[Góc nhìn Galileo _ 19_04_2020]


“COVID-19 phát tán qua mạng 5G”, “Sử dụng đồ uống có cồn giúp phòng chống lây nhiễm COVID-19”, “Ăn tỏi để không bị nhiễm COVID-19”…[1] Đó là một số trong rất nhiều thông tin sai lệch về dịch COVID-19 đang xuất hiện tràn lan trên khắp thế giới, điều mà các nhà khoa học, các chuyên gia y tế và các công ty mạng xã hội vẫn chưa thể xử lí một cách triệt để. Kể từ khi ca nhiễm COVID-19 đầu tiên được ghi nhận hồi cuối năm ngoái đến nay, những thông tin giả mạo như trên đã xuất hiện với số lượng và tần suất ngày càng dày đặc trên các trang mạng xã hội, khiến cho cuộc chiến chống dịch bệnh ngày càng trở nên khó khăn và phức tạp. Đứng trước một cuộc khủng hoảng thông tin như vậy, các công ty mạng xã hội lớn đã và đang làm gì nhằm kiểm soát “đại dịch tin giả” này?
Theo nghiên cứu gần đây của Viện Nghiên cứu Báo chí Reuters dựa trên 225 thông tin sai lệch liên quan đến dịch COVID-19, có đến 88% lượng thông tin trên xuất hiện ở các nền tảng mạng xã hội trong khi con số này chỉ là 9% đối với truyền hình và 8% trên báo chí. [2] Với khoảng 3 tỉ người dùng trên khắp thế giới [3], các trang mạng xã hội dễ dàng trở thành nơi chia sẻ và lan truyền những tin tức này với tốc độ nhanh hơn bất kì nền tảng nào khác, bất chấp những nỗ lực kiểm soát từ các hãng công nghệ. Hậu quả của những tin đồn thất thiệt này không chỉ dừng lại ở việc cản trở công tác chống dịch của các tổ chức y tế, gây ra bất ổn xã hội mà còn đe dọa đến tính mạng của người dùng nếu làm theo những chỉ dẫn sai lệch này. Tổng Giám đốc của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) Tedros Adhanom Ghebreyesus đã gọi đây là một “đại dịch tin giả” (infodemic) và đưa ra cảnh báo: “Tin giả lan truyền nhanh và dễ dàng hơn cả virus, nhưng mức độ nguy hiểm thì không hề thua kém”. [4]
Trước tình hình diễn biến phức tạp của thông tin giả về COVID-19 trên mạng xã hội, đầu tháng hai vừa rồi, WHO đã tổ chức một cuộc họp với đại diện của hàng loạt tập đoàn công nghệ lớn nhằm tìm ra giải pháp kiểm soát sự tràn lan của tin giả cũng như thảo luận về việc chuẩn bị ứng phó với thảm họa và cách truyền bá thông tin chính xác tới người dùng mạng xã hội. [5] Ngày 11/3, chính phủ Mỹ cũng đề nghị các công ty công nghệ tại thung lũng Silicon tham gia vào chiến dịch chống lại COVID-19 bằng cách phối hợp ngăn chặn những thông tin sai sự thật trên các trang mạng xã hội, sử dụng trí tuệ nhân tạo để sớm phát hiện và loại bỏ những thông tin này trước khi chúng được phát tán rộng rãi. [6] Ngày 17/3 vừa qua, bảy công ty quản lý mạng xã hội lớn bao gồm Facebook, Google, LinkedIn, Microsoft, Reddit, Twitter và Youtube đã đưa ra thông báo chung nhằm cam kết chống lại thông tin giả mạo được chia sẻ trên các nền tảng của mình. [7] Những động thái trên được đánh giá là bước tiến lớn trong việc đẩy lùi nạn tin giả của các mạng xã hội sau nhiều chỉ trích về sự thờ ơ đối với vấn đề này trong quá khứ.
Theo đó, Facebook, Youtube, Twitter cùng nhiều trang mạng xã hội khác cho biết đang phối hợp chặt chẽ với WHO và Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa bệnh dịch Hoa Kỳ (CDC) trong nỗ lực truy cứu nguồn gốc, kiểm chứng và loại bỏ những thông tin giả mạo ngay khi phát hiện, đồng thời định hướng người dùng mạng xã hội đến những nguồn thông tin đáng tin cậy. Cụ thể, Google tuyên bố sẽ quyết tâm loại bỏ những tin đồn thất thiệt đang xuất hiện trên công cụ tìm kiếm của mình cũng như trên nền tảng Youtube, đồng thời định hướng người dùng đến những nguồn tin được xác thực từ WHO và các cơ quan y tế của chính phủ các nước. Ông Farshad Shadloo, người phát ngôn của Youtube cho biết công ty này sẽ tiếp tục tiến hành thực hiện chính sách ngăn chặn các video “khuyến khích việc thực hiện các phương pháp phòng dịch vô căn cứ thay vì thực hiện theo các chỉ dẫn y tế”. Trong bối cảnh không ít video xuất hiện trên Youtube chứa tiêu đề và bình luận khuyến khích các phương pháp chữa bệnh thiếu căn cứ, thậm chí là các đường dẫn đến những trang web độc hại nhằm đánh cắp dữ liệu của người dùng, chính sách mới này được nhìn nhận là một bước cần thiết và kịp thời nhằm giải tỏa hoang mang cho người dùng trước lượng thông tin khổng lồ liên quan đến dịch bệnh, [8]
 Facebook và Twitter cũng đang triển khai chính sách ngăn chặn những nội dung có thể gây hại cho người dùng chẳng hạn như các tuyên bố khuyến khích việc không điều trị hoặc thực hiện các biện pháp phòng ngừa thích hợp chống lại COVID-19. Những bài đăng này sẽ được kiểm duyệt về mức độ xác thực bởi các cơ quan và tổ chức y tế, gắn cờ nếu chứa thông tin sai lệch và cảnh báo tới người dùng nếu có ý định chia sẻ.  Mạng xã hội lớn nhất thế giới Facebook cho biết đã làm việc với 56 đối tác kiểm tra thực tế khác nhau trên 46 ngôn ngữ để đánh giá và cảnh báo những người dùng đã đọc hoặc chia sẻ các tin tức giả mạo. [9]
Hai gã khổng lồ mạng xã hội đến từ Trung Quốc là Weibo và WeChat cũng đang tích cực phối hợp với WHO và chính phủ nước này nhằm chống lại nạn tin giả. Từ hồi cuối tháng một, mạng xã hội Weibo đã thực hiện gửi các thông báo hàng ngày đến người dùng về những thông tin giả mạo liên quan đến COVID-19 bị các cơ quan truyền thông nhà nước bác bỏ. Trong khi đó, Tencent – công ty quản lý WeChat - đã hợp tác với các bác sĩ, chuyên gia y tế và các đơn vị truyền thông nhằm kiểm duyệt và đính chính các thông tin sai lệch trên nền tảng tích hợp mang tên Jiaozhen.
Tại Việt Nam, việc kiểm soát những thông tin sai sự thật liên quan đến COVID-19 được đánh giá là mang lại hiệu quả. Sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị cùng các cơ quan truyền thông trên “mặt trận” chống tin giả, tin sai lệch là một đặc điểm nổi bật của Việt Nam, được thế giới đánh giá cao. Với việc số lượng người dân tham gia các mạng xã hội lên đến 67% tổng dân số, thách thức đặt ra với các cơ quan chức năng về việc kiểm soát tin giả trên không gian mạng là không nhỏ. [12] Tính đến ngày 23/3, đã có gần 300.000 tin, bài đăng trên các trang thông tin điện tử, blog, diễn đàn; gần 600.000 tin, bài, clip liên quan đến dịch bệnh Covid-19 đăng trên mạng xã hội. Trong đó, theo báo cáo của Bộ Công an, cơ quan chức năng đã kịp thời xác minh, làm việc với 654 trường hợp đưa tin sai sự thật; xử phạt vi phạm hành chính 146 người. [11] Công cuộc ngăn chặn thông tin sai sự thật bước đầu đạt được thành công là nhờ vào sự vào cuộc đồng bộ, quyết liệt của các bộ, ngành, địa phương, sự đồng hành với ý thức trách nhiệm cao của người dân trong việc hợp tác cùng chính quyền thực hiện các giải pháp phòng, chống dịch bệnh; các cơ quan truyền thông - đặc biệt là các trang mạng xã hội - chủ động phối hợp với chính phủ trong việc nâng cao ý thức người dân về việc tuân thủ các khuyến cáo, biện pháp của cơ quan chức năng nhằm hạn chế sự lây lan của dịch bệnh Covid-19.
Mặc dù lực ngăn chặn tin giả của các công ty mạng xã hội vẫn gặp phải nhiều thách thức khi các lỗ hổng cho tin giả vẫn còn tồn tại. Theo báo cáo của Viện Nghiên cứu Báo chí Reuters, chênh lệch trong hiệu quả kiểm soát của các mạng xã hội khác nhau vẫn còn khá lớn: Trong khi 59% thông tin thiếu xác thực vẫn tồn tại trên Twitter mà không hề có cảnh báo kèm theo thì con số này đối với Youtube và Facebook là 27% và 29%. [2] Trong khi đó, nỗ lực kiểm soát các thông tin sai sự thật vẫn gặp phải rào cản đối với các hoạt động chia sẻ trong nhóm riêng tư hay các ứng dụng nhắn tin. [8] Trước tình trạng này, nhiều ý kiến cho rằng những nỗ lực của các công ty mạng xã hội trên cũng chỉ như muối bỏ bể bởi sự xuất hiện và phát tán tin giả liên tục diễn ra theo thời gian thực trong khi việc kiểm chứng và loại bỏ chúng lại mất rất nhiều thời gian, công sức và tài chính, nhất là khi các công ty mạng xã hội cũng đang phải cho nhân viên nghỉ việc hay làm việc tại nhà nhằm ngăn chặn sự lây lan của COVID-19. [13]
Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng sự tham gia tích cực và phối hợp chặt chẽ của các công ty mạng xã hội với WHO, các cơ quan y tế cũng như chính phủ các nước là tín hiệu khả quan trong cuộc chiến chống tin giả. Điều này không chỉ khẳng định tầm quan trọng ngày càng lớn của các trang mạng xã hội trong những vấn đề mang tính toàn cầu mà còn đánh dấu bước khởi đầu về khả năng hợp tác giữa các tổ chức quốc tế và các công ty công nghệ trong việc giải quyết những trở ngại trong thời kì cách mạng công nghiệp 4.0. Về phía chính phủ các nước, việc phối hợp với các trang mạng xã hội nhằm kiểm soát sự lan truyền của tin giả đã phần nào khắc phục những mặt trái còn tồn tại trong hoạt động kiểm duyệt trên không gian mạng. Còn đối với các “ông lớn” công nghệ, đây không chỉ là thách thức mà còn là cơ hội lớn trong quá trình xây dựng không gian mạng an toàn, ổn định và trong sạch cho người dùng.
Cuộc chiến chống lại những thông tin giả mạo của các công ty mạng xã hội dường như chưa thể đi đến hồi kết. Mặc dù vậy, không thể phủ nhận rằng các nền tảng này đang ngày càng khẳng định vai trò và tầm ảnh hưởng của mình trong việc đẩy lùi dịch COVID-19. Trong khi dịch bệnh COVID-19 đang chuyển biến ngày càng phức tạp với hơn 2,3 triệu ca nhiễm và hơn 160.000 ca tử vong được ghi nhận trên toàn thế giới, việc tìm ra giải pháp triệt để nhằm kiểm soát “đại dịch tin giả” này vẫn là một thách thức lớn đặt ra đối với các “ông lớn” mạng xã hội. Vì vậy, điều quan trọng lúc này là người dùng mạng xã hội cần trang bị kiến thức và bộ lọc cần thiết khi đối diện với cơn bão tin giả trên không gian mạng.
Tác giả: Phạm Tấn Lộc, sinh viên năm nhất khoa Luật Quốc tế, Học viện Ngoại giao
Tài liệu tham khảo:
1.     “Coronavirus disease (COVID-19) advice for the public: Myth busters”. WHO. Truy cập 16/4/2020.
https://www.statista.com/.../number-of-worldwide-social.../ 
2.     Brennen, Scott et al. “Types, sources, and claims of COVID-19 misinformation”. Oxford’s Reuters Institute, 7/4/2020. Truy cập 16/4/2020.
https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/types-sources… 
3.     “Number of social network users worldwide from 2010 to 2023”. Statista. Truy cập 16/4/2020.
https://www.statista.com/.../number-of-worldwide-social.../ 
4.  Bài phát biểu của Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus tại Hội nghị An ninh Munich 2020, 15/2/2020. Truy cập 16/4/2020.
https://www.who.int/.../detail/munich-security-conference 
5.  Richtel, Matt. “W.H.O. Fights a Pandemic Besides Coronavirus: An ‘Infodemic’”. New York Times, 6/2/2020. Truy cập 16/4/2020.
https://www.nytimes.com/.../coronavirus-misinformation.. .
6.  Romm, Tony. “White House asks Silicon Valley for help to combat coronavirus, track its spread and stop misinformation”. Washington Post, 12/3/2020. Truy cập 16/4/2020.
https://www.washingtonpost.com/.../white-house-tech.../ 
7.  Statt, Nick. “Major tech platforms say they’re ‘jointly combating fraud and misinformation’ about COVID-19”. The Verge, 16/3/2020. Truy cập 16/4/2020.
https://www.theverge.com/.../coronavirus-covid-19… 
8.  Frenkel, Sheera et al. “Surge of Virus Misinformation Stumps Facebook and Twitter”. New York Times, 8/3/2020. Truy cập 16/4/2020.
https://www.nytimes.com/.../coronavirus-misinformation… 
9.  Feng, Coco & Qu, Tracy. “How the coronavirus is testing social media’s efforts to stem the flow of fake news amid global public health crisis”. South China Morning Post, 5/3/2020. Truy cập 16/4/2020.
https://www.scmp.com/.../how-coronavirus-testing-social… 
10.  Shen, Xinmei. “How WeChat and Weibo fight coronavirus fake news”. Abacus News, 5/2/2020. Truy cập 16/4/2020.
https://www.abacusnews.com/.../how-wechat.../article/3048826 
11.  Feng, Coco & Qu, Tracy. “How the coronavirus is testing social media’s efforts to stem the flow of fake news amid global public health crisis”. South China Morning Post, 5/3/2020. Truy cập 16/4/2020.
https://www.scmp.com/.../how-coronavirus-testing-social… 
12.  Nhật Anh. “Phòng, chống dịch Covid-19: Cảnh giác với thông tin trên mạng xã hội”.  Đại biểu Nhân dân, 23/3/2020. Truy cập 16/4/2020.
http://daibieunhandan.vn/default.aspx?tabid=74&NewsId=433180 
13.  Kemp, Simon. “Digital: Vietnam”. DataReportal, 18/2/2020. Truy cập 16/4/2020.
https://datareportal.com/reports/digital-2020-vietnam