“Việt Nam và Cuba cách xa nhau hàng vạn dặm nhưng lòng dân hai nước gần gũi như anh em một nhà”.[1] Lời khẳng định trên của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong cuộc tiếp đón Đoàn đại biểu Cuba sang thăm Việt Nam vào cuối tháng 10/1966 đã góp phần tô điểm mối quan hệ hữu nghị mẫu mực hiếm có giữa hai đất nước cách nhau một nửa địa cầu.
Xuyên suốt hơn 60 năm xây dựng và phát triển, quan hệ ngoại giao Việt Nam – Cuba đã trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử, đạt được nhiều thành tựu và cột mốc đáng nhớ trên nhiều lĩnh vực. Trong đó, viện trợ và hợp tác sản xuất lương thực trở thành điểm sáng tiêu biểu, đánh dấu những bước tiến quan trọng trong quan hệ giữa hai quốc gia. Để khởi đầu chuyên mục “Ngoại giao – Chuyện chưa kể” tháng 7 này, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu về chủ đề “Ngoại giao lương thực”, một hình thức đối ngoại nổi bật trong di sản hữu nghị truyền thống Việt Nam – Cuba nhé!
Chặng đường phát triển ngoại giao lương thực Việt Nam - Cuba
Ngày 2/12/1960, Việt Nam và Cuba chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao. Cùng ngày, quan hệ thương mại giữa hai nước cũng được thiết lập thông qua việc ký kết Hiệp định thương mại và Nghị định thư hợp tác giữa hai chính phủ.[2] Ra đời trong bối cảnh có nhiều thách thức, khi cả hai nước đang phải trải qua các cuộc đấu tranh quân sự và chính trị khắc nghiệt, mối quan hệ này đã được gìn giữ và phát huy bằng nhiều phương thức, trong đó có những chuyến hàng chuyên chở nhu yếu phẩm vượt đại dương.
Trong thời kỳ Việt Nam kháng chiến chống Mỹ, bất chấp bị Mỹ cấm vận, những chuyến tàu Cuba đem theo hàng vạn tấn hàng hóa, lương thực vẫn đều đặn cập cảng Hải Phòng.[3] Sau khi cảng bị không quân Mỹ rải mìn phong tỏa vào ngày 11/5/1972, hai con tàu El Jigüe và Imías của Cuba là hai tàu viện trợ nước ngoài duy nhất ở lại mà không thay đổi bất kỳ thành viên thủy thủ đoàn nào, cương quyết bám trụ với cuộc chiến ở miền Bắc Việt Nam.[4] Trong thời gian từ năm 1961 – 1975, trung bình mỗi năm Cuba viện trợ cho Việt Nam 5 vạn tấn đường, [5] bán thêm 3 vạn tấn đường đổi lấy ngoại tệ gửi Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam.[6] Kháng chiến chống Mỹ kết thúc, Việt Nam tiếp tục nhận được sự giúp đỡ từ Cuba trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp để tái thiết và khôi phục kinh tế, vượt qua sức ép trong tình cảnh bị bao vây cấm vận. Hai công trình nông trường bò sữa Mộc Châu và xí nghiệp gà Lương Mỹ, nằm trong số năm dự án kinh tế - xã hội quan trọng được Cuba hỗ trợ từ năm 1973 đã góp phần quan trọng cải thiện nguồn giống và kỹ thuật ngành chăn nuôi lấy sữa, thịt của Việt Nam.[7][8] Năm 1988, đích thân các chuyên gia Cuba đã chỉ huy thi công xây dựng công trình Nhà máy đường Nước Trong tại Tây Ninh, với công suất 500 tấn mía cây/ngày, mở ra nguồn cung mía đường tại chỗ đáp ứng nhu cầu tiêu thụ và sản xuất của Việt Nam.[9]
Đáp lại sự nhiệt thành của nhân dân Cuba, Việt Nam cũng không ngần ngại giúp đỡ nước bạn trong những giai đoạn khó khăn. Khi kinh tế Cuba trải qua “thời kỳ đặc biệt” (1991 – 1993) với mức tăng trưởng sụt giảm 33% mỗi năm, chiến dịch “Vì Cuba” được khởi xướng đã giúp nhân dân Việt Nam huy động được 50.000 tấn gạo cùng các mặt hàng tiêu dùng, thiết yếu khác ủng hộ quốc đảo hình cá sấu.[10] Từ đó đến nay, mỗi lần đến lượt những chuyến tàu vượt biển của Việt Nam chuyên chở hàng tiếp tế cho Cuba đều đúng với di huấn của Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn: “Đoàn kết, ủng hộ Cuba là lương tâm và trách nhiệm của những người cộng sản và toàn thể nhân dân Việt Nam”.[11] Trong nhiều năm qua, Việt Nam luôn duy trì cung cấp cho Cuba từ 300.000 đến 450.000 tấn gạo/năm.[12] Mới đây nhất, vào năm 2021, để giúp nước bạn ứng phó với đại dịch COVID-19, Đảng, Chính phủ và nhân dân Việt Nam đã hai lần quyên tặng tổng cộng 17.000 tấn gạo, cùng các trang thiết bị y tế khác cho quốc đảo vùng Caribbean.[13][14]
Không chỉ vậy, Việt Nam cũng tích cực hợp tác đào tạo, cải thiện kỹ thuật, phương pháp nông nghiệp và phát triển lương thực tại đất nước Mỹ Latin. Trong giai đoạn 2002-2005, Việt Nam đã viện trợ cho Cuba với tổng kinh phí hơn 50 triệu USD, bao gồm 4 dự án về sản xuất lúa gạo, 3 dự án về quy hoạch và nuôi trồng thủy sản, 2 dự án về sản xuất ngô và đậu đỗ.[15] Dự án hợp tác sản xuất lúa gạo Việt Nam – Cuba kể từ năm 2007 đến nay đã qua được 4 giai đoạn, áp dụng tại 12 trên 15 tỉnh thành của Cuba đã giúp nước này tăng năng suất lúa từ 2,5 tấn/ha lên 4,65 tấn/ha trên 54000 ha mô hình sản xuất, và đang bước vào giai đoạn 5, từ 2019 - 2023.[16]
Việt Nam - Cuba: Sự gắn kết từ những điều bình dị
Đối với Việt Nam, trong suốt những năm 80 của thế kỷ XX, Cuba là quốc gia tại khu vực Mỹ Latin duy nhất đồng lòng cùng Việt Nam chống chính sách bao vây, cấm vận của Mỹ qua nhiều phương thức, trong đó có viện trợ lương thực.[17] Một trong những biểu tượng cho mối quan hệ Cuba - Việt Nam là câu nói nổi tiếng của lãnh tụ Fidel Castro: “Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình”. Tuy nhiên, ít ai biết vế trước đầy xúc động của câu nói này. Cụ thể, vào ngày 2/1/1966, trước nhân dân Cuba, Tổng Tư lệnh Fidel Castro đã lên tiếng phản bác cáo buộc của truyền thông phương Tây, rằng Cuba thiếu thốn đường, gạo, hàng tiêu dùng, thuốc men... vì đã gửi hết Việt Nam. Khi đó, ông Fidel thẳng thắn tuyên bố: “Họ chỉ nói đúng một phần, đó là Cuba có đưa thuốc chữa bệnh sang Việt Nam, còn những thứ khác là xuyên tạc”. Và ông nói tiếp: “Nhưng nếu tất cả những thứ đó là thật thì cũng không là gì cả. Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình”.[18]
Sau lời tuyên bố này, sự hợp tác, giúp đỡ của Cuba với Việt Nam đã mở rộng sang rất nhiều lĩnh vực, trong đó có lĩnh vực lương thực. Sự ủng hộ quý báu đó đã tăng cường thế và lực cho cách mạng Việt Nam, là nguồn cổ vũ mạnh mẽ cho nhân dân Việt Nam tiến đến gần hơn với thắng lợi trong công cuộc đấu tranh, giải phóng dân tộc, tái thiết và phát triển đất nước.
Đối với Cuba, nguồn viện trợ, giúp đỡ của Việt Nam góp phần quan trọng củng cố an ninh lương thực của nước này. Trong nhiều năm xuất khẩu gạo cho Cuba với nhiều ưu đãi, Việt Nam đã hỗ trợ nước bạn bảo đảm cung cấp lương thực cho nhân dân, giữ vững an ninh chính trị và trật tự xã hội. Không chỉ vậy, Việt Nam còn tích cực hợp tác với Cuba trong những dự án, giúp nông dân Cuba tiếp thu và làm chủ được kỹ thuật canh tác lúa nước, tiến gần với mục tiêu của Cuba là tự túc lương thực trong những năm tới đây.[19]
Ngoại giao lương thực Việt Nam - Cuba: Vun đắp hiện tại và tương lai
Ngoại giao lương thực Việt Nam - Cuba là hình thức ngoại giao được xuất phát từ tình hữu nghị hiếm có giữa hai dân tộc. Sự ủng hộ, hợp tác về lương thực này kéo dài từ quá khứ cho tới hiện tại. Trong giai đoạn hiện nay, nông nghiệp là lĩnh vực được Việt Nam và Cuba chú trọng hợp tác phát triển. Bên cạnh Dự án hợp tác phát triển sản xuất lúa gạo tại Cuba giai đoạn 5 đang được thực hiện theo đúng mục tiêu đề ra, hai nước hiện cũng đang phối hợp xây dựng Dự án hỗ trợ Cuba nuôi trồng thủy sản giai đoạn 3 và Dự án phát triển sản xuất ngô tại Cuba.[20] Như vậy, từ nghĩa cử cao đẹp trong giai đoạn khốn khó, lương thực nay đã trở thành tiềm năng lớn trong các chương trình hợp tác giữa Việt Nam và Cuba. Năm 2021, cả hai nước cũng đã cùng khẳng định việc còn nhiều dư địa để thúc đẩy hợp tác nông nghiệp.[21]
Nếu Tổng Tư lệnh Fidel Castro thế kỉ trước đã khẳng định nhân dân Cuba có thể đổ máu vì Việt Nam thì nay, Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc nhấn mạnh “Coi việc giúp bạn (Cuba) như việc nhà của chính mình”.[22] Quan hệ hữu nghị trường tồn đó là một tình cảm hết sức đáng quý trên bình diện quan hệ quốc tế vốn nhiều biến động. Và quả thật, ngoại giao lương thực đã đóng vai trò cầu nối quan trọng đối với mối quan hệ tốt đẹp giữa hai nước. Trong giai đoạn chiến tranh, cấm vận, đó là biểu trưng son sắt cho “tình đồng chí, tình anh em trường tồn”[23] giữa hai đất nước. Đến thời kỳ hội nhập phát triển, lương thực đóng vai trò là động lực của sự hợp tác toàn diện Việt Nam - Cuba, góp phần quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia.
Thông qua bài viết trên, Galileo Society hy vọng đã đem đến cho các bạn những câu chuyện sâu sắc về tình cảm gắn bó giữa hai dân tộc Việt Nam - Cuba. Đừng quên theo dõi fanpage Galileo Society để không bỏ lỡ bất kỳ thông tin bổ ích nào nhé!
Danh mục tài liệu tham khảo:
[1] “Hồ Chí Minh: Toàn tập”, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, t.15, tr.178-179. [2] Cục lưu trữ Văn phòng Trung ương Đảng, Cục văn thư và lưu trữ Nhà nước, “Việt
Nam - Cuba: 60 năm đồng hành”, Nxb. Chính trị Quốc gia và Sự thật, 2020, tr. 7-15. [3], [6] Hà Anh, “Việt Nam - Cuba: Ân tình đặc biệt từ trái tim!”, VOV, ngày
30/03/2018. Truy cập ngày 05/06/2022. https://vov.vn/chinh-tri/viet-nam-cuba-an-tinh-dac-biet-tu-trai-tim-744967.vov
[4] Lê Hà; Lê Hiền, “Những chiến sĩ trên tuyến đầu của tình đoàn kết Việt Nam – Cuba”, Báo Tin Tức, ngày 02/12/2020. Truy cập ngày 06/06/2022. https://baotintuc.vn/ho-so/nhung-chien-si-tren-tuyen-dau-cua-tinh-doan-ket-viet-nam- cuba-20201201143730229.htm
[5], [7] Thu Phương, “Việt Nam – Cuba là biểu tượng của tình đoàn kết vượt khoảng
cách địa lý”, Báo Công an nhân dân, ngày 18/09/2018. Truy cập ngày 05/06/2022. https://cand.com.vn/Su-kien-Binh-luan-thoi-su/Viet-Nam-Cuba-la-bieu-tuong-cua-tinh- doan-ket-vuot-khoang-cach-dia-ly-i491473/
[8] Lê Duy Truyền, “Những ‘hậu duệ’ bò sữa Cuba”, Báo Tin tức, ngày 31/10/2019. Truy cập ngày 06/06/2022. https://baotintuc.vn/kinh-te/nhung-hau-due-bo-sua-cuba-20191031104158983.htm
[9] N.Q.V, “Dấu ấn Cuba trên đất Tây Ninh”, Báo Tây Ninh, ngày 03/12/2016. Truy cập
ngày 09/06/2022. https://baotayninh.vn/dau-an-cuba-tren-dat-tay-ninh-a81612.html
[10] Nguyễn Văn Toàn, “Cuba đã giúp đỡ Việt Nam như thế nào?”, Báo Quân đội nhân
dân Cuối tuần, ngày 22/11/2017. Truy cập ngày 06/06/2022. http://ct.qdnd.vn/ho-so-tu-lieu/cuba-da-giup-do-viet-nam-nhu-the-nao-521839
[11], [17], [19] Vũ Trung Mỹ, “Sáu mươi năm quan hệ Việt Nam - Cuba: Đoàn kết, chiến thắng”, Tạp chí Cộng sản, ngày 01/12/2020. Truy cập ngày 04/06/2022. https://www.tapchicongsan.org.vn/media-story/-
/asset_publisher/V8hhp4dK31Gf/content/sau-muoi-nam-quan-he-viet-nam-cuba-doan- ket-chien-thang
[12], [15] Quỳnh Liên; Hoài An, “Quan hệ hợp tác Việt Nam - Cuba mở rộng trên nhiều
lĩnh vực”, VTV, ngày 05/12/2015. Truy cập ngày 06/06/2022. https://vtv.vn/viet-nam-va-the-gioi/quan-he-hop-tac-viet-nam-cuba-mo-rong-tren-nhieu-
linh-vuc-20151203093912881.htm
[13] Thông tấn xã Việt Nam, “Việt Nam tặng Cuba 12.000 tấn gạo”, Thanh Niên, ngày
30/07/2021. Truy cập ngày 06/06/2022. https://thanhnien.vn/viet-nam-tang-cuba-12000-tan-gao-post1095135.html
[14] Song Minh, “Việt Nam tặng Cuba 5.000 tấn gạo và trang thiết bị y tế”, Lao Động, ngày 20/09/2021. Truy cập ngày 06/06/2022. https://laodong.vn/thoi-su/viet-nam-tang-cuba-5000-tan-gao-va-trang-thiet-bi-y-te- 955527.ldo
[16] Lê Hà; Lê Hiền, “Hợp tác sản xuất lúa gạo Việt Nam - Cuba bắt đầu chặng đường
mới”, Vietnamplus, ngày 30/05/2019. Truy cập ngày 06/06/2022. https://www.vietnamplus.vn/hop-tac-san-xuat-lua-gao-viet-namcuba-bat-dau-chang- duong-moi/572151.vnp
[18] Nguyễn Xuân Thủy, “Có một Việt Nam ở bên kia bán cầu”, Văn nghệ Quân đội, ngày 22/11/2021. Truy cập ngày 04/06/2022. http://vannghequandoi.com.vn/van-xuoi/co-mot-viet-nam-o-ben-kia-ban- cau_12727.html
[20] Thu Hằng, “Thúc đẩy hợp tác, nâng kim ngạch thương mại hai chiều Việt Nam- Cuba”, Vietnamplus, ngày 28/12/2021. Truy cập ngày 04/06/2022. https://www.vietnamplus.vn/thuc-day-hop-tac-nang-kim-ngach-thuong-mai-hai-chieu- viet-namcuba/765419.vnp
[21] HHN, “Việt Nam hỗ trợ Cuba phát triển nông nghiệp”, Cổng thông tin Bộ Nông
nghiệp và Phát triển nông thôn, ngày 21/09/2021. Truy cập ngày 04/06/2022.
https://www.mard.gov.vn/Pages/viet-nam-ho-tro-cuba-phat-trien-nong-nghiep.aspx
[22], [23] Đà Trang, “Việt Nam coi việc giúp Cuba như việc nhà của mình”, Tuổi trẻ, ngày 19/09/2021. Truy cập ngày 04/06/2022. https://tuoitre.vn/viet-nam-coi-viec-giup-cuba-nhu-viec-nha-cua-minh- 2021091908294432.htm
