NGOẠI GIAO VACCINE: VIỆN TRỢ NHÂN ĐẠO HAY CUỘC ĐUA QUYỀN LỰC MỚI?

Sự xuất hiện của virus SARS-CoV-2 kể từ năm 2020 đã tạo nên những biến động đáng kể lên mọi khía cạnh của tình hình kinh tế, chính trị, xã hội trên toàn thế giới. Trong lĩnh vực quan hệ quốc tế, đại dịch toàn cầu hiện nay cũng đã mang đến một tâm điểm mới trong chiến lược đối ngoại của các nước - “Ngoại giao vaccine”. Nhiều ý kiến cho rằng, bên cạnh ý nghĩa nhân đạo, đây còn là một phương tiện hữu hiệu mới để các quốc gia, đặc biệt là các cường quốc, sử dụng trong cuộc đua chính trị quốc tế. Trong bài viết hôm nay, Galileo sẽ cùng bạn đọc tìm hiểu “ngoại giao vaccine” là gì và có tầm quan trọng như thế nào trên chính trường thế giới trước tác động của đại dịch COVID-19.

“Ngoại giao vaccine” có thể hiểu là việc sử dụng và vận chuyển vaccine để thúc đẩy các mục tiêu trong chính sách đối ngoại của các quốc gia. Trong một số trường hợp, khái niệm này còn đề cập tới hoạt động phối hợp, hợp tác giữa cộng đồng y khoa của các nước để phát triển vaccine và các công nghệ liên quan.[1] Như vậy, “ngoại giao vaccine" là một bộ phận của chiến lược ngoại giao y tế.

Trên thực tế, “ngoại giao vaccine" không chỉ mới xuất hiện trong đại dịch COVID-19 mà đã có lịch sử lâu đời. Vào cuối thế kỷ 19 - đầu thế kỷ 20, Edward Jenner, một bác sĩ người Anh và là người đầu tiên đặt nền móng cho việc nghiên cứu và sử dụng vaccine, đã phổ biến phương pháp chữa bệnh đậu mùa mới của mình khắp châu Âu và Bắc Mỹ. Đặc biệt hơn cả, ông được mời vào làm việc tại Viện Hàn lâm khoa học Pháp và tham gia công tác ngoại giao giữa hai nước Pháp và Anh trong giai đoạn chiến tranh Napoleon [2]. Một trường hợp khác của “ngoại giao vaccine" đó chính là sự hợp tác giữa các nhà khoa học của Nga và Mỹ trong cuộc thử nghiệm vaccine lớn nhất lịch sử nhân loại vào những năm 1956 - 1959 khi Chiến tranh Lạnh vẫn đang tiếp diễn. Nỗ lực hợp tác y tế bất chấp những rào cản về ý thức hệ này đã đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển loại vaccine dạng uống chống lại bệnh bại liệt. [3]

Trong những năm gần đây, ngoại giao y tế ít được quan tâm hơn so với các lĩnh vực kinh tế, quân sự và chính trị. Tuy nhiên, trong bối cảnh đại dịch COVID-19 vẫn đang hoành hành và để lại những hậu quả nghiêm trọng, chính sách về vaccine trở thành mũi nhọn trong ưu tiên đối ngoại giữa các quốc gia.

Theo các chuyên gia, để đạt được mức miễn dịch cộng đồng, tức là 70% dân số thế giới được tiêm chủng, sẽ cần tới ước tính khoảng 11 tỉ liều vaccine COVID-19. [4] Tuy nhiên, theo Bloomberg, số lượng vaccine COVID-19 đã được tiêm tính đến ngày 14/7/2021 chỉ đạt hơn 3,46 tỉ liều. Hiện nay, 30 quốc gia kém phát triển nhất thế giới mới chỉ có thể tiếp cận 0,3% tổng số liều vaccine toàn cầu. Trong khi đó, các nền kinh tế lớn nhất thế giới lại có tốc độ tiêm chủng nhanh hơn gấp 30 lần so với các nước có thu nhập thấp. [5] Điều này gây ra nhiều lo ngại về vấn đề bất bình đẳng trong phân phối vaccine đối với châu Phi, Mỹ Latinh và một số nơi tại châu Á. Những quốc gia tại các khu vực trên không những thiếu khả năng kinh tế để đàm phán mua vaccine từ nước ngoài, mà còn không có cơ sở vật chất và nguồn lực để tự nghiên cứu và sản xuất vaccine trong nước. Vì vậy, nhiều quốc gia hiện nay phụ thuộc vào sự viện trợ nhân đạo từ các tổ chức quốc tế và các nước đối tác để đảm bảo nguồn cung vaccine cho mình.

Ngay từ năm 2020, vaccine COVID-19 đã được các quốc gia sử dụng như một công cụ để củng cố quyền lực mềm của mình. Trong khoảng thời gian đầu của dịch bệnh, công tác nghiên cứu và sản xuất vaccine được các nước chú trọng đẩy mạnh và quảng bá rộng rãi trên khắp thế giới. Việc sản xuất kịp thời và thành công loại vaccine có hiệu quả cao chống lại virus SARS-CoV-2 không chỉ mang lại lợi ích kinh tế lớn lao mà còn giúp các nước nâng cao hình ảnh, uy tín quốc gia với cộng đồng quốc tế.

Đến nay, khi càng ngày lại càng có thêm những loại vaccine mới được đưa vào sử dụng trên toàn thế giới, trọng tâm của “ngoại giao vaccine” đã chuyển hướng từ khâu nghiên cứu và sản xuất sang việc xuất khẩu và viện trợ vaccine COVID-19, tạo ra một “cuộc chiến cho tặng". Hiện nay, cuộc đua “ngoại giao vaccine" đã có sự tham dự của nhiều cường quốc, bao gồm Nhật Bản, Ấn Độ, Nga, Anh và một số quốc gia châu Âu khác, nhưng tâm điểm của cuộc “đọ sức" này vẫn là hai nền kinh tế lớn nhất thế giới là Trung Quốc và Mỹ.

Cùng với Ấn Độ và Nga, Trung Quốc là một trong những quốc gia đi đầu trong chiến lược “ngoại giao vaccine". Nhờ việc kiểm soát dịch bệnh hiệu quả từ sớm, Bắc Kinh đã chủ động hỗ trợ và cam kết giúp đỡ y tế cho các quốc gia đang phát triển ngay trong năm 2020, thể hiện vị thế là một siêu cường có trách nhiệm và hào phóng. Theo Tân Hoa Xã, Trung Quốc đến nay đã cung cấp hơn 500 triệu liều vaccine COVID-19 cho hơn 100 quốc gia và tổ chức quốc tế, chiếm 1/6 sản lượng vaccine toàn cầu. [6] Trong đó, chiến lược “ngoại giao vaccine" của Trung Quốc hướng đến các quốc gia tại Mỹ Latinh, châu Phi và Đông Nam Á, đặc biệt là Indonesia, vốn là những khu vực trọng tâm của Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI). [7] Tuy nhiên, có nhiều ý kiến lo ngại rằng, sự giúp đỡ của quốc gia này sẽ đi kèm với những điều kiện đáng kể, làm đòn bẩy để Trung Quốc hiện thực hóa các mục tiêu chính trị của mình. Ví dụ, sau khi Trung Quốc cam kết hỗ trợ vaccine cho Brazil và Cộng hòa Dominican, hai nước này đã rút lại quyết định loại bỏ tập đoàn công nghệ Huawei khỏi kế hoạch phát triển mạng 5G của mình. [8]

Trong khi đó, Mỹ và các đồng minh châu Âu đã chậm hơn các đối thủ tại châu Á trong cuộc đua “ngoại giao vaccine" khi quyết định ưu tiên nhu cầu tiêm chủng trong nước. Tuy nhiên, các quốc gia này đã có dấu hiệu quay trở lại cuộc cạnh tranh trong lĩnh vực ngoại giao y tế trong thời gian gần đây. Hôm 11/6 vừa qua, ngay trước thềm Hội nghị thượng đỉnh G7, Tổng thống Mỹ Joe Biden đã tuyên bố sẽ tặng 500 triệu liều vaccine của Pfizer cho các nước trên thế giới.[9] Trước đó, Washington cũng đã cam kết chia sẻ 80 triệu liều vaccine COVID-19 với thế giới, trong đó 75% sẽ được phân phối thông qua cơ chế COVAX do Liên Hợp Quốc hậu thuẫn, 25% còn lại được dành cho các trường hợp khẩn cấp với các đồng minh, đối tác. [10] Khác với cách tiếp cận song phương để tối ưu hoá quyền lực mềm của Trung Quốc, Mỹ lựa chọn việc chia sẻ vaccine qua các cơ chế đa phương và kêu gọi bình đẳng trong khâu phân phối. Bên cạnh đánh dấu sự trở lại hệ thống y tế toàn cầu của Mỹ sau nhiệm kỳ của ông Donald Trump, việc Mỹ tham dự vào “đường đua” ngoại giao vaccine cũng được cho là nhằm đối phó với những nỗ lực gia tăng ảnh hưởng của Trung Quốc và Nga. Đồng thời, Tổng thống Biden cũng liên tục nhấn mạnh rằng việc hiến tặng trên không đi kèm với áp lực hay ràng buộc chính trị nào, từ đó không những củng cố vị thế và uy tín của siêu cường số một thế giới, mà đồng thời còn hướng dư luận quốc tế hoài nghi những toan tính của các đối thủ khác. [11]

Có thể thấy, lĩnh vực y tế nói chung và xuất khẩu vaccine COVID-19 nói riêng đã trở thành trọng tâm mới của cạnh tranh chiến lược giữa hai cường quốc dẫn đầu thế giới này. Nhìn chung, vẫn khó có thể đưa ra kết luận cụ thể rằng ai sẽ là người chiến thắng cuối cùng trong cuộc đua này. Hiện nay, bên được hưởng lợi nhiều nhất từ chiến lược “ngoại giao vaccine" của các nước lớn vẫn đang là các quốc gia kém và đang phát triển. Song, chúng ta vẫn không thể loại trừ khả năng rằng những tính toán chiến lược trong việc trao tặng vaccine COVID-19 sẽ có những ảnh hưởng đến tình hình địa chính trị quốc tế trong tương lai. Mặt khác, những nỗ lực “ngoại giao vaccine" này vẫn không thể giải quyết vấn đề bất bình đẳng trong việc tiếp cận vaccine COVID-19, cũng như chưa thật sự trở thành một kế hoạch tiêm chủng toàn cầu đúng nghĩa khi các cường quốc vẫn có những toan tính vụ lợi riêng. Những đề xuất mang tính lâu dài và bền vững khác như chuyển giao công nghệ và loại bỏ quyền sở hữu trí tuệ với vaccine ngừa COVID-19, nâng cao chất lượng cơ sở vật chất và hệ thống y tế dự phòng toàn cầu, vẫn chưa trở thành vấn đề trọng tâm của chương trình nghị sự quốc tế.