Trong những năm qua, Việt Nam luôn được xếp hạng là một trong những quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới. Đây được coi là một kỳ tích trong giai đoạn đất nước bước vào thời kỳ “Đổi mới”, vươn lên từ hoàn cảnh khó khăn, khắc nghiệt của thời chiến và hậu chiến. Thời điểm đó, Việt Nam cũng nhận được sự hỗ trợ từ những chuyến hàng viện trợ bo bo, thắm đượm tình cảm chân thành và nồng nhiệt của bạn bè quốc tế. Để tiếp nối chuyên mục “Ngoại giao – Chuyện chưa kể” trong tháng 7 này, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu về “Ngoại giao bo bo”, một hình thức ngoại giao độc đáo và tượng trưng cho tình đoàn kết của quốc tế đối với Việt Nam nhé!
Trong ký ức của hàng triệu người dân Việt Nam, hạt bo bo bình dị ngày ấy còn được gọi là lúa miến hay cao lương (sorghum). Đây là một loại cây chịu hạn rất tốt, có vẻ ngoài giống với cây bắp, nhưng trổ ra chùm nhiều hạt nhỏ như hạt đậu ở phần ngọn. Đồng thời, bo bo có vỏ rất cứng, không thể ăn trực tiếp mà phải qua nhiều công đoạn, nhưng khi nấu chín thì có thể ăn tương tự như gạo. Ngoài ra, người dân Việt Nam còn phải ăn độn lúa mì, lúa mạch nguyên hạt chưa xay và cũng được gọi chung là bo bo.[1][2]
Trong suốt thế kỷ XX, những cuộc chiến tranh vệ quốc đã khiến Việt Nam rơi vào tình trạng suy kiệt, đỉnh điểm là sự kiện nạn đói năm Ất Dậu (1945) với hậu quả là đã khiến hơn 2 triệu đồng bào ta chết đói.[3] Sau chiến tranh, Việt Nam tiến hành chính sách kinh tế kế hoạch hóa tập trung, kinh tế thời hậu chiến tiếp tục bị trì trệ khiến đất nước rơi vào tình trạng thiếu lương thực trầm trọng.[4] Câu chuyện hạt bo bo cũng bắt đầu từ khoảng thời gian khó khăn này, khi miền Bắc nhập lúa mì nguyên hạt từ Liên Xô về để làm lương thực tạm.[5] Ước tính đến năm 1974, những chuyến hàng chở hạt bo bo đã lên đến khoảng một triệu tấn, chiếm khoảng 20% lượng tiêu thụ lương thực hàng năm ở miền Bắc Việt Nam.[6] Sau năm 1975, Việt Nam lại một lần nữa rơi vào tình trạng thiếu hụt lương thực. Trọng trách của Chính phủ là tìm cách đáp ứng nhu cầu gạo ăn và thóc giống mỗi năm với tối thiểu là 300kg thóc/đầu người. Trước tình hình đó, cơ cấu bữa cơm của người dân thường xuyên phải độn cùng rau, khoai, sắn và đặc biệt là bo bo, được các bạn bè quốc tế cung cấp.[7]
Trong số các nước đã viện trợ hoặc bán nợ bo bo cho Việt Nam, Ấn Độ được xem là một trong những quốc gia tích cực nhất.[8] Sau ngày thống nhất, khi biết được tin Ấn Độ trúng mùa, Chính phủ Việt Nam đã hỏi vay lương thực từ Ấn Độ. Nước bạn nhanh chóng đồng ý cho ta mượn 300.000 tấn lúa mì và các loại ngũ cốc, chia làm hai đợt vận chuyển, với chuyến đầu tiên là 100.000 tấn và chuyến sau là 200.000 tấn.[9]
Tuy nhiên, tại thời điểm đó, khả năng tàu biển của Việt Nam còn tồn tại nhiều hạn chế, không thể vận chuyển nhanh số lương thực này về nước, trong khi nhu cầu lương thực trong nước lại quá cấp bách. Đồng thời, nước ta lúc bấy giờ cũng chưa đủ năng lực xay xát 300.000 tấn lúa mì này thành bột. Do vậy, phía Việt Nam đã thương thuyết nhờ Ấn Độ hỗ trợ công đoạn này; đổi lại, Việt Nam sẽ chỉ nhận 70% lượng bột, phần còn lại xem như khấu hao xay xát và trả công cho nước bạn. Đề nghị này đã được Ấn Độ chấp thuận. Lượng lương thực quý báu cùng với sự giúp đỡ nhiệt tình từ người bạn Ấn Độ đã góp phần đáng kể trong việc giúp người dân Việt Nam vượt qua thời kỳ gian khó.[10]
Bên cạnh Ấn Độ, Việt Nam còn nhận được sự giúp đỡ nồng hậu từ Liên Xô. Cụ thể, sau năm 1975, nước ta một lần nữa phải đối mặt với những tình thế khó khăn do những tàn dư của chiến tranh; đồng thời đất nước phải sẵn sàng chuẩn bị cho cuộc chiến bảo vệ biên giới lãnh thổ phía Bắc và Biên giới Tây Nam. Suốt khoảng thời gian đó, Liên Xô đã tiếp tục duy trì các khoản viện trợ, giúp bảo đảm nguồn cung ngũ cốc để bù đắp tình trạng thiếu hụt lương thực trầm trọng ở nước ta. Bất chấp tình trạng suy thoái trong nước, Moscow vẫn chuyển gần 2 triệu tấn ngũ cốc để đáp ứng nhu cầu cho người dân, lực lượng quân sự Việt Nam và đồng bào ta ở nước láng giềng Campuchia.[11]
Những chuyến hàng viện trợ bo bo đã trở thành biểu trưng cho tình đoàn kết thân ái, tình hữu nghị sâu sắc giữa Việt Nam và bạn bè quốc tế. Sự giúp đỡ nồng nhiệt của nước bạn chính là nguồn động lực giúp nền nông nghiệp Việt Nam nói riêng và nền kinh tế Việt Nam nói chung có những bước tiến quan trọng trong thời kỳ “Đổi mới”, để từ đó tiến hành hội nhập và phát triển ngày một sâu rộng. Từ một đất nước đã từng trải qua tình cảnh thiếu lương thực trầm trọng, Việt Nam đã và đang vươn mình trở thành một trong những quốc gia có sản lượng xuất khẩu gạo hàng đầu trên thế giới, từng bước trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu.[12]
Qua những thông tin được đề cập tại bài viết này, Galileo Society hy vọng đã đem lại cho các bạn những câu chuyện bổ ích về “Ngoại giao bo bo” nói riêng và tình đoàn kết, hữu nghị của bạn bè quốc tế đối với Việt Nam thể hiện qua việc viện trợ lương thực nói chung. Đừng quên theo dõi fanpage Galileo Society để cập nhật những bài viết mới nhất nhé!
Danh mục tài liệu tham khảo:
[1], [5], [8] Quốc Việt, “Bo bo từ đâu ra?”, Báo Tuổi trẻ, 8/4/2015. Truy cập ngày
5/7/2022. https://tuoitre.vn/bo-bo-tu-dau-ra-731006.htm
[2] Kelley; Parthasarathy, Rao; Singh, “Trends in Sorghum Production and Utilization
in Asia”, International Crops Research Institute for the Semi-Arid Tropics, 3/1992. Truy cập ngày 11/7/2022. http://vdsa.icrisat.ac.in/Include/reports/rp108.pdf
[3] Nguyễn Minh Hải, “Bài học tuyên truyền từ hoạt động cứu đói năm 1945”, Đảng
bộ Thành phố Hồ Chí Minh, 30/7/2021. Truy cập ngày 14/7/2022. https://hcmcpv.org.vn/tin-tuc/bai-hoc-tuyen-truyen-tu-hoat-dong-cuu-doi-nam-1945- 1491881549
[4] Shawn, Arita; John, Dyck, “Vietnam’s Agri-Food Sector and the Trans-Pacific
Partnership”, United States Department of Agriculture, 2014. Truy cập ngày
11/7/2022. https://www.ers.usda.gov/webdocs/publications/43899/49392_eib130.pdf?v=0
[6] Shipler, David, “More aid is going to North Vietnam”, The New York Times, 5/9/1974. Truy cập ngày 5/7/2022. https://www.nytimes.com/1974/09/05/archives/more-aid-is-going-to-north-vietnam- moscow-peking-and-others.html
[7], [9], [10] Quốc Việt, “Khi Việt Nam vay gạo Indo, mượn lúa mì Ấn Độ”, Báo
Tuổi trẻ, 9/4/2015. Truy cập ngày 5/7/2022. https://tuoitre.vn/khi-vn-vay-gao-indo-muon-lua-mi-an-do-731504.htm
[11] “Burdened by War, Vietnam Seeks Aid From Soviet Union”, The Washington
Post, 4/7/1979. Truy cập ngày 14/7/2022. https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/07/04/burdened-by-war- vietnam-seeks-aid-from-soviet-union/cb096682-4fab-4c5c-afc1-e0a73caa9bc6/
[12] Quốc Việt, “Nhập vàng và xuất gạo”, Báo Tuổi trẻ, 11/4/2022. Truy cập ngày
11/7/2022. https://tuoitre.vn/nhap-vang-va-xuat-gao-732344.htm
