Trong nửa sau của thế kỉ XX, thế giới đã chứng kiến cuộc chạy đua vào không gian khốc liệt của hai siêu cường Liên Xô và Mỹ. Trong cuộc đua này, bất chấp những căng thẳng kéo dài trong quan hệ của hai nước, Liên Xô và Mỹ đã thực hiện được bước tiến chính thức đầu tiên trong việc hợp tác khám phá vũ trụ giữa hai nước với Dự án Thử nghiệm Apollo-Soyuz. Đến với chuyên mục “Ngoại giao - Chuyện chưa kể”, Galileo Society sẽ cùng các bạn tìm hiểu câu chuyện về quá trình và thành quả của của sứ mệnh này và những ý nghĩa ẩn sau đó nhé!
Vào cuối cuộc Chiến tranh Thế giới Thứ hai, Mỹ và Liên Xô đã khởi động một cuộc đua vũ trang kéo dài và tiến đến cuộc chạy đua vào không gian với tham vọng chứng minh sự ưu việt của mình trong lĩnh vực khoa học công nghệ.[1][2] Tuy nhiên, dưới sự ảnh hưởng của quan hệ căng thẳng giữa Liên Xô và Mỹ, hai nước tuy đã nỗ lực tiến hành một số hoạt động trao đổi nhỏ lẻ trong lĩnh vực khám phá vũ trụ nhưng không đạt được thành công đáng kể.[3]
Những năm sau đó, khi căng thẳng hạ nhiệt, hai bên đã bày tỏ nhu cầu hợp tác một cách rõ ràng hơn. Trong Thông điệp Liên Bang vào ngày 30/01/1961, Tổng thống Mỹ John F. Kennedy đã tuyên bố mong muốn hợp tác với Liên Xô trong việc phát triển các sứ mệnh khám phá vũ trụ và loại bỏ các trở ngại tồn tại từ cuộc Chiến tranh Lạnh trong quan hệ của hai nước. [4] Vào ngày 21/02/1962, Tổng Bí thư Liên Xô Nikita Khrushchev gửi thư chúc mừng đến Tổng thống Kennedy nhân dịp nước Mỹ thực hiện thành công sứ mệnh bay quanh quỹ đạo
Trái Đất vào ngày 20/02/1962, đồng thời kêu gọi hai nước tiến đến hợp tác chặt chẽ trong lĩnh vực khám phá vũ trụ.[5]
Quá trình đi đến ký kết thỏa thuận diễn ra trong nhiều năm. Vào tháng 05/1970, Mỹ cử đoàn đại biểu sang Moscow để cùng Liên Xô bàn về khuôn khổ hợp tác dự án Soyuz-Apollo,[6] hai nước đã lần đầu tiên đạt được thỏa thuận chung với chương trình hợp tác phát triển cơ chế ghép nối chung (tiếng Anh: common docking mechanism). Hai năm sau đó, vào tháng 05/1972, hai nước đã ký kết “Thỏa thuận về Hợp tác trong việc Khám phá và Sử dụng không gian vũ trụ vì mục đích hòa bình” (Agreement Concerning Cooperation in the Exploration and Use of Outer Space for Peaceful Purposes) và cam kết cùng khởi động dự án thử nghiệm vào năm 1975,[7] đánh dấu một bước tiến lớn trong quan hệ hợp tác của hai nước trong lĩnh vực khám phá vũ trụ.[8] Thỏa thuận hợp tác bao gồm 6 điều khoản [9]. Theo đó, cả hai nhất trí cùng trao đổi thông tin về việc phát triển và triển khai dự án thông qua những buổi gặp mặt giữa những nhà khoa học và đại biểu hai nước. Những điều khoản hợp tác trên là minh chứng cho nỗ lực mở rộng hợp tác vũ trụ vì mục tiêu hòa bình thế giới và lợi ích của nhân loại giữa Liên Xô và Mỹ [10]. Đến ngày 15/07/1975, hai tàu Soyuz và Apollo được phóng cách nhau vài tiếng và ghép nối thành công vào ngày 17/07/1975.[11] Sau đó vài giờ, khi cửa khoang tàu mở ra, phi hành đoàn của hai nước đã trao nhau những cái bắt tay, cái ôm và quà lưu niệm như cờ Mỹ, cờ Liên Xô, hạt giống cây trồng của hai nước,v.v.[12] Apollo-Soyuz là chuyến bay vào vũ trụ do người lái đầu tiên được thực hiện trên quy mô quốc tế, đánh dấu bước tiến quan trọng về khả năng hợp tác sâu rộng trong lĩnh vực hàng không vũ trụ của hai siêu cường trong tương lai.[13] [14]
Nguyên nhân chung thúc đẩy sự hợp tác của hai nước là kế hoạch thử nghiệm tính tương thích của hệ thống ghép nối hai con tàu và nghiên cứu tính khả thi của công tác cứu hộ trong không gian.[15][16] Đồng thời, trong giai đoạn này, nhu cầu nghiên cứu các vấn đề về khí hậu và môi trường cũng như tầm quan trọng của những tiến bộ khoa học trên phạm vi thế giới ngày càng được coi trọng, khiến việc quan sát và nghiên cứu về Trái Đất từ điểm quan sát ngoài vũ trụ trở nên hữu ích và cần thiết.[17]
Tại Mỹ, sau khi thực hiện thành công sứ mệnh hạ cánh trên bề mặt Mặt Trăng vào năm 1969, người Mỹ đã mặc định nước này đã dành chiến thắng trong cuộc chạy đua vào không gian và cuộc chạy đua lên Mặt trăng. Theo đó, dư luận nước Mỹ cho rằng chính phủ không nên tiếp tục đầu tư vào các hoạt động khám phá vũ trụ, vì chi phí cho các sứ mệnh này quá tốn kém và nước Mỹ đang cần ưu tiên đầu tư phát triển quân sự.[18][19] Vì vậy, ngân sách dành cho hoạt động khám phá vũ trụ bị cắt giảm và các chuyến bay vào vũ trụ buộc phải hoãn lại hoặc hủy bỏ.[20] Đồng thời, trong lúc NASA (National Aeronautics and Space Administration - Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ) gặp khó khăn trong việc duy trì hoạt động khám phá vũ trụ của mình, các nước khác như Nhật, Liên Xô, Trung Quốc,v.v. đã tận dụng thời cơ để chứng minh sự phát triển của mình trong lĩnh vực này, đe dọa vị trí dẫn đầu của Mỹ. Thực tế trên đã khiến nước Mỹ nhận thức được sự cần thiết của việc hợp tác với Liên Xô nhằm phục hồi chương trình khám phá vũ trụ của nước này.[21]
Cũng trong giai đoạn cuối cuộc chạy đua vào không gian, Liên Xô đã thể hiện nhu cầu tiếp cận những thành tựu công nghệ của phương Tây trong quá trình thực hiện các sứ mệnh khám phá vũ trụ trong tương lai; do đó, hợp tác với Mỹ trong lĩnh vực này đã trở thành một mục tiêu quan trọng của Liên Xô.[22] Đồng thời, trong những năm 1970, vì Liên Xô đã dành nhiều khoản chi lớn cho hoạt động quốc phòng, nền kinh tế của nước này đã gặp nhiều khó khăn. Trước tình thế trên, Liên Xô đã hướng đến hai mục tiêu chiến lược khi thực hiện chương trình hợp tác vũ trụ với Mỹ. Một là, chiến dịch hợp tác này sẽ giảm căng thẳng trong quan hệ của hai nước, từ đó giảm bớt chi phí và tài nguyên dành cho các hoạt động quân sự và tăng cường đầu tư cho các lĩnh vực phi quân sự; hai là, Liên Xô sẽ có cơ hội tiếp cận và học hỏi từ các thành tựu khoa học - công nghệ của Mỹ.[23]
Dự án hợp tác vũ trụ Soyuz-Apollo đã đạt được những thành tựu nhất định. Về khía cạnh khoa học vũ trụ, dự án đã bước đầu thiết lập hệ thống cứu hộ quốc tế cho các chuyến bay trong không gian.[24] Đây là nền tảng để Hiệp hội các nhà thám hiểm không gian (The Association of Space Explorers) tiếp tục triển khai dự án cứu hộ quốc tế sau này với sự tham gia của 17 nước.[25] Về khía cạnh chính trị, dự án đã góp phần giảm căng thẳng trong mối quan hệ Mỹ - Liên Xô thời kỳ Chiến tranh Lạnh thông qua việc thúc đẩy đối thoại, trao đổi công nghệ và chuyên gia để phát triển dự án.[26] Những cuộc gặp mặt trao đổi về dự án hợp tác diễn ra vào những năm 1971, 1972 đã cho thấy nỗ lực của hai nước nhằm vượt qua những rào cản ngôn ngữ, công nghệ và an ninh để đi đến thỏa thuận.[27] Trong giai đoạn Chiến tranh Lạnh, hợp tác giữa hai siêu cường rất hiếm khi xảy ra.[28] Đây là minh chứng cho thấy rằng hai quốc gia vừa khác nhau về ý thức hệ vừa đối đầu nhau về quân sự vẫn có thế tiến tới hợp tác vì hòa bình nhân loại.[29]
Tuy nhiên, dự án vẫn còn tồn tại những hạn chế nhất định. Hợp tác không thể kéo dài khi Liên Xô và Mỹ xảy ra mâu thuẫn trong các vấn đề ở Angola, Shaba, Yemen, Cambodia và Cuba xuyên suốt những năm 70 của thế kỷ XX. Trước tình hình đó, Liên Xô quan ngại Mỹ có thể quân sự hóa không gian vũ trụ và yêu cầu NASA ngừng phát triển các chương trình tàu con thoi (shuttle program). Đến ngày 27/12/1979, việc Liên Xô đưa quân vào Afghanistan đã đánh dấu việc Chiến tranh Lạnh căng thẳng trở lại. Sự kiện trên cũng đã kết thúc thỏa thuận hợp tác của hai nước về không gian vũ trụ.[30]
Trong giai đoạn Chiến tranh Lạnh, Mỹ và Liên Xô luôn có xu hướng đối đầu và hòa hoãn.[31] Dự án vũ trụ Soyuz-Apollo là minh chứng cho điều này. Dù việc hợp tác trong hàng không vũ trụ không kéo dài, hai siêu cường cũng đã cho thế giới thấy rằng cả hai có thể cùng tồn tại và hợp tác vì những mục tiêu hòa bình của nhân loại.[32]
Thông qua bài viết trên, Galileo Society hy vọng các độc giả có thêm nhiều thông tin bổ ích về dự án vũ trụ Soyuz-Apollo - cái “bắt tay” trong không gian giữa Liên Xô và Mỹ. Đừng quên theo dõi fanpage Galileo Society để không bỏ lỡ bất kỳ thông tin bổ ích nào nhé!
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1][19]“What was the Space Race?”, National Air and Space Museum, ngày 23/08/2023. Truy cập ngày 07/04/2024.
https://airandspace.si.edu/stories/editorial/what-was-space-race
[2] Burton, D. Kristen, “Cold Conflict”, The National WWII Museum. Truy cập ngày 07/04/2024.
https://www.nationalww2museum.org/war/articles/cold-conflict [3][5][8][26][31] U.S.-Soviet Cooperation in Space (Washington, DC: U.S. Congress, Office of Technology Assessment, OTA-TM-STI-27, July 1985) https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1985/8533/8533.PDF
[4] John F, Kennedy, “Annual Message to the Congress on the State of the Union, ” Jan. 30, 1961, Public Papers of the Presidents of the United States: John F. Kennedy, 1%1, op. cit., pp. 26-27. Truy cập ngày 07/04/2024. https://www.presidency.ucsb.edu/documents/annual-message-the-congress-the-st ate-the-union-5
[6][11][28] Betz, Eric, “Apollo-Soyuz mission: When the space race ended”, Astronomy, ngày 21/7/2020. Truy cập ngày 7/4/2024.
https://www.astronomy.com/space-exploration/apollo-soyuz-mission-when-the-space-race-ended/?fbclid=IwAR0Z8hH8KjGypKBp4HsCLo9nM2HJDR0WTn2XaYiCSLr4L59_QG76rcgxi-0_aem_AXEvDFi8eh0ztXIoIEKjLg4DUnP9SGPhd5ZMm5gVgIqeQUwOz7NpboiAT_nhtnXv04m58GOvc5C-JhtiKxkdNC_p
[7] Uri, John, “50 Years Ago: The United States and the Soviet Union Sign a Space Cooperation Agreement”, Nasa, ngày 23/5/2022. Truy cập ngày 7/4/2024. https://www.nasa.gov/history/50-years-ago-the-united-states-and-the-soviet-unio
n-sign-a-space-cooperation-agreement/#:~:text=The%20%E2%80%9CAgreeme nt%20Concerning%20Cooperation%20in,on%20a%20common%20docking%20 system.
[9] [10] “Agreement Between the United States of America and the Union of Soviet Socialist Republics Concerning Cooperation in the Exploration of the Use of Outer Space for Peaceful Purposes”, ngày 24/5/1972. Truy cập ngày 7/4/2024.
https://www.archives.gov/files/presidential-libraries/events/centennials/nixon/im ages/exhibit/agreement-of-cooperation.pdf
[12] “Apollo-Soyuz: An Orbital Partnership Begins”, Nasa, ngày 10/7/2015. Truy cập ngày 7/4/2024.
https://www.nasa.gov/missions/apollo-soyuz/apollo-soyuz-an-orbital-partnership -begins/
[13] “Apollo-Soyuz Test Project”, NASA. Truy cập ngày 8/4/2024. https://www.fordlibrarymuseum.gov/library/document/0018/81556594.pdf
[14] “Meeting with US Astronauts and Soviet Cosmonauts”, The White House. Truy cập ngày 8/4/2024.
https://www.fordlibrarymuseum.gov/library/exhibits/apollosoyuz/034900166-00 1.pdf
[15] [12] [13] Bradley, Shreve, “The US, The USSR, and Space Exploration, 1957 - 1963”, International Journal on World Peace, Vol. 20, No. 2 (JUNE 2003), pp. 67-83. Truy cập ngày 07/04/2024.
https://www.jstor.org/stable/20753399
[16] “Apollo-Soyuz Test Project”, NASA. Truy cập ngày 08/04/2024. https://www.nasa.gov/apollo-soyuz-test-project/
[17][20][21][22][23] Edelson, B. I., & Townsend, A. (1989). U.S.-SOVIET COOPERATION: OPPORTUNITIES IN SPACE. SAIS Review (1956-1989), 9(1), Truy cập ngày 08/04/2024.
http://www.jstor.org/stable/45349543
[18][30][32] Sean, Buskirk, “Apollo-Soyuz Test Project: A Case Study in Cold War Détente.” Truy cập ngày 08/04/2024.
https://www.eiu.edu/historia/Buskirk2017.pdf?fbclid=IwAR1nsT6yduhN7whG R_ohk5SpqOTJ7KEIUG0GQRMWwg3eN_j4ua2BxMHygbs_aem_AUNUL04- f7kvZBm2ddUUyfjePxArtr5zCe746DmlZtyNNnc_SdWEGm4676XbAzs9WOh e_alm8tuK-qyjDRQMxzWy
[24][27][29] “A progress report on United States-Soviet Union Cooperative Programs”, United States General Accounting Office, ngày 8/1/1975. Truy cập ngày 08/04/2024.
https://www.gao.gov/assets/id-75-18.pdf?fbclid=IwAR2p_Ue0NO2ZyqgPX-oN n0fkxxkrccz4e1JgUjiCyFdJKe-mUK0HEzRQQKc_aem_AUPuxDok_rrE6REH 9bGXKbf3IlxZ_m9OsazUE7lo3kINFQ64OcTdZkhGb9ejg6AKihn99Ibwmste3 SCDmiuLYeEu
[25] Fabian, “An historical perspective on crew rescue and the role of the Association of Space Explorers”. Truy cập ngày 9/4/2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11542824/
