NGÔN NGỮ, ẨM THỰC, THỜI TRANG - SỨC MẠNH CỦA NGOẠI GIAO VĂN HÓA PHÁP

Hoạt động ngoại giao của Pháp từ rất sớm đã gắn liền với các hoạt động truyền bá văn  hóa. Ngay từ thế kỷ XVII, những người trị vì nước Pháp lúc bây giờ là Vua Louis thứ  XIII (1610-1643) và vua Louis thứ XIV (1643-1715) tích cực khuyến khích và ủng hộ  hoạt động truyền giáo của các giáo sĩ truyền giáo ở nước ngoài. Ngoại trưởng Pháp - Hồng y Richelieu dưới thời Vua Louis XIII đã bổ nhiệm các học giả văn học là đại sứ  phụ trách quảng bá tiếng Pháp. [2]  Văn hóa Pháp lúc này được truyền bá rộng rãi ở các quốc gia Châu Âu. Tiếng Pháp trở  thành ngôn ngữ thông dụng với giới quý tộc, tòa án, nghệ thuật và các cuộc tiếp xúc  chính trị. Cùng với vị thế chính trị và quân sự, vị thế quốc tế của văn hóa Pháp tiếp tục  được duy trì và đạt đỉnh cao vào thời kỳ của Napoléon Bonaparte.  

Giai đoạn tiếp theo là từ năm 1883 - 1940, với sự ra đời của của các tổ chức văn hóa  Pháp ở nước ngoài. Alliance française, được thành lập vào 21/7/1883, góp phần quảng  bá ngôn ngữ và văn hóa Pháp ngữ trên toàn thế giới. Nhà khoa học Louis Pasteur, nhà  ngoại giao Ferdinand de Lesseps, các nhà văn Jules Verne và Ernest Renan và nhà xuất  bản Armand Colin là những người hiện diện trong thế hệ đầu tiên của Ủy ban Hành  chính của Alliance Francaise tại Paris. [3] Năm 1902, tổ chức phi lợi nhuận Mission  laïque française, hay “sứ mệnh giáo dân Pháp”, được thành lập để truyền bá ngôn ngữ  và văn hóa Pháp bằng cách tạo và điều hành các trường học bên ngoài nước Pháp. [4] 

Giai đoạn 1945 đến đầu thế kỷ XXI đánh dấu việc nhà nước Pháp tăng cường các hoạt  động văn hóa đối ngoại. Năm 1949, quốc gia hình lục lăng lần đầu tiên bổ nhiệm vị trí Tham tán văn hóa trong các Đại sứ quán. [5] Từ năm 1945 đến năm 1961, đã có 60 hiệp  ước song phương về văn hóa giữa Pháp và các quốc gia khác được ký kết. Năm 1969, Direction générale des relations culturelles, scientifiques et techniques (Tổng cục quan  hệ hợp tác văn hóa và khoa học-kỹ thuật) ra đời, kết hợp việc quảng bá văn hóa và ngôn  ngữ Pháp, đồng thời xây dựng quan hệ hợp tác khoa học và công nghệ với nước ngoài.  [7]  Bên cạnh đó, các kênh truyền hình và các kênh phát thanh cũng được ra đời với sự tài  trợ từ Chính phủ Pháp như kênh phát thanh RFI (1975), kênh truyền hình France 24 (2006). Trung tâm đón tiếp báo chí nước ngoài tại Pháp (CAPE) được thành lập vào  tháng 2/2001 có vai trò giao lưu với truyền thông thế giới, làm phong phú thêm sự hiểu  biết về mối quan hệ giữa Pháp và các nước.  

Để ngăn sự ảnh hưởng và phát triển của văn hóa Mỹ, trong Vòng đàm phán Uruguay về Hiệp định chung về thuế quan và thương mại năm 1993, Pháp đã đưa ra khái niệm  “exception culturelle” (ngoại lệ về văn hóa), khẳng định hàng hóa và dịch vụ văn hóa  không được coi như hàng hóa thông thường trong các hiệp định thương mại. [8] Khái  niệm này cho phép các quốc gia thực hiện các rào cản thương mại gián tiếp đối với các  sản phẩm và dịch vụ văn hóa. Sau đó, Pháp cũng như các quốc gia thuộc Liên minh  Châu Âu (EU) đã thực thi hạn ngạch nghiêm ngặt đối với các sản phẩm văn hoá Mỹ và  thực hiện trợ cấp ngành văn hoá của nước mình.  

Đạo luật Hoạt động ngoại giao văn hóa của Pháp có hiệu lực từ ngày 30/12/2010 [9]  dẫn tới sự ra đời của Institut français (Viện Pháp) thực hiện các hoạt động ngoại giao  văn hóa Pháp ở nước ngoài dưới sự giám sát của Bộ Ngoại giao. Đồng thời, Campus  France cũng được thành lập dưới sự giám sát của Bộ Nghiên cứu và giáo dục đại học và Bộ Ngoại giao nhằm quảng bá, nâng cao vị thế của các hệ thống giáo dục đại học  của Pháp ở nước ngoài.  

Cho tới nay, Pháp vẫn tiếp tục đẩy mạnh công tác ngoại giao văn hóa của mình, với ba nhiệm vụ chính: (1) bảo tồn và phát huy giá trị di sản; (2) quảng bá và phát huy giá trị của các sản phẩm sáng tạo đương đại của Pháp ra toàn cầu và (3) thúc đẩy lợi ích kinh tế. Hiện ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo của Pháp đang là lĩnh vực có doanh thu  đạt hơn 100 tỷ euro và chiếm 2,3% tổng sản phẩm quốc nội. [10]  

Bằng những chính sách và chiến lược hiệu quả, Pháp đã lan tỏa được hình ảnh của mình  trên trường quốc tế. Chính sách văn hóa của Pháp ở nước ngoài được triển khai qua  mạng lưới rộng khắp với 500 Viện Pháp trực thuộc các Đại sứ quán, 835 cơ quan  Alliances françaises, 27 viện nghiên cứu và 522 trường phổ thông các cấp [11]. Pháp luôn đứng đầu thế giới về phương diện bình quân đầu người chi ngân sách cho văn hoá  về các mặt như cung cấp tài trợ cho giáo viên nước ngoài, thành lập các trường học hay  số lần tổ chức triển lãm nghệ thuật ở nước ngoài... Ngôn ngữ, ẩm thực và thời trang  chính là các phương tiện để vươn tầm ảnh hưởng ra nước ngoài “như những chiến thuật  quân sự mà Hoàng đế Napoleon đã từng sử dụng”.  

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã từng phát biểu: “Tiếng Pháp là một di sản cần  được bảo vệ. Ngôn ngữ này có tương lai và tương lai vẫn đang phát triển. Sự rực rỡ và  quyến rũ của tiếng Pháp không chỉ đơn thuần dành riêng cho người Pháp.” [12] Mở  rộng cộng đồng Pháp ngữ luôn là một trong những trọng tâm của chính sách ngoại giao  văn hóa. Để truyền bá ngôn ngữ đến quốc tế, Pháp đã thông qua các các cơ quan, tổ  chức chuyên nghiệp như Organisation internationale de la Francophonie (Tổ chức Quốc  tế Pháp ngữ), Agence pour l'enseignement français à l'étranger (Cơ quan giáo dục Pháp tại nước ngoài) cũng như hệ thống Alliance française.  

Bên cạnh đó, chuỗi sự kiện kỷ niệm ngày quốc tế Pháp ngữ (20/3) cũng đặc được biệt  chú trọng nhằm tôn vinh tiếng Pháp và thể hiện sự gắn bó trong Cộng đồng Pháp ngữ.  Ngoài ra, trong Chiến lược quốc tế của Pháp đối với ngôn ngữ Pháp và chủ nghĩa đa  ngôn ngữ [13], Tổng thống Emmanuel Macron cũng trình bày về các biện pháp mà quốc  gia này đa dạng hóa các nguồn học liệu tiếng Pháp với sự hỗ trợ của Bộ Văn hóa nước  này. 

Ẩm thực Pháp, với nét đặc trưng sang trọng đẳng cấp và chuẩn mực của nét đẹp cổ điển  châu Âu, đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại năm  2010. [14] Từ năm 2015, chương trình Goût de France được tổ chức định kỳ và có hệ  thống, huy động hàng nghìn nhà hàng trên khắp thế giới trong cùng một buổi tối trên  toàn thế giới sẽ cùng nhau tôn vinh sự tuyệt hảo của ẩm thực Pháp. [15]  

Quốc gia hình lục lăng cũng đặc biệt chú trọng đến việc sử dụng ẩm thực trong bàn tiệc  chính trị. Tại Hội nghị Liên Hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu 2015 - COP21, các đầu bếp  hàng đầu đã thể hiện nền ẩm thực tinh tế của nước Pháp trước hơn 150 nhà lãnh đạo  cùng với phái đoàn tới từ 195 quốc gia tại trung tâm hội nghị Le Bourget. Ngoại trưởng  Laurent Fabius – Chủ tịch COP21 – đã mô tả đây là “một bữa trưa phản ánh sự xuất sắc  trong môi trường và ẩm thực nước Pháp.” [16]  

Cuối cùng, với thủ đô Paris được mệnh danh là kinh đô thời trang thế giới, nước Pháp  sử dụng thời trang là một công cụ ngoại giao để mở rộng tầm ảnh hưởng và nhận được  lợi ích kinh tế khổng lồ. Các nhãn hiệu thường trang Yves Saint Laurent, Dior và Louis  Vuitton thuộc hai tập đoàn Kering và LVMH là những “gã khổng lồ” trong làng thời  trang xa xỉ thế giới. Những người nước ngoài thông qua các nhãn hiệu này có thể nhận thấy hình ảnh của nước Pháp, từ đó mang văn hóa Pháp ra toàn cầu. Ông Jack Lang - Cựu Bộ trưởng Bộ Văn hóa Pháp - đã khẳng định: “Các thương hiệu tư nhân đang đóng  một vai trò quan trọng hơn trong ngoại giao văn hóa những năm gần đây.” [17]  

Đệ nhất phu nhân Pháp - bà Brigitte Macron - được xem là biểu tượng của thời trang và  tinh tế của Pháp. Bà đặc biệt yêu thích thương hiệu Louis Vuitton, một nhà mốt tiêu  biểu cho tinh thần Pháp và thường xuyên sử dụng quần áo, túi xách của thương hiệu  này trong các sự kiện chính thức. Ba màu trên quốc kỳ Pháp - xanh lam, trắng, đỏ - cũng  thường xuyên được đệ nhất phu nhân sử dụng trong trang phục của mình. Phó chủ tịch  Viện quản lý tài năng Vivendi Christelle Graillot nhận định rằng “Bà Macron là một  người Pháp tự do. Chính sự tự do đó đã khiến Đệ nhân phu nhân trở thành đặc trưng  của văn hóa Pháp.” [18]  

Văn hóa Pháp được hình thành qua một thời gian dài cùng với những nét đặc trưng “có  một không hai” trên thế giới. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, văn hóa Pháp nói chung,  Pháp ngữ nói riêng đều trải qua những nốt thăng trầm bởi tính lan tỏa của các nền văn  hóa khác và sự phổ biến của tiếng Anh trên toàn cầu. Song, công tác ngoại giao văn hóa  của Pháp đã được thực hiện bài bản, có tính chiến lược cao. Thông qua đó, quốc gia  này đã củng cố được vị thế là quốc gia có sức mạnh mềm lớn nhất thế giới, theo báo  cáo của The Soft Power 30. [19] Hình ảnh nước Pháp tiếp tục được lan tỏa mạnh mẽ  thông qua mạng lưới ngoại giao, các thể chế, hội nghị, diễn đàn khu vực và quốc tế.  

Đừng quên liên tục cập nhật bài viết từ Galileo Society để nắm bắt thêm nhiều câu  chuyện thú vị về ngoại giao văn hóa của các quốc gia khác nhé!  

[1] “Cultural Influence: Cutting-edge centers of art, entertainment and fashion. Italy  and France top this list.”, US News and World Report, truy cập 11/11/2021,  https://www.usnews.com/news/best-countries/influence-rankings 

[2], [5], [6] Philippe Lane, “French Scientific and Cultural Diplomacy”, Liverpool  University Press, 2013.  

[3] Martin De Bourmont, “L’Alliance française célèbre son 130e anniversaire”, La  Croix, 17/7/2013, truy cập 11/11/2021, https://www.la-croix.com/Actualite/Monde/L Alliance-francaise-celebre-son-130e-anniversaire-2013-07-16-987086

[4] André Thévenin, “La Mission laïque française à travers son histoire 1902-2002”,  Mission laïque française, truy cập 11/11/2021, https://www.mlfmonde.org/wp content/uploads/2017/02/La-Mission-la%C3%AFque-fran%C3%A7aise-%C3%A0- travers-son-histoire-1902-2002-Andr%C3%A9-Th%C3%A9venin_bd.pdf 

[7] “Politique culturelle, scientifique et technique après 1944”, Ministère de l'Europe  et des Affaires étrangères, truy cập 11/11/2021,  

https://www.diplomatie.gouv.fr/fr/archives-diplomatiques/s-orienter-dans-les-fonds et-collections/etat-general-des-fonds-inventaires-en-ligne/article/politique-culturelle scientifique-et-technique-apres-1944 

[8] Sophie des Beauvais, “France: Ending the culture exception”, World Policy,  3/11/2014, truy cập 11/11/2021, http://worldpolicy.org/2014/11/03/france-ending-the cultural-exception/ 

[9] “Décret n° 2010-1695 du 30 décembre 2010 relatif à l'Institut français”, Légifrance  - Le service public de la diffusion du droit, truy cập 11/11/2021,  

https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000023332301/ 

[10] Par Olivier Ubertalli, “100 milliards d'euros : ce que pèse la culture dans  l'économie française”, Le Point, 16/12/2020, truy cập 11/11/2021,  https://www.lepoint.fr/culture/100-milliards-d-euros-ce-que-pese-la-culture-dans-l economie-francaise-16-12-2020-2406187_3.php 

[11] Đức Mạnh, Minh Hằng, “Tọa đàm khoa học “Sức mạnh mềm văn hóa trong hoạt  động ngoại giao: Kinh nghiệm của Pháp”, Cổng thông tin điện tử Học viện Chính trị  quốc gia Hồ Chí Minh, 29/10/2020, truy cập 11/11/2021,  

https://hcma.vn/noichinh/pages/tuyen-truyen-pho-bien-phap 

luat.aspx?CateID=0&ItemID=30742 

[12] Le Figaro, “Emmanuel Macron veut faire du français la première langue  d'Afrique et du monde”, Le Figaro, 28/11/2017, truy cập 11/11/2021,  https://www.lefigaro.fr/langue-francaise/francophonie/2017/11/28/37006- 20171128ARTFIG00273-emmanuel-macron-veut-faire-du-francais-la-premiere langue-d-afrique-et-du-monde.php 

[13] “Stratégie internationale pour la langue française et le plurilinguisme”, Ministère  de l'Europe et des Affaires étrangères, truy cập 11/11/2021,  

https://www.diplomatie.gouv.fr/fr/politique-etrangere-de-la-france/francophonie-et-

langue-francaise/l-engagement-de-la-france-en-faveur-de-la-langue francaise/strategie-internationale-pour-la-langue-francaise-et-le-plurilinguisme/ 

[14] “Le « repas gastronomique des Français », un patrimoine culturel immatériel de  l'humanité”, Ministère de l'Agriculture et de l'Alimentation, 25/3/2019, truy cập  11/11/2021, https://agriculture.gouv.fr/le-repas-gastronomique-des-francais-un patrimoine-culturel-immateriel-de-lhumanite 

[15] “#GoutdeFrance #GoodFrance”, Explore France, 17/9/2021, truy cập 11/11/2021,  https://www.france.fr/en/campaign/gout-france-good-france 

[16] “French chefs cook up a storm for climate change summit”, France24, 1/12/2015,  truy cập 11/11/2021, https://www.france24.com/en/20151201-french-chefs-cook storm-climate-change 

[17] Thomas Adamson, “Brand diplomacy: in Louvre, France hones soft power  strategy”, The Seattle Times, 13/11/2017, truy cập 11/11/2021,  

https://www.seattletimes.com/business/brand-diplomacy-in-louvre-france-hones-soft power-strategy/ 

[18] Ngọc Khuê, “Ngoại giao thời trang của các Đệ nhất phu nhân”, Công an nhân  dân, 6/2/2019, truy cập 11/11/2021, https://cand.com.vn/eMagazine/Ngoai-giao-thoi trang-cua-cac-De-nhat-phu-nhan-i509530/ 

[19] Jonathan Mcclory, “The Soft Power 30 Report - A global ranking of soft power  2019”, The Soft Power 30, truy cập 11/11/2021, https://softpower30.com/