Trong 44 năm hoạt động trong ngành ngoại giao, từ năm 1954 cho tới khi từ trần vào năm 1998, “Bộ trưởng giải vây” chính là biệt danh đã gắn liền với tên tuổi và sự nghiệp của cố Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Cơ Thạch. Trên thực tế, tên gọi này vốn bắt nguồn từ chính những nỗ lực và cống hiến của ông Nguyễn Cơ Thạch trong quá trình đấu tranh phá bỏ thế bao vây, cấm vận của ngành ngoại giao Việt Nam trong suốt hai thập kỷ từ sau năm 1975 tới năm 1995. Trong chuyên mục “Ngoại giao - chuyện chưa kể” ngày hôm nay, hãy cùng Galileo Society nhìn lại hành trình tuy gian khó nhưng đầy vẻ vang này của vị Bộ trưởng Bộ Ngoại giao lỗi lạc Nguyễn Cơ Thạch nhé.
Theo đánh giá của nhà ngoại giao Phan Doãn Nam, nguyên trợ lý cố Bộ trưởng Nguyễn Cơ Thạch, thời kỳ nắm giữ cương vị người đứng đầu Bộ Ngoại giao của ông từ năm 1980 đến 1991 có thể coi là một trong những thời kỳ khó khăn nhất trong lịch sử ngoại giao nước ta thời hiện đại [1]. Khi đó, Việt Nam vừa phải đối mặt với chế độ diệt chủng Pol Pot trong cuộc chiến biên giới phía Tây Nam, vừa phải chống chọi với Trung Quốc tại chiến tranh biên giới phía Bắc. Bên cạnh đó, Việt Nam cũng chịu ảnh hưởng từ lệnh cấm vận của Mỹ và bị hầu hết các quốc gia trên thế giới cô lập. Mỗi khi xuất hiện dưới vai trò đại diện cho Việt Nam tại Liên Hợp Quốc trong những năm tháng đó, ông Thạch nói riêng và Việt Nam nói chung thường xuyên bị nhiều quốc gia công kích tập thể, thậm chí là lên án, chủ yếu do cách hiểu sai lầm về tính chính nghĩa của việc cứu giúp nhân dân Campuchia khỏi nạn diệt chủng Pol Pot. Trong Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), dưới ảnh hưởng của Mỹ và Trung Quốc, nhiều nước thành viên khi đó như Thái Lan, Malaysia, Singapore,... cũng ra sức chống đối lại nước ta và tiến hành bao vây cấm vận.
Trước tình thế đó, Bộ trưởng Nguyễn Cơ Thạch đã chủ động sử dụng nhiều biện pháp trên mặt trận ngoại giao nhằm tranh thủ sự giúp đỡ và ủng hộ của những quốc gia chia sẻ chung quan điểm cũng như thúc đẩy bình thường hóa, đối thoại với các nước có quan hệ thù địch nhằm giải quyết bất đồng. Ông thường xuyên tranh thủ triệt để quan hệ hữu nghị với các quốc gia tích cực trong Phong trào Không Liên kết như Ấn Độ, Indonesia và cả những quốc gia phương Tây có chia sẻ quan điểm với nước ta như Australia nhằm kêu gọi sự ủng hộ trên các diễn đàn lớn như Liên Hợp Quốc [2]. Bên cạnh đó, ông cũng thường xuyên thực hiện các chuyến “ngoại giao con thoi” tới các nước trong ASEAN, bất chấp những căng thẳng trong quan hệ, nhằm hóa giải những hoài nghi về mục đích tham chiến tại Campuchia của Việt Nam cũng như tìm kiếm giải pháp cho vấn đề Campuchia. Chính những nỗ lực của ông trong việc giải quyết những vướng mắc về tình hình Campuchia, cũng như thúc đẩy hoàn tất việc đưa quân tình nguyện Việt Nam về nước đã giúp nước ta tiến gần hơn tới việc thoát khỏi thế bao vây cấm vận mà cộng đồng quốc tế áp đặt lên trong một thời gian dài, tạo đà cho việc gia nhập ASEAN sau này.
Những đóng góp của ông Nguyễn Cơ Thạch trong thời gian này cũng là tiền đề giúp nước ta có thể nối lại quan hệ với các nước lớn, đặc biệt là trong việc bình thường hóa quan hệ Mỹ và Việt Nam, thành tựu đã đem đến cho ông biệt hiệu “người phá băng". Trên thực tế, chính ông là người tiên phong trong quá trình nối lại quan hệ Việt - Mỹ và tiến hành những cuộc đàm phán giữa hai bên do ông làm trưởng đoàn từ năm 1976 [3]. Tuy nhiên, do những biến động trong quan hệ Việt - Trung trong giai đoạn này và tiến trình bình thường hóa quan hệ Mỹ - Trung, phía Mỹ đã đình chỉ quá trình bình thường hóa quan hệ với Việt Nam. Theo đó, Mỹ đòi hỏi Việt Nam phải rút quân khỏi Campuchia cũng như giải quyết những cáo buộc về vấn đề người Mỹ mất tích trong chiến tranh (MIA/POW) là những điều kiện tiên quyết để nối lại đàm phán.
Đứng trước những khó khăn đó, Bộ trưởng Nguyễn Cơ Thạch đã phải chủ động vận dụng rất nhiều kênh khác nhau để thúc đẩy tiến trình bình thường hoá. Khi dư luận Mỹ đưa ra những cáo buộc rằng “lính Mỹ bị Việt Nam giam giữ bí mật” sau chiến tranh, ông Thạch đã nhanh chóng đồng ý với đề nghị được kiểm tra từ phía phái đoàn của trợ lý ngoại trưởng Mỹ Winston Lord đang có chuyến thăm tại Hà Nội lúc đó, với mục tiêu nhằm gây dựng lòng tin giữa hai bên. Sau khi chuyến kiểm tra không tìm được bằng chứng, chính phủ Mỹ mới hoàn toàn tin rằng không còn tù binh bị giam giữ bí mật tại Việt Nam [4]. Bên cạnh đó, ông Nguyễn Cơ Thạch cũng đã chủ động liên hệ với ông William Sullivan, vừa là người đồng cấp trong đàm phán Hiệp định Paris 1973, vừa là một bằng hữu lâu năm. Trên danh nghĩa bạn cũ, hai người đã đi tới sáng kiến thành lập Hội đồng Thương mại Việt - Mỹ nhằm thúc đẩy quan hệ kinh tế giữa hai bên. Từ những kênh không chính thức trên, hai nước đã tiếp tục hợp tác mạnh mẽ hơn nhằm giải quyết vấn đề MIA/POW cũng như xóa bỏ cấm vận và tiến tới bình thường hóa toàn diện vào năm 1995 [5]. Có thể nói rằng, mặc dù đã nghỉ công tác từ năm 1991, những nỗ lực và đóng góp to lớn khi còn tại nhiệm của Bộ trưởng Nguyễn Cơ Thạch đã đóng vai trò thiết yếu đưa tới quyết định thiết lập quan hệ toàn diện giữa hai nước của Tổng thống Bill Clinton vào ngày 11/7/1995.
Thông qua bài viết thứ hai nằm trong chuỗi bài viết hướng tới kỷ niệm 100 năm ngày sinh của cố Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Cơ Thạch thuộc chuyên mục “Ngoại giao - Chuyện chưa kể”, Galileo hy vọng độc giả đã có một cái nhìn trọn vẹn nhất về những cống hiến và đóng góp to lớn của nhà ngoại giao tài ba Nguyễn Cơ Thạch trong công cuộc phá bỏ thế bao vây, cấm vận và mở ra quá trình hội nhập của nền ngoại giao nước ta thời kỳ hiện đại.
Đừng quên theo dõi và đón đọc các bài viết tiếp theo của Galileo Society nằm trong chuỗi bài viết bổ ích và lý thú này các bạn nhé!
Tài liệu tham khảo:
[1]. “Chuyện ở nhà ông 'Bộ trưởng giải vây' của ngoại giao Việt Nam”, VTC News, 07/07/2014. Truy cập ngày 14/5/2021.
https://vtc.vn/chuyen-o-nha-ong-bo-truong-giai-vay-cua...
[2]. Nguyễn Tất Thành, “Thông điệp Nguyễn Cơ Thạch”, Báo Thế giới và Việt Nam, 17/05/2021. Truy cập ngày 17/05/2021.
https://baoquocte.vn/thong-diep-nguyen-co-thach-145397.html
[3]. Đại sứ Lê Văn Bàng, “Đồng chí Nguyễn Cơ Thạch và quan hệ Việt Nam-Mỹ”, Báo Thế giới và Việt Nam, 14/05/2021. Truy cập ngày 15/05/2021.
https://baoquocte.vn/dong-chi-nguyen-co-thach-va-quan-he...
[4], [5]. Dương Ngọc, “"Giải mật" sau 20 năm: “Bộ trưởng giải vây” Nguyễn Cơ Thạch”, Báo Người Lao Động, 29/06/2015. Truy cập ngày 14/05/2021.
https://nld.com.vn/.../giai-mat-sau-20-nam-bo-truong-giai...
