NGUYÊN NHÂN ĐẠI DỊCH COVID-19 ĐÁNH BẠI EU

Vậy do đâu mà Châu Âu lại rơi vào trạng thái mất kiểm soát với đại dịch như vậy?

Một trong những lý do khiến dịch COVID-19 trở nên khó kiểm soát như hiện nay tại các nước EU là do người dân giữa các nước trong khối Schengen vẫn có thể tự do di chuyển giữa các nước, khiến cho việc kiểm soát dịch trở nên vô cùng khó khăn. Hiệp ước Schengen (1985) là một hiệp ước mà các nước tham gia đồng ý mở rộng biên giới, cho phép đi lại tự do giữa các nước thành viên, tạo sự thuận tiện cho việc di chuyển giữa các vùng lãnh thổ. Hiệp ước Schengen thỏa thuận tự do đi lại giữa  Áo, Bỉ, Thụy Sỹ, Cộng hòa Séc, Đức, Đan Mạch, Estonia, Phần Lan, Pháp, Hy Lạp, Hungary, Iceland, Ý, Lithuania, Luxembourg, Latvia, Litva, Malta, Hà Lan, Na Uy, Ba Lan, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Thụy Điển, Slovenia và Slovakia.

Với sự lây lan nhanh chóng của virus corona, Hiệp ước Schengen, vốn được coi là biểu tượng cho tiến trình hợp tác, nhất thể hóa châu lục, nay đang bị đặt dưới những thách thức từ chính niềm tự hào “châu Âu không biến giới”. Từ cuối tháng 2, virus corona lan rộng ở Italy đã có dấu hiệu xâm nhập ra toàn châu Âu khi liên tiếp có các quốc gia như Pháp, Tây Ban Nha, Áo, Thụy Sĩ,… thông báo có ca nhiễm liên quan tới Italy. Trong cuộc họp của Bộ trưởng Y tế các nước EU ngày 6/3, Bộ trưởng Đức vẫn loại trừ khả năng thực thi hạn chế đi lại trên khắp khu vực. Thủ tướng CH Czech kêu gọi vào ngày 10/3 rằng các công dân Ý nên hạn chế du lịch đến các nước EU bởi “không thể cấm công dân Ý nhập cảnh trong khu vực Schengen”.  

Trước tình hình lây lan của dịch bệnh, một số nước châu Âu đã đưa ra những biện pháp riêng rẽ nhằm ngăn chặn virus corona. Các nước lớn như Đức và Pháp đưa ra lệnh cấm xuất khẩu các vật dụng y tế, dụng cụ phòng hộ như khẩu trang. Một loạt các biện pháp đơn phương kiểm soát biên giới được đưa ra như Đức, Áo, CH Czech, Slovakia, Hungary và Ba Lan áp dụng quy định hạn chế đi lại dọc theo hầu hết các khu vực biên giới. Những động thái này cho thấy sự thiếu thống nhất trong phương án hành động của các quốc gia EU. Liệu điều này có đang đe dọa đến sự đoàn kết của các quốc gia khi họ chỉ trích lẫn nhau về các hành động đóng cửa biên giới với các nước trong khối? Cho đến nay, Ủy ban Châu Âu (EC) đã thông qua dự luật và công bố  đóng cửa biên giới ngoài EU trong 30 ngày đối với những người không phải công dân của khối để ngăn chặn đại dịch. Ủy ban châu Âu cũng đã chi ra 25 tỷ Euro để đối phó khủng hoảng. Tính đến thời điểm hiện tại, đây là một trong những nỗ lực chung duy nhất thể hiện các quốc gia châu Âu đang đoàn kết chống lại đại dịch. Đây cũng sẽ là bài học mang tính thử thách lớn nhất với EU kể từ sau Brexit.

 Nhiều chuyên gia, hàng loạt chính trị gia từ trước khi dịch bùng phát mạnh đều tin rằng, việc hạn chế đi lại không giúp ích gì cho ngăn chặn dịch bệnh mà chỉ ảnh hưởng xấu đến kinh tế. Những ý tưởng kêu gọi dừng thỏa thuận Schengen năm 1985 trước diễn biến xấu của Covid-19 đã được đề ra từ tháng 2. Nhưng đến cuối tháng 3, các quan chức Liên minh châu Âu vẫn bác bỏ ý tưởng kiểm soát biên giới. Họ cho rằng, cách này rất ít có tác dụng ngăn chặn dịch bệnh.

Đóng cửa EU với thế giới ngay trong mùa cao điểm du lịch là một lựa chọn khó khăn với tập thể này. Covid-19 xuất hiện trùng vào mùa châu Âu đón khách du lịch xuân từ Mỹ và du lịch đầu hè từ châu Á. Đó là chưa kể dòng người hành hương khắp nơi trên thế giới đổ đến Italy và Vatican trong Tuần Thánh chờ đón Chủ nhật Phục sinh sắp tới.

Các khách sạn, nhà hàng, hộp đêm và dịch vụ du lịch hội nghị là huyết mạch kinh tế của nhiều khu vực ở châu Âu, tập trung quanh các điểm tham quan văn hóa nổi tiếng. Thierry Breton, Ủy viên thị trường nội khối EU, cho biết, Covid-19 đang khiến ngành du lịch Liên minh châu Âu tổn thất 1 tỷ euro (1,1 tỷ USD) mỗi tháng.

Ngành du lịch chiếm 3,9% GDP châu Âu và gần 12 triệu việc làm. Giờ đây, dịch bùng phát không thể tránh khỏi sự gián đoạn với ngành công nghiệp du lịch, sản xuất và bán lẻ, có nguy cơ khiến Liên minh châu Âu rơi vào suy thoái hoàn toàn.

Sau một thập kỷ khủng hoảng tài chính và tăng trưởng yếu ớt, việc nền kinh tế của họ bị hạ gục bởi một dịch bệnh là điều không ai mong đợi. Do đó, đình chỉ ngành du lịch là một giải pháp chẳng đặng đừng. "Mọi thứ ở châu Âu sẽ còn tồi tệ hơn nữa", ông Adam Posen, Chủ tịch của Viện kinh tế quốc tế Peterson, bình luận.

Theo cập nhật mới nhất cho đến ngày 19/3/2020, có tất cả 14/27 nước thành viên thuộc khối EU nằm trong danh sách các quốc gia có trên 300 người mắc COVID-19 trở lên , trong đó nghiêm trọng nhất vẫn là Italy với 35.713 ca nhiễm, trở thành “ổ dịch” lớn thứ hai trên thế giới. Trong khi “tâm dịch” đầu tiên của dịch bệnh - Trung Quốc đã có dấu hiệu tích cực khi Ủy ban Y tế quốc gia của nước này công bố lần đầu tiên không ghi nhận ca mắc virus mới nào(ngày 18/3) thì Chủ tịch Ủy ban Châu Âu Ursula von der Leyen đã phải lên tiếng thừa nhận đánh giá sai mức độ nguy hiểm của COVID-19 . 

Những quyết định khẩn cấp của các nước Châu Âu trong thời điểm căng thẳng hiện nay là hậu quả của sự chủ quan trước đó. Bắt nguồn từ việc bỏ ngoài tai những cảnh báo nghiêm trọng về sự xuất hiện của chủng virus mới này, người Châu Âu vẫn tin rằng nó “không nghiêm trọng hơn bệnh cúm và không quá đe dọa đến sự tiếp diễn của đời sống xã hội và kinh tế” , làm lơ trước những khuyến cáo về việc phòng tránh dịch bệnh như đeo khẩu trang, giữ khoảng cách xã hội, hủy các sự kiện tập trung đông người,... Việc truy tìm các ca bệnh và những người tiếp xúc gần cũng không được thực hiện một cách tập trung mà chủ yếu là khuyến khích người dân tự cách ly tại nhà khi nhận thấy có những dấu hiệu cảnh báo. 

Cùng với đó, hành động ứng phó của chính phủ trước tình hình dịch bệnh phức tạp được thực hiện một cách “nhỏ giọt”. Ở Italy, kể từ khi phát hiện ca nhiễm đầu tiên cho đến 10 ngày sau đó khi sự bùng phát của các ca nhiễm bệnh gia tăng đột ngột, giới chức nước này mới bắt đầu có những động thái ứng phó làm giảm sự lây lan khi mà virus đã tồn tại trong cộng đồng trong suốt một thời gian dài. Theo Giáo sư Martin de Jong từ Đại học Erasmus Rotterdam, Hà Lan nhận định : “Chính phủ của họ (Các nước Châu Âu) cho đến nay chỉ thực hiện các biện pháp ‘mềm’ và công dân tại đây vẫn chưa điều chỉnh lối sống… Bất chấp sự khác biệt về văn hóa và những thông tin tranh cãi, người dân và chính phủ bắt buộc phải rút ra những bài học từ các nơi khác, thức tỉnh và hành động nhanh chóng để tránh sự gián đoạn và những thiệt hại lâu dài”. Chính sự chủ quan, thiếu phòng bị này của chính phủ và người dân các nước Châu Âu đã dẫn đến trạng thái bị động chống cự trước sự gia tăng ngày càng nghiêm trọng của tình trạng lây nhiễm virus COVID-19 lan rộng trong thời điểm hiện nay. 

Sự thờ ơ của người dân Châu Âu trước tình hình dịch bệnh COVID-19 không chỉ đơn thuần xuất phát từ những nhận định, đánh giá sai lệch về bệnh dịch mà còn do ảnh hưởng không nhỏ từ góc nhìn văn hóa và lịch sử. Bắt nguồn từ đại dịch hạch “Cái chết đen” kinh hoàng nhất trong lịch sử phát triển của loài người (thời kỳ hậu trung cổ 1340-1400) đã cướp đi sinh mạng của khoảng 30% dân số Châu Âu , người dân Châu Âu đã phải gánh chịu những “di chứng tinh thần” nghiêm trọng về mặt tư tưởng văn hóa và tôn giáo. Đối mặt với cái chết diễn ra liên tục hàng ngày, sự hoảng sợ, hoang mang cùng với niềm tin về cơn giận và sự trừng phạt của Chúa đã hình thành nên tâm lý “live for the moment” (sống cho thời điểm hiện tại) ăn sâu vào tiềm thức và lối sống của người dân nơi đây. Họ mưu cầu nhiều hơn về quyền tự do cá nhân, quyền phát triển tình cảm tự do cá nhân, phản kháng dữ dội với yêu cầu cách ly và cô lập của chính phủ, dẫn đến những căng thẳng xã hội và chính trị mà đỉnh điểm là sự bùng nổ của các cuộc bạo loạn phổ biến ở Châu Âu vào thế kỷ 19 khi dịch tả hoành hành. Ngoài ra, biện pháp cách ly còn bị cho là gây ra “niềm tin giả”về sự an toàn trong cộng đồng, khiến mọi người quên đi các phương thức phòng tránh bệnh dịch đúng đắn. 

Không chỉ là nỗi sợ về việc bị cách ly, nhìn vào lịch sử bệnh dịch của các nước Châu Âu, ta còn có thể thấy được sự mất niềm tin của người dân với việc kiểm soát bệnh dịch của chính phủ cùng các tổ chức y tế quốc gia. Điều này dẫn tới hệ quả là sự thiếu đoàn kết trong công tác đấu tranh phòng chống dịch bệnh, mất đi tiếng nói chung giữa người dân và chính phủ. Điển hình là vào năm 1918 khi đại dịch cúm Tây Ban Nha bùng phát, những hành động của chính phủ Italy và Portugal (nơi có tỷ lệ tử vong cao nhất Châu Âu) bị đánh giá là “chỉ nhằm xoa dịu lo lắng trong cộng đồng chứ không làm giảm sự lây lan thực sự của vi-rút” . Các biện pháp giới hạn việc đi lại, kiểm soát biên giới hay hạn chế giao tiếp xã hội,... đều được đưa ra “quá muộn màng” và “thiếu sự thống nhất”. Cho đến ngày nay, ta vẫn có thể nhận thấy rõ sai lầm lặp lại ấy ngay trong cách mà chính phủ các nước Châu Âu ứng phó với COVID-19 từ những ngày đầu. 

Một vấn đề nữa cũng đã gây nhiều sự tranh cãi nữa giữa hai cộng đồng Á-Âu là về sự khác biệt trong việc đeo khẩu trang. Ngoài những tranh cãi về mặt khoa học cho nghi vấn: Liệu khẩu trang có thực sự làm giảm sự lây lan của vi-rút khi tiếp xúc giữa người với người, khi tìm hiểu sâu hơn về văn hóa, ta còn thấy được nhiều vấn đề ẩn giấu bên trong. Với người Châu Âu, khẩu trang là biểu tượng của “sự phục tùng, quy tắc và sự thao túng” , thậm chí là “biểu tượng của bệnh tật” trong khi với người Châu Á, việc đeo khẩu trang lại là một nét văn hóa đời sống quen thuộc hàng ngày giúp người dân chống lại những tác nhân ô nhiễm, có hại từ môi trường xung quanh. Vậy ta cần nhìn nhận như thế nào về vấn đề này? Việc từ chối đeo khẩu trang của người Châu Âu có phải là một tác nhân dẫn đến sự lây lan mạnh mẽ trong cộng đồng? Thực tế ở đây là mặc dù có rất ít bằng chứng chứng minh việc đeo khẩu trang có tác dụng ngăn ngừa hoàn toàn sự lây lan của vi-rút, không thể phủ nhận rằng nó vẫn luôn được sử dụng như là một vật trang bị y tế thiết yếu giúp giảm bớt sự tiếp xúc trực tiếp với nguồn bệnh. Việc đeo khẩu trang đúng cách và thường xuyên trong trường hợp bắt buộc phải tiếp xúc với xã hội xét cho cùng cũng được coi là một giải pháp cần thiết, hơn là bước ra ngoài đường với không một trang bị bảo hộ tối thiểu nào. 

Tài liệu tham khảo