Trong những năm gần đây, cuộc cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung đã và đang mở rộng trên nhiều lĩnh vực quan trọng bao gồm kinh tế - thương mại, quốc phòng - an ninh. Trong đó, nhân tố công nghệ nổi lên như một xu hướng cạnh tranh mới, khiến quan hệ Mỹ và Trung Quốc bước vào đà leo thang căng thẳng. Trong chuyên mục, “Góc nhìn Galileo”, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu về diễn biến và vai trò của nhân tố công nghệ trong cuộc cạnh tranh này nhé!
1. Cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc về công nghệ
Kể từ cuối năm 2017, trong bản Chiến lược An ninh Quốc gia, Mỹ đã có những thay đổi lớn trong chính sách đối với Trung Quốc khi xác định Trung Quốc là “đối thủ cạnh tranh chiến lược”. Khởi nguồn từ cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung, cạnh tranh công nghệ dần trở thành tâm điểm trong quan hệ song phương giữa hai nước. Điều này được biểu hiện rõ thông qua cuộc chạy đua của hai cường quốc trong một số lĩnh vực công nghệ nổi bật như công nghệ 5G, trí tuệ nhân tạo (AI) và chất bán dẫn.[1]
Là lĩnh vực mới và đang phát triển mạnh mẽ, 5G là công nghệ khả thi nhất có thể đáp ứng nhu cầu kết nối khổng lồ trong thế giới Internet vạn vật. Do đó, quốc gia sớm dẫn trước về công nghệ 5G sẽ có khả năng chi phối thị trường quốc tế. Ở thời điểm hiện tại, Trung Quốc ghi nhận một số tín hiệu vượt qua Mỹ về tốc độ phát triển 5G với số lượng bằng sáng chế tăng mạnh trong những năm qua, chiếm khoảng 40% tổng số toàn cầu.[2] Bên cạnh đó, Trung Quốc cũng tăng cường xây dựng cơ sở hạ tầng là các cột tháp không dây được phân bổ đều ở các khu dân cư với số lượng lớn.[3] Tuy nhiên, với lợi thế về thị phần và kinh nghiệm làm chủ công nghệ 4G, Mỹ đang quay trở lại đường đua 5G cùng những điều chỉnh về chính sách, đồng thời tăng cường đầu tư phát triển 5G với quỹ đầu tư trị giá 275 tỷ USD.[4] Đồng thời, Mỹ đã thực hiện các lệnh trừng phạt nhằm vào Huawei, công ty trụ cột 5G của Trung Quốc như một nỗ lực kiểm soát sự phát triển của đối thủ.[5]
Trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), ông Eric Schmidt, cựu Giám đốc điều hành Google, đánh giá Trung Quốc là “đối thủ cạnh tranh ngang hàng” của Mỹ.[6] AI đóng vai trò tối quan trọng trong phát triển sức mạnh, đồng thời đảm bảo an ninh quốc gia. Vì vậy, cả Mỹ và Trung Quốc đều tích cực xây dựng các chiến lược dài hạn nhằm thúc đẩy sự phát triển của công nghệ này.[7] Với lợi thế về công nghệ nguồn, đồng thời là trung tâm của các cơ sở nghiên cứu và các đào tạo công nghệ hàng đầu, Mỹ tiếp tục dẫn đầu thế giới trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo.[8] Bên cạnh đó, Washington tiếp tục tăng ngân sách đầu tư và phát triển (R&D) cho lĩnh vực AI, ước tính đã đạt 1,5 tỷ USD cho năm 2021 và dự kiến sẽ tiếp tục tăng trong các năm tiếp theo.[9] Mặt khác, dù phát triển sau nhưng với lợi thế dân số lớn và nguồn big data nội địa khổng lồ, Trung Quốc đã vươn lên cạnh tranh gay gắt với Mỹ. Công nghệ thuật toán AI được sử dụng tinh vi trong ứng dụng TikTok đã đưa mạng xã hội của Trung Quốc trở thành một trong những nền tảng số có lượng người sử dụng lớn nhất trên toàn cầu với quy mô khoảng 1 tỷ người.[10] Quy mô này đã đem đến cho ứng dụng lợi thế về tiếp cận và kiểm soát thông tin trên phạm vi toàn thế giới. Tổng thống Mỹ Donald Trump nhìn nhận đây là một mối đe dọa đến an ninh quốc gia và đã xem xét cấm TikTok tại Mỹ nhằm kiểm soát hoạt động của ứng dụng này.[11]
Chất bán dẫn cũng trở thành một lĩnh vực chứng kiến sự cạnh tranh gay gắt giữa Mỹ và Trung Quốc. Là thành phần cốt lõi của hầu hết các ứng dụng công nghệ, chất bán dẫn ảnh hưởng trực tiếp đến hàng loạt các ngành công nghiệp sản xuất, từ đó có vai trò quyết định sức mạnh kinh tế và liên quan mật thiết đến an ninh quốc gia.[12] Hiện nay, Mỹ vẫn là nhà lãnh đạo toàn cầu về chất bán dẫn nhưng vị trí đã suy yếu đáng kể so với trước đây. Cụ thể, năm 2021, chỉ khoảng 12% linh kiện bán dẫn trên thế giới được sản xuất tại Mỹ, giảm mạnh so với mức 37% năm 1990.[13] Trong khi đó, Trung Quốc đã thu hẹp khoảng cách phát triển và giảm sự phụ thuộc vào linh kiện bán dẫn của Mỹ. Công ty công nghệ hàng đầu - Huawei, và các nhà sản xuất chip SMIC và YMTC của Trung Quốc được kỳ vọng sẽ trở thành nhân tố then chốt trong tương lai gần của ngành công nghệ Trung Quốc trước sức ép từ phía Mỹ.[14] Tuy nhiên, đây không phải là một nhiệm vụ dễ dàng bởi công nghệ tiên tiến nhất của Trung Quốc mới chỉ sản xuất được chip 14 nm, kém xa so với bước tiến mới nhất - chip 4nm sản xuất bởi công ty MediaTek tại Đài Loan.[15][16]
Nhân tố công nghệ cũng góp phần đưa Đài Loan (Trung Quốc) - vốn sở hữu công nghệ sản xuất vi mạch hiện đại bậc nhất thế giới - trở thành điểm nóng trong cạnh tranh Mỹ - Trung. Cụ thể, Công ty sản xuất chất bán dẫn Đài Loan (TSMC) đã nổi lên như “viên kim cương hy vọng của ngành bán dẫn” khi kiểm soát 84% thị phần của những chip có bảng mạch nhỏ nhất và hiệu quả nhất. Hiện nay, Mỹ đang tăng cường thúc đẩy hợp tác về chất bán dẫn với Đài Loan (Trung Quốc), đồng thời áp dụng các chính sách kiểm soát hoạt động hợp tác công nghệ của Trung Quốc với TSMC trong khi đây là nhà cung cấp vi mạch chủ lực cho các công ty công nghệ Trung Quốc.[17][18] Cụ thể, vào ngày 22/11/2021, Đài Loan và Mỹ đã tổ chức chương trình “Đối tác Thịnh vượng Kinh tế”, trong đó có trao đổi về chuỗi cung ứng chất bán dẫn toàn cầu. Phía Trung Quốc đã có động thái phản đối trước sự hợp tác này của Đài Bắc và Mỹ, đồng thời không ủng hộ việc trao đổi chính thức giữa Đài Loan với các quốc gia khác. [19][20]
Có thể thấy cạnh tranh công nghệ vừa là một nhân tố quan trọng trong cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung, vừa là hệ quả của cuộc chạy đua tranh giành vị trí số một thế giới giữa hai cường quốc trong thế kỷ XXI.
2. Vai trò của công nghệ trong cạnh tranh Mỹ - Trung
Đầu tiên, công nghệ có ý nghĩa chiến lược trong vấn đề hoạch định chính sách của Mỹ và Trung Quốc. Hiện nay, khoa học - công nghệ trở thành nhân tố quyết định làm thay đổi sự cân bằng lực lượng toàn cầu, trong đó ảnh hưởng đến sức mạnh quốc gia, nổi bật là kinh tế và quân sự. Cạnh tranh công nghệ trong kỉ nguyên số đã ảnh hưởng sâu sắc đến tương quan sức mạnh quân sự giữa Mỹ và Trung Quốc bởi sự xuất hiện của vũ khí tự động với khả năng chiến đấu vượt trội và các thiết bị tình báo công nghệ cao.[21] Sự vươn lên mạnh mẽ của Trung Quốc ở các lĩnh vực công nghệ lõi trở thành mối đe dọa đến cả nền kinh tế và quốc phòng Mỹ. Chính bởi vai trò tối quan trọng của công nghệ trong đảm bảo sức mạnh quốc gia nên cả Trung Quốc và Mỹ đều đặt vấn đề phát triển công nghệ làm ưu tiên chiến lược.
Thứ hai, công nghệ là nhân tố góp phần chuyển dịch quan hệ Mỹ - Trung từ hướng hợp tác sang hướng cạnh tranh. Bước vào thế kỷ XXI, toàn cầu hoá giúp thúc đẩy hợp tác trong lĩnh vực khoa học - kỹ thuật giữa Mỹ và Trung Quốc, đưa hai nước trở thành đối tác công nghệ quan trọng của nhau. Theo số liệu năm 2017, trước khi cạnh tranh công nghệ trở nên căng thẳng, 2/3 danh sách 10 mặt hàng chủ lực Trung Quốc xuất khẩu vào Mỹ là các sản phẩm công nghệ và chiếm tới 60% thị trường toàn nước.[22] Mỹ cũng là một trong ba nhà cung cấp chip điện tử lớn nhất cho Trung Quốc.[23] Tuy nhiên, với những xung đột lợi ích ngày càng gia tăng, quan hệ công nghệ Mỹ - Trung có những bước chuyển sang xu hướng đối đầu.
Về phía Mỹ, nước này đã tiến hành kiểm soát hoạt động của các công ty Trung Quốc, đặc biệt là các công ty lớn như Huawei và ZTE nhằm hạn chế thị trường và sự phát triển công nghệ của Trung Quốc. Nổi bật, năm 2018, bà Mãnh Vãn Chu, Giám đốc tài chính của Huawei đã bị bắt giữ với cáo buộc vi phạm lệnh trừng phạt Iran của Mỹ. Bắc Kinh đã chỉ trích đây là vụ việc có động cơ chính trị, làm tổn hại sức mạnh kinh tế của Trung Quốc.[24] Ngoài ra, vào tháng 3/2021, Uỷ ban Truyền thông liên bang (FCC) của Mỹ đã đưa 5 công ty Trung Quốc vào “Covered List”, danh sách các dịch vụ và thiết bị viễn thông đe doạ an ninh quốc gia.[25] Đến tháng 3/2022, Mỹ đề xuất thành lập Liên minh “Chip 4”, liên minh công nghệ bán dẫn gồm Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan nhằm cô lập Trung Quốc khỏi chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu.[26] Ngoài ra, xu hướng hợp tác chặt chẽ của Mỹ và Đài Loan trong chính sách chất bán dẫn sẽ có tác động mạnh mẽ đến Bắc Kinh khi phần lớn các công ty công nghệ Trung Quốc sản xuất các thiết bị điện tử dựa vào chip của TSMC.[27]
Về phía Trung Quốc, quốc gia này tăng cường đầu tư, phát triển các ngành công nghệ trọng điểm để tiến tiến tới làm chủ, giảm sự phụ thuộc và từng bước tiến lên đối trọng với Mỹ. Từ năm 2015, cùng với Chiến lược “Made in China”, Trung Quốc tiến hành triển khai chiến lược “Con đường tơ lụa số” (Digital Silk Road) nhằm đối phó với sức ảnh hưởng của Mỹ trong lĩnh vực công nghệ trên thế giới. Ngoài ra, Trung Quốc duy trì phản đối những nỗ lực của Mỹ nhằm kìm hãm sự phát triển về công nghệ của Trung Quốc. Cụ thể, ngày 25/11/2022, giới chức Mỹ công bố lệnh cấm nhập khẩu hoặc bán một số thiết bị liên lạc được coi là “nguy cơ không thể chấp nhận được đối với an ninh quốc gia”, trong đó có sản phẩm từ hai công ty công nghệ lớn của Trung Quốc là Huawei và ZTE.[28] Phản hồi về vấn đề này, Trung Quốc chỉ trích Mỹ đang “lạm dụng quyền lực nhà nước để đàn áp các công ty Trung Quốc một cách vô lý”, đồng thời kêu gọi Washington ngừng “chính trị hoá và vũ khí hoá” các vấn đề kinh tế.[29] Trong lĩnh vực bán dẫn, sau khi Washington có những biện pháp thắt chặt xuất khẩu vi mạch vào tháng 10/2022, ngày 13/12, Trung Quốc nộp đơn lên Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), phản đối các biện pháp kiểm soát của Mỹ với nguyên liệu tối quan trọng trong dây chuyền sản xuất các sản phẩm công nghệ này.[30]
Có thể nhận thấy, cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung đang tiếp tục có xu hướng căng thẳng leo thang. Tuy vậy, mức độ phụ thuộc lẫn nhau về công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc vẫn ở mức cao. Đặc biệt, trong chuỗi giá trị sản xuất toàn cầu với các tập đoàn đa quốc gia lớn mạnh, mối quan hệ ràng buộc giữa hai cường quốc càng trở nên phức tạp. Với Mỹ, Trung Quốc được biết đến là “công xưởng thế giới” với thị trường tiêu thụ rộng lớn và là cơ hội để thu hút được nguồn nhân lực tài năng. Với Trung Quốc, quốc gia này cũng cần phải dựa vào công nghệ, đầu tư của Mỹ và các nước phương Tây để tiếp tục kế hoạch vươn lên một cường quốc công nghệ.[31] Tóm lại, công nghệ tuy là yếu tố quan trọng trong quan hệ hợp tác Mỹ - Trung, nhưng cũng góp phần gây ra các mâu thuẫn lợi ích và đưa quan hệ Mỹ - Trung chuyển sang hướng cạnh tranh, đối đầu.
3. Tương lai cuộc chạy đua công nghệ giữa Mỹ - Trung Quốc
Cuộc chạy đua công nghệ này đã làm sâu sắc thêm mặt cạnh tranh, đối đầu trong quan hệ Mỹ - Trung, đồng thời góp phần thay đổi tính chất xung đột giữa hai nước. Mặt khác, cuộc cạnh tranh cũng thúc đẩy quá trình ứng dụng công nghệ mới vào những phát minh mang tính “đột phá” như chế tạo AI, phát triển 5G.
Đầu tiên, cuộc chiến công nghệ trong bối cảnh toàn cầu hoá và phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia ở mức độ cao sẽ khiến cho cả Mỹ và Trung Quốc dễ chịu tổn thương. Việc Mỹ lo sợ về những thành tựu công nghệ của Trung Quốc và coi nước này là “đối thủ cạnh tranh chiến lược” đã khiến phía Washington đẩy mạnh đầu tư vào quốc phòng và vũ trang, đặc biệt là AI. Trong khi đó, Trung Quốc nhiều lần chỉ trích, gọi những hành động trên của Mỹ là “ngoại giao pháo hạm” nhằm ngăn chặn việc Trung Quốc vươn lên dẫn đầu về công nghệ.[32][33] Vụ việc Trung Quốc kiện Mỹ lên WTO mới đây sẽ góp vào những động thái gây tổn hại cho quan hệ giữa Trung Quốc - Mỹ trên các lĩnh vực an ninh và hợp tác khoa học - công nghệ.[34]
Thứ hai, cạnh tranh công nghệ giữa hai cường quốc có thể dẫn đến sự thay đổi tính chất quan hệ Mỹ - Trung Quốc. Nguy cơ cuộc chiến công nghệ cao với các vũ khí tối tân có tính sát thương tự động đang ngày càng trở nên rõ nét. Do vậy, vào năm 2019, trong một thông điệp truyền tải đến Nhóm chuyên gia Chính phủ, Tổng thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres đã bày tỏ về việc nên cấm các loại vũ khí tự động theo luật pháp quốc tế.[35]
Không chỉ tác động đến quan hệ hai nước, cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung còn ảnh hưởng đến khu vực và thế giới. Sự cạnh tranh này được dự đoán sẽ tác động sâu sắc đến an ninh và phát triển của khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Một mặt, thông qua cuộc cạnh tranh vị trí dẫn đầu về công nghệ, Mỹ và Trung Quốc xây dựng hệ thống riêng về chiến lược và trật tự, dẫn đến các nước trong khu vực sẽ phải đối mặt với việc chọn bên.[36] Mặt khác, những thị trường công nghệ mới như châu u, Nga, Nhật Bản, Ấn Độ có thể trở thành những lựa chọn tiềm năng và là thành thị trường chủ lực trong tương lai.[37]
Tổng kết
Cuộc chạy đua công nghệ giữa Mỹ - Trung đã và đang tiếp tục có nhiều chuyển biến phức tạp, tác động sâu sắc đến tình hình kinh tế - thương mại, khoa học - công nghệ, an ninh - quốc phòng của các nước trên thế giới. Nhân tố công nghệ trong cạnh tranh chiến lược vẫn sẽ luôn là một bài toán khó đối với hai nước Mỹ - Trung nói riêng và thế giới nói chung, đòi hỏi các nước vừa cân bằng giữa lợi ích quốc gia, vừa đối phó với các thách thức tiềm tàng trong cuộc cách mạng số.
Qua bài viết trên, Galileo Society hy vọng đã đem lại một cái nhìn khái quát và cập nhật, góp phần giúp các bạn hiểu hơn về tình hình, vai trò, và tác động của nhân tố công nghệ trong cạnh tranh chiến lược giữa cường quốc Mỹ - Trung.
Cuối cùng, Galileo Society xin chúc các bạn đọc thật nhiều niềm vui và hạnh phúc bên những người yêu thương trong thời gian cuối năm. Đừng quên theo dõi fanpage Galileo Society để cập nhật thêm nhiều thông tin bổ ích và thú vị nhé!