[7] Trên nền tảng đó, Rodriguez và Haag đã mở rộng phân tích sự phân mảnh thể chế nhằm lý giải tình trạng liên kết giữa các thể chế đa phương bị suy giảm. Cách tiếp cận này đã hệ thống hóa sự phân mảnh thể chế theo các cấp độ toàn cầu và khu vực.[8] 

Trong thực tiễn, ở cấp độ toàn cầu, hiện tượng phân mảnh thể chế được biểu hiện rõ nhất qua sự gia tăng số lượng các tổ chức khu vực và hiệp định thương mại tự do các cường quốc mới nổi thúc đẩy nhằm thách thức trật tự bá quyền truyền thống của Mỹ.[9] Sự hình thành các khối liên minh phi phương Tây hoặc các định chế tài chính mới, điển hình là sự mở rộng thành viên của khối BRICS+ đối trọng với hệ thống tiền tệ do Mỹ dẫn dắt. Ở cấp độ khu vực, tình trạng phân mảnh xuất phát khi các quốc gia trong khu vực không đạt được sự đồng thuận chung bởi sự khác nhau trong tính toán lợi ích vốn bị tác động bởi các cường quốc.[10] Thay vì hình thành các khối liên minh theo mô hình tập hợp lực lượng đối đầu như thời kỳ Chiến tranh Lạnh, các nước lớn có xu hướng thúc đẩy quá trình chuyển hóa nội bộ bên trong các thể chế hiện có hoặc tạo ra các thể chế mới với mức độ trùng lặp thành viên cao nhằm mở rộng ảnh hưởng.[11] Trên cơ sở đó, xét ở cấp độ hệ thống trong bối cảnh hiện nay, nội hàm của phân mảnh thể chế có những đặc trưng sau: (i) xu hướng đa phương cạnh tranh diễn ra bởi tác động từ cạnh tranh chiến lược của các nước lớn; (ii) mức độ cam kết của các quốc gia khác nhau khi hội nhập quốc tế sâu rộng; (iii) xu hướng hợp tác linh hoạt và phi tập trung của các quốc gia nhằm thích ứng với môi trường quốc tế tồn tại đồng thời nhiều cơ chế đa phương.[12][13][14] 

2. Tác động của xu hướng phân mảnh thể chế 

Ở cấp độ toàn cầu và khu vực, sự phân mảnh thể chế trước hết đã làm suy giảm vai trò trung tâm của các thể chế đa phương truyền thống như Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) hay Liên hợp quốc. Thay vì thiết lập bộ quy tắc thống nhất, tình trạng này gây nên sự thiết lập những quy tắc, luật lệ cạnh tranh nhau, làm giảm hiệu quả hoạt động giữa các chủ thể, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh tế và khí hậu.[15] Tình trạng này được biết đến với tên gọi “Hiệu ứng tô mì” (spaghetti bowl effect) khi nhiều quy tắc, luật lệ chồng lấn làm gia tăng chi phí tuân thủ của các quốc gia.[16] Theo nghiên cứu của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), chi phí giao dịch và tuân thủ các quy tắc xuất xứ khác nhau có thể chiếm tới 3% - 5% giá trị xuất khẩu của doanh nghiệp, làm giảm đáng kể lợi nhuận từ việc giảm thuế quan và tạo ra nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng khi các quốc gia tìm kiếm thị trường mới phù hợp hơn. [17] 

Ở cấp độ quốc gia, một mặt, sự phân mảnh thể chế tạo ra cơ hội cho các quốc gia vừa và nhỏ có quyền lựa chọn diễn đàn (forum shopping) phù hợp với lợi ích để tham gia, khai thác sự cạnh tranh giữa các thể chế, mà không phải cam kết hay phụ thuộc hoàn toàn vào bên nào.[18] Một quốc gia có thể tham gia vào các cơ chế đảm bảo an ninh, đồng thời cũng có thể ngả về quốc gia khác để phát triển kinh tế. Nhưng đồng thời, sự phân mảnh thể chế cũng tạo ra những rủi ro và thách thức, khi các quốc gia có nguy cơ buộc phải chọn phe trong tâm điểm cạnh tranh giữa các nước lớn để tối đa hóa lợi ích quốc gia, hoặc liên tục điều chỉnh chính sách giữa các thời kỳ, gây ra sự biến động trong bộ máy chính trị nội bộ. Từ đó, sự phân mảnh thể chế phần nào lại giới hạn chính sự tự do tham gia các diễn đàn và có thể gây nên sự thiếu thống nhất trong hành động của các quốc gia. [19] 

Nhìn chung, sự phân mảnh của các thể chế đa phương đang có xu hướng trở thành đặc trưng nổi bật trong cục diện quốc tế, phản ánh sự chuyển dịch quyền lực, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn và cam kết hợp tác linh hoạt của các quốc gia. Xu hướng này vừa làm suy giảm vai trò điều phối của các thể chế đa phương truyền thống, vừa tạo ra những không gian chiến lược mới cho các quốc gia trong việc lựa chọn diễn đàn và tối ưu hóa lợi ích quốc gia đối với các nước vừa và nhỏ. Tuy nhiên, đi cùng với những cơ hội đó là nguy cơ gia tăng sự chồng lấn về quy tắc, chuẩn mực và cam kết quốc tế, khiến hiệu quả quản trị toàn cầu bị suy giảm và môi trường hợp tác quốc tế trở nên phức tạp hơn. 

TÀI LIỆU THAM KHẢO 

[1] Báo điện tử Chính phủ, “Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng”, ngày 20/3/2026. Truy cập ngày 20/3/2026. 

https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/van-kien-dai-hoi-dai-bieu-toan-quoc-lan-thu-xi v-cua-dang-119260206231049404.htm 

[2][8][9][12] Rodriguez, J.C.C. and Haag, V.T., “The space left for regional integration (or lack thereof): Structural causes of institutional fragmentation in Latin America (1991–2019)”. Truy cập ngày 10/3/2026. 

https://www.researchgate.net/publication/363675898_The_space_left_for_regional_int egration_or_lack_thereof_Structural_causes_of_institutional_fragmentation_in_Latin_ America_1991-2019 

[3] Thesaurus Dictionary, “Fragmentation Definition”. Truy cập ngày 10/3/2026. https://www.dictionary.com/browse/fragmentation 

[4] Lê Hồng Hiệp, “Thể chế (Institution)”, Nghiên cứu quốc tế, ngày 4/6/2016. Truy cập ngày 10/3/2026. https://nghiencuuquocte.org/2016/06/04/the-che-institution/

[5] Pattberg, P. H., & Zelli, F. (Eds.), “Encyclopedia of Global Environmental Governance and Politics”, Cheltenham, UK: Edward Elgar Publishing Ltd. Truy cập ngày 10/3/2026. https://doi.org/10.4337/9781782545798 

[6] Biermann, F., Pattberg, P.H., van Asselt, H. and Zelli, F., “The Fragmentation of Global Governance Architectures: A Framework for Analysis”, Global Environmental Politics, 9(4). Truy cập ngày 10/3/2026. https://doi.org/10.1162/glep.2009.9.4.14 [7][13] Keohane, R.O. and Victor, D.G., “The Regime Complex for Climate Change”, Perspectives on Politics, 9(1), ngày 15/11/2011. Truy cập ngày 10/3/2026. https://doi.org/10.1017/S1537592710004068 

[10] Chen, A.R., “Strategies of a Rising Power: Chinese Economic Influence in Regional International Organizations”, British Journal of Political Science, ngày 31/3/2025. Truy cập ngày 11/3/2026. 

https://www.cambridge.org/core/journals/british-journal-of-political-science/article/sta tegies-of-a-rising-power-chinese-economic-influence-in-regional-international-organiz ations/1A703B75D544F109182268334A5F7F63 

[11] Morse, J.C. and Keohane, R.O., “Contested multilateralism”, The Review of International Organizations, ngày 23/3/2014. Truy cập ngày 11/3/2026. https://doi.org/10.1007/s11558-014-9188-2 

[14] Ruggie, J.G., “Multilateralism: The anatomy of an institution”, International Organization. Truy cập ngày 11/3/2026. https://doi.org/10.1017/S0020818300027831

[15] Julia C. Morse & Robert O. Keohane, “Contested multilateralism”. Truy cập ngày 10/3/2026. https://link.springer.com/article/10.1007/s11558-014-9188-2

[16] Maria Panezi, “The WTO and The Spaghetti bowl of Free Trade Agreements: Four proposals for moving forward”, CIGI. Truy cập ngày 10/3/2026. https://www.cigionline.org/static/documents/pb_no.87.pdf 

[17] “How to Design, Negotiate, and Implement a Free Trade Agreement in ASIA”, Asian Development Bank. Truy cập ngày 10/3/2026. https://www.adb.org/sites/default/files/publication/27974/fta.pdf 

[18]. Luciano Castelli, Camilla Arzini, Rosanna Stancampiano, “Forum shopping: a legal loophole or a strategic advantage? A glance at the Italian experience”, International Bar Association. Truy cập ngày 10/3/2026. https://www.ibanet.org/forum-shopping-Italian-experience 

[19] Karen J. Alter and Sophie Meunier, “The Politics of International Regime Complexity”, Symposium. Truy cập ngày 10/3/2026. https://faculty.wcas.northwestern.edu/kal438/KarenJAlter2/International_Regime_Co mplexity_files/AlterMeunierComplexityPOP2009.pdf