NGOẠI GIAO NĂNG LƯỢNG

Trong bối cảnh thế giới tiếp tục chứng kiến nhiều biến động và thách thức, an ninh năng lượng ngày càng chứng tỏ tầm quan trọng trong quá trình hoạch định chính sách của mỗi quốc gia. Các nước phải đặt vấn đề ổn định nguồn năng lượng lên hàng đầu nhằm đảm bảo lợi ích đất nước trên cả ba khía cạnh là an ninh, phát triển và vị thế. Khái niệm Ngoại giao năng lượng (Tiếng Anh: Energy Diplomacy) từ đó đã ra đời như một lời khẳng định rằng, năng lượng đã và đang tiếp tục là chủ đề nóng trong quan hệ quốc tế hiện đại. Để hiểu rõ hơn về khái niệm này, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu thông qua chuyên mục Từ điển Galileo ngày hôm nay nhé!

Hiện nay, mặc dù vẫn chưa tồn tại một định nghĩa cụ thể, nhưng ngoại giao năng lượng có thể được hiểu là các hoạt động đối ngoại nhằm đảm bảo an ninh năng lượng của một quốc gia, qua đó thúc đẩy các cơ hội kinh doanh liên quan đến ngành năng lượng, cũng như các cơ hội hợp tác song phương và đa phương nói chung. Do đó, không chỉ các chủ thể nhà nước mà chủ thể phi nhà nước như doanh nghiệp, tổ chức phi chính phủ, cá nhân,..., cũng được coi là những chủ thể quan trọng trong ngoại giao năng lượng.[1]

Trên thực tế, hoạt động ngoại giao năng lượng được tiến hành mạnh mẽ sau khi thế giới hứng chịu những tác động nặng nề từ hai cuộc khủng hoảng dầu mỏ toàn cầu xảy ra vào năm 1973 và 1979. Hai sự kiện trên đã bộc lộ không ít các thách thức về an ninh năng lượng đối với các nước, xuất phát từ sự phụ thuộc nặng nề vào nguồn cung dầu mỏ tại một số khu vực nhất định. Do đó, các nỗ lực ngoại giao nhằm đảm bảo an ninh năng lượng ngày càng trở nên quan trọng và phức tạp. Một số ý kiến cho rằng, thập kỷ 70 chính là mốc khởi đầu cho sự phân tách của ngoại giao năng lượng ra khỏi hệ thống chính sách đối ngoại nói chung và ngoại giao công chúng nói riêng, trở thành một lĩnh vực ngoại giao chuyên biệt.[2]

Mục đích chính của ngoại giao năng lượng là tìm ra sự cân bằng giữa cung và cầu năng lượng. Các quốc gia sản xuất năng lượng cần đảm bảo nhu cầu xuất khẩu các mặt hàng năng lượng trọng yếu như dầu, than hay uranium. Trong khi đó, các nước có nhu cầu tiếp nhận cần phải đảm bảo nguồn cung năng lượng bền vững từ nước ngoài.[3] Trên cơ sở đó, ngoại giao năng lượng gồm hai khía cạnh cụ thể: (i) đảm bảo cung cấp năng lượng và an ninh năng lượng thông qua chiến lược đa dạng hóa (ngoại giao vì năng lượng); và (ii) sử dụng lợi thế về năng lượng như một công cụ ngoại giao để đạt được các mục đích chính trị cụ thể (ngoại giao bằng năng lượng).[4]

Trong bối cảnh nguồn cung dầu mỏ đang có nguy cơ bị cạn kiệt, ngoại giao năng lượng trở thành một vấn đề cấp bách của nhiều quốc gia, đặc biệt là các quốc gia có nhu cầu cao về nhập khẩu năng lượng. Vào tháng 1/2006, Trung Quốc đã ban hành văn kiện đầu tiên về Châu Phi (China’s Africa policy), trong đó nhấn mạnh tới vấn đề hợp tác trong lĩnh vực năng lượng giữa hai bên. Ngoài ra, Bắc Kinh cũng đề ra chính sách “Đi ra ngoài” (Go Out) nhằm tìm kiếm thêm các nguồn năng lượng tiềm năng. Thông qua các cuộc thăm viếng cấp cao và các diễn đàn song phương, Trung Quốc đã thúc đẩy quan hệ toàn diện với các quốc gia xuất khẩu dầu hoặc có vị trí nằm trên tuyến đường vận chuyển dầu mỏ tại Châu Phi, qua đó từng bước tiếp cận với nguồn dầu mỏ dồi dào ở châu lục này. [5]

Có thể thấy, ngoại giao năng lượng thể hiện vai trò tích cực nhất trong việc đảm bảo về an ninh năng lượng, từ đó thúc đẩy lợi ích quốc gia toàn diện về an ninh - kinh tế - chính trị. Bên cạnh đó, phương thức ngoại giao này còn giúp gia tăng mối quan hệ hợp tác giữa các quốc gia. Tại Châu Âu, tháng 7-2015, Hội đồng Liên minh châu Âu (EC) cũng thông qua “EU Energy Diplomacy Action Plan” (Tạm dịch: Kế hoạch Hành động Ngoại giao năng lượng) nhằm khuyến khích các tổ chức hợp tác chặt chẽ với Ủy ban Châu Âu và các quốc gia thành viên để thúc đẩy ổn định năng lượng và sử dụng năng lượng tái tạo. [6] Tương tự, Kế hoạch hành động ASEAN về hợp tác năng lượng (APAEC) cũng đã được các nước thành viên ASEAN thông qua với mục tiêu đảm bảo sự bền vững của các nguồn năng lượng trong khu vực. [7]

Tuy nhiên, bên cạnh vai trò tích cực, ngoại giao năng lượng cũng là một yếu tố làm gia tăng sự cạnh tranh giữa các quốc gia, đặc biệt tại các khu vực giàu tài nguyên năng lượng. Việc Trung Quốc hướng tới mục tiêu trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Châu Phi nhằm đem lại lợi thế trong công cuộc tiếp cận nguồn tài nguyên ở “Lục địa đen”, cũng là một trong những lý do thúc đẩy sự cạnh tranh gay gắt trong khu vực giữa nước này và nhiều cường quốc khác. Trữ lượng dầu mỏ và khoáng sản khổng lồ từ lâu đã luôn là mối quan tâm lớn của Mỹ và nhiều quốc gia đồng minh khác như Nhật Bản, Anh, Pháp,...khi triển khai các chính sách ngoại giao của mình tại Châu Phi. Nhiều khu vực khác với nguồn tài nguyên năng lượng dồi dào như Trung Á, Trung Đông,.. cũng đã và đang trở thành địa bàn cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn. [8]

Trong tương lai, việc triển khai chính sách ngoại giao năng lượng sẽ còn phải đối mặt với nhiều thách thức nan giải. Nổi bật trong đó là sự khan hiếm của các nguồn nguyên liệu thô như dầu mỏ, khí đốt, vốn đang đe dọa an ninh năng lượng của nhiều quốc gia phụ thuộc vào các nguồn năng lượng này. Ngoài ra, sự cạnh tranh gay gắt tại những “điểm nóng” về năng lượng cũng sẽ đòi hỏi sự điều chỉnh trong chính sách đối ngoại của nhiều nước. Dù còn tồn tại những khó khăn, nhưng trong tương lai, triển vọng của ngoại giao năng lượng vẫn còn nhiều dư địa, trong đó có định hướng hướng tới các nguồn năng lượng bền vững. Trong đó, Châu Phi - một vùng đất giàu các nguồn nhiên liệu tái tạo - hiện được cho là mũi nhọn trong các chính sách ngoại giao năng lượng của nhiều cường quốc. [9]

Có thể nói, sự suy giảm về các nguồn tài nguyên thiên nhiên có sẵn đang khiến thế giới phải đối mặt với một hiểm họa to lớn, từ đó thúc ép các quốc gia cần đẩy mạnh và triển khai ngoại giao năng lượng thông qua nhiều chính sách khác nhau, với một mục đích chung là đảm bảo an ninh năng lượng nội địa. Hy vọng bài viết này sẽ giúp các bạn hiểu thêm về một chủ đề hết sức nóng hổi hiện nay. Đừng quên theo dõi Galileo Society để không bỏ lỡ những nội dung bổ ích nữa nhé!

Tài liệu tham khảo:

[1],[4] Vũ Lê Thái Hoàng, Hàn Lam Giang, “An ninh năng lượng và ngoại giao năng lượng: Kinh nghiệm quốc tế và hàm ý chính sách cho VN”, Nghiên cứu quốc tế,  22/05/2020, truy cập ngày 08/01/2022.

http://nghiencuuquocte.org/.../an-ninh-nang-luong-va.../

[2] Bovan, Ana; Vučenović, Tamara; Perić, Nenad, “Negotiating Energy Diplomacy and its Relationship with Foreign Policy and National Security”, International Journal of Energy Economics and Policy, 01/12/2019, truy cập ngày 10/01/2022.

https://www.researchgate.net/.../Negotiating-Energy...

[3] Pami, Aalto, “Russian Energy diplomacy”, ResearchGate, 2016, truy cập ngày 08/01/2022.

https://www.researchgate.net/.../307873398_Russian_Energy...

[5] Nguyễn Minh Mẫn, “Hoạt động ngoại giao dầu lửa của Trung Quốc ở Châu Phi những năm đầu thế kỷ XXI”, Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, 2011, truy cập ngày 10/01/2022.

https://vjol.info.vn/index.php/nctq/article/view/26310

[6] “The EU’s energy diplomacy: Transatlantic and foreign policy implications”, Directorate-General for External Policies, 2016, truy cập ngày 12/01/2022.

https://www.ibei.org/the-eu-s-energy-diplomacy_32781.pdf

[7] Zamora, Christopher, “ASEAN Plan of Action for Energy Cooperation (APAEC) 2016-2025”, ASEAN Centre for Energy, 2015, truy cập ngày 11/01/2022. https://aecvcci.vn/.../HighRes-APAEC-online-version-final...

[8] Thu Thủy, “Ngoại giao năng lượng”, Tạp chí Tài chính, 07/04/2012, truy cập ngày 12/01/2022.

https://tapchitaichinh.vn/.../ngoai-giao-nang-luong-1750...

[9] Fox, Benjamin, “The Brief - EU energy diplomacy, a carrot that could become a stick”, Eucrativ, 26/01/2021, truy cập ngày 08/01/2022.

https://www.euractiv.com/.../the-brief-eu-energy.../