Năm 2022, nước Anh đã và đang phải trải qua những biến động chính trị sâu sắc chưa từng có tiền lệ khi Nữ hoàng Elizabeth II băng hà, suy thoái kinh tế trên diện rộng đồng thời ghi nhận mức lạm phát tăng cao kỷ lục. [1][2] Đặc biệt, vào ngày 20/10, sự kiện Cựu Thủ tướng Anh Liz Truss quyết định từ chức sau 45 ngày nắm quyền đã đánh dấu một sự thay đổi lớn trong vòng xoáy khủng hoảng mà nước Anh đang gặp phải. Để góp phần làm rõ hơn những nguyên nhân dẫn đến tình trạng bất ổn này, trong chuyên mục “Góc nhìn Galileo” tháng 10, Galileo Society xin được gửi đến các bạn bài viết “Nước Anh trước làn sóng khủng hoảng: Nguyên nhân và thách thức”!
1. Tác động của các vấn đề toàn cầu
Kể từ khi đại dịch COVID-19 bùng phát vào năm 2019, cùng với những tác động của cuộc xung đột quân sự giữa Nga - Ukraine (2/2022), nước Anh đã phải liên tiếp đối mặt với tình trạng khủng hoảng kép bao gồm khủng hoảng kinh tế và khủng hoảng năng lượng. [3] Theo Văn phòng Thống kê Quốc gia Anh (Office for National Statistics, viết tắt: ONS), trong giai đoạn đầu giãn cách xã hội toàn quốc, GDP nước này đã ghi nhận mức giảm kỷ lục 19,4%. Bên cạnh đó, chi tiêu của các hộ gia đình đã giảm tới 20% nguyên nhân là do sự cắt giảm chi tiêu cho nhà hàng, khách sạn, di chuyển và giải trí. [4]
Thêm vào đó, cuộc xung đột vũ trang Nga - Ukraine đã tác động sâu rộng đến nền kinh tế thế giới nói chung và kinh tế của Anh nói riêng. Cuộc khủng hoảng đã góp phần đẩy giá dầu và khí đốt lên mức chưa từng có và gây ra lạm phát kỷ lục ở nhiều nơi trên thế giới. Trong đó, nước Anh cũng đang phải gánh chịu hệ quả từ sự gián đoạn nguồn cung năng lượng dẫn tới tình trạng lạm phát kéo dài. [5] Cụ thể, giá khí đốt tự nhiên tăng gần 5 lần so với cùng kỳ năm ngoái, dẫn tới việc hoá đơn năng lượng gia tăng nhanh chóng so với mức thu nhập khả dụng của các hộ gia đình. [6] Trước tình trạng trên, hàng loạt người lao động tại Anh đã tiến hành đình công do tranh chấp về mức lương, việc làm và điều kiện làm việc trước bối cảnh giá năng lượng và chi phí sinh hoạt tăng cao. [7]
2. Bất cập trong chính sách của chính quyền Cựu Thủ tướng Boris Johnson và Cựu Thủ tướng Liz Truss
Trong vòng 3 năm nhiệm kỳ (2019 - 2022), dưới thời Cựu Thủ tướng Boris Johnson, nước Anh đã phải đối mặt với hỗn hợp khủng hoảng trong tiến trình thực thi Brexit, ứng phó với đại dịch COVID-19 và tác động từ cuộc xung đột giữa Nga - Ukraine. Tuy nhiên, Cựu Thủ tướng Boris Johnson trong thời gian đương nhiệm đã có những đường lối thiếu tính ổn định và bền vững, thể hiện qua một loạt thay đổi trong chính sách (còn gọi là U-turn) với 39 lần đảo ngược chính sách tính đến tháng 11/2021. [8][9] Bên cạnh đó, chính phủ Boris Johnson đã bị chỉ trích do phản ứng chậm trễ trước những khủng hoảng. Đơn cử, chính quyền Boris Johnson đã mất 3 tháng để đưa ra một giải pháp tạm thời nhằm khắc phục vấn đề hóa đơn năng lượng hộ gia đình tăng vọt 54% vào tháng 4 vừa qua. [10] Vào ngày 7/7/2022, Thủ tướng Anh Boris Johnson đã tuyên bố từ chức trong bối cảnh nước Anh đang phải gánh chịu những làn sóng khủng hoảng. [11][12]
Khác với người tiền nhiệm Boris Johnson, nữ Thủ tướng Liz Truss đã xác định được vấn đề cơ bản của nền kinh tế Anh là tăng trưởng trì trệ, đồng thời duy trì được quan hệ với châu Âu mà không làm mất sự ủng hộ từ Đảng Bảo thủ. Sau gần 3 tuần tại vị, bà đã đề ra học thuyết “Kinh tế nhỏ giọt” (Trussonomics). Để thực hiện chính sách này, vào ngày 23/9/2022, bà bổ nhiệm ông Kwasi Kwarteng là Bộ trưởng Tài chính mới. Bộ trưởng Kwarteng sau đó đã công bố kế hoạch cắt giảm thuế trị giá 45 tỷ bảng cho các tập đoàn và người có thu nhập cao. Dù vậy, đây là một chính sách sai lầm, bởi nó khiến cho tỷ giá đồng bảng Anh giảm xuống mức thấp kỷ lục so với đồng dollar Mỹ, chi phí đi vay của chính phủ tăng vọt và thị trường tài chính trở nên hỗn loạn. [13][14] Điều này đã dẫn đến tình trạng khủng hoảng trong giới doanh nghiệp, gây áp lực kinh tế lên người dân nước Anh. [15][16]
Trước tình trạng khủng hoảng tài chính lên tới đỉnh điểm, bà Liz Truss đã quyết định sa thải Bộ trưởng Tài chính Kwarteng, hủy bỏ nhiều nội dung trong gói kích thích kinh tế mà bà đã đề ra lúc mới nhậm chức. Tuy vậy, một số chuyên gia kinh tế và giới đầu tư cho rằng, hiệu quả từ việc đảo ngược các chính sách trên là chưa đủ để tái khôi phục nền kinh tế Anh. [17]
3. Khủng hoảng nội bộ chính trị Anh
Việc nước Anh phải lựa chọn tới vị Thủ tướng thứ 3 trong vòng 8 tuần đã phản ánh tình trạng Đảng Bảo thủ đang rơi vào một cuộc khủng hoảng sau những chính sách sai lầm nghiêm trọng. Đây cũng là giai đoạn “xứ sở sương mù” đang chứng kiến sự chia rẽ chính trị sâu sắc trong nội bộ Đảng Bảo thủ, cũng như giữa chính đảng cầm quyền này và các đảng đối lập.
Về phía Đảng Bảo thủ, đảng này đang phải hứng chịu hàng loạt các chỉ trích khi nhiều các quan chức này vướng vào bê bối chính trị làm suy giảm đáng kể hình ảnh của Đảng trong mắt cử tri nước Anh. [18] Uy tín của Đảng Bảo thủ đang xuống mức thấp nhất trong hàng thập kỷ qua, bị Đảng Lao động đối lập bỏ xa đến khoảng 30 điểm trong các cuộc thăm dò dư luận. [19] Theo The Guardian, có hơn một phần tư số nghị sĩ Đảng Bảo thủ nằm trong các phe phái trong nội bộ Đảng. [20] Trong giai đoạn đương chức của Cựu Thủ tướng Boris Johnson, nội bộ Đảng Bảo thủ lại càng bị chia rẽ sâu sắc hơn xoay quanh những bất đồng về khả năng lãnh đạo nước Anh cũng như mức độ bất tín nhiệm trong một bộ phận Đảng viên tăng cao sau bê bối “Partygate” của Cựu Thủ tướng Johnson. Hàng loạt các quan chức cấp cao trong nội các do chính Boris Johnson bổ nhiệm đã đồng loạt từ chức gây sức ép đồng thời kêu gọi ông từ bỏ ghế Thủ tướng. [21] Tiếp đó, những sai lầm của Thủ tướng kế nhiệm Liz Truss trong các quyết sách liên quan đến kinh tế cũng đã đẩy nước Anh vào một cuộc khủng hoảng tài chính. Nội bộ Đảng Bảo thủ cũng đã nhiều lần công khai thảo luận việc phế truất bà Liz Truss, trong đó nhiều nghị sĩ đã kêu gọi bà từ chức. [22]
Về phía Đảng Lao động, nước Anh, đây là đảng đối lập lớn nhất đã nhiều lần công kích các chính sách của của Đảng Bảo thủ dưới thời hai nhà lãnh đạo Johnson và Truss. Trong giai đoạn bà Liz Truss nắm quyền, hơn 100 nghị sĩ của Công đảng đã nộp thư bất tín nhiệm đối với bà lên Ủy ban 1922 (Cơ quan giám sát việc bầu lãnh đạo Đảng Bảo thủ). Lãnh đạo Đảng Lao động, Keir Starmer chỉ trích nữ Thủ tướng “mặc dù đương chức nhưng không nắm quyền”. [23] Ông cho biết người dân Anh "xứng đáng với những điều tốt đẹp hơn" trước vòng xoáy hỗn loạn. Đồng thời, người đứng đầu Đảng Lao động yêu cầu tổ chức một cuộc tổng tuyển cử sau khi bà Liz Truss từ chức, khẳng định đảng này đã lên kế hoạch để giải quyết tình trạng mà Đảng Bảo thủ gây ra. [24][25]
Những thách thức trong cuộc khủng hoảng chính trị hiện nay càng đặt sức ép lên nước Anh khi quốc gia này đang phải trải qua giai đoạn chuyển giao vương triều quân chủ với đầy các biến động sau khi Nữ hoàng Elizabeth II qua đời vào ngày 8/9/2022. Trong suốt khoảng thời gian trị vì kéo dài bảy thập niên, Nữ hoàng đã trở thành biểu tượng của sự ổn định và thống nhất của khối Liên hiệp Anh cũng như trong xã hội Anh. [27] Sự ra đi của Nữ hoàng cùng với sự xuất hiện ngày một nhiều hơn của những phong trào độc lập trong khối đang đe dọa tới sự thống nhất của một Liên hiệp có tuổi đời hơn 200 năm. [28] Trên bình diện quốc tế, sự tôn kính dành cho Nữ hoàng là một trong những lý do để 15 quốc gia thuộc Khối Thịnh vượng chung (Commonwealth) duy trì sự trung thành với chế độ quân chủ. [29] Do đó, chỉ ít lâu sau khi Vua Charles III lên ngôi, đã có ít nhất sáu quốc gia vùng Caribe thuộc Khối phát đi các tín hiệu về ý định loại bỏ nền quân chủ Anh và thành lập các nền cộng hòa. [30] Theo đánh giá của một số chuyên gia, sự kết thúc của vương triều Elizabeth II là một cơ hội để nhìn nhận lại vai trò của chế độ quân chủ, đặt ra nguy cơ về sự rạn nứt của khối Thịnh vượng chung, đe dọa lớn tới vị thế và uy tín của nước Anh trên trường quốc tế.
4. Dự báo triển vọng tương lai nước Anh
Vào ngày 25/10, Cựu Bộ trưởng Tài chính Anh Rishi Sunak đã chính thức trở thành vị Thủ tướng mới của nước này thay thế Cựu Thủ tướng Liz Truss. [31] Trong bối cảnh nước Anh vừa trải qua những biến động mạnh mẽ trên thị trường tài chính và đang có nguy cơ rơi vào suy thoái kinh tế, năng lực điều hành kinh tế của ông Rishi Sunak được kỳ vọng sẽ là một lợi thế lớn giúp ông chèo lái con thuyền nước Anh trong khoảng thời gian đầy khó khăn tới. [32]
Trong thời gian gần đây, thị trường tài chính Anh đã chứng kiến sự khởi sắc nhất định khi Đồng bảng Anh và trái phiếu chính phủ đều ghi nhận sự tăng trưởng nhẹ. Ngoài ra, trước sự kế nhiệm của Tân thủ tướng Rishi Sunak, nhiều quốc gia, tổ chức trên thế giới như Mỹ, Liên minh châu Âu (EU), Ấn Độ đã thể hiện mong muốn hợp tác với chính quyền mới của Anh.
Tuy vậy, nhiệm kỳ mới của tân Thủ tướng Rishi Sunak được dự báo sẽ phải đương đầu với những thách thức lớn khi vấn đề không chỉ dừng lại ở việc tiếp tục giải quyết các bất ổn hiện tại của nước Anh mà còn của một Đảng Bảo thủ bị chia rẽ sâu sắc [33] Đồng thời, ông Rishi Sunak cũng sẽ gặp những khó khăn trong việc hoạch định các chính sách đối ngoại phù hợp cho vấn đề Ukraine trong bối cảnh ông chưa từng đảm nhiệm các vị trí liên quan đến đối ngoại trước đó [34].
Qua bài viết trên, Galileo Society hy vọng rằng các bạn đã có thêm những thông tin và góc nhìn tổng quan về tình hình chính trị bất ổn hiện tại ở Anh. Đừng quên bấm theo dõi fanpage Galileo Society để không bỏ lỡ bất kỳ thông tin bổ ích nào nhé!
Mời các bạn xem chi tiết bài viết và tài liệu tham khảo dưới phần bình luận!