NGOẠI GIAO GIAO DỊCH

Trong bối cảnh địa chính trị ngày nay, bên cạnh tiếp cận ngoại giao dựa trên các chuẩn mực, giá trị phổ quát thì một xu hướng khác đang dần trở nên phổ biến là ngoại giao giao dịch (transactional diplomacy) - phương thức mang tính thực dụng và dựa trên các lợi ích kinh tế - chính trị của quốc gia. Ngoại giao giao dịch được bộc lộ rõ qua chính sách đối ngoại của nước Mỹ trong hai nhiệm kỳ của Tổng thống Donald Trump. Trong chuyên mục Từ điển Galileo lần này, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu về thuật ngữ và biểu hiện thực tiễn của ngoại giao giao dịch nhé! 

Theo Galib Bashirov và Ihsan Yilmaz, “ngoại giao giao dịch” là chính sách đối ngoại ưu tiên quan hệ song phương hơn đa phương và tập trung vào những thắng lợi ngắn hạn hơn là tầm nhìn chiến lược dài hạn.[1] Trong khi đó, Zafiris Tzannatos định nghĩa “ngoại giao giao dịch” là các chính sách ưu tiên đạt được các “thỏa thuận” hơn là tuân thủ các phương pháp “dựa trên quy tắc” được xây dựng trên các chuẩn mực quốc tế và giá trị nhân đạo.[2] Ở bài viết này, ngoại giao giao dịch được hiểu là một cách tiếp cận ngoại giao coi đối ngoại như là một cuộc “giao dịch” và tập trung vào những mục tiêu trước mắt. 

Mặc dù trở thành tâm điểm chú ý gắn liền với các nhiệm kỳ của Tổng thống Mỹ Donald Trump, ngoại giao giao dịch thực tế không phải là một hiện tượng mới. Ngoại giao giao dịch tồn tại xuyên suốt lịch sử quan hệ quốc tế như một phương thức tiếp cận thực dụng và được nâng lên thành một tư duy nổi bật trong kỷ nguyên biến động địa chính trị hiện nay với với ba biểu hiện cốt lõi. 

Thứ nhất, các chủ thể theo đuổi ngoại giao giao dịch thường ưu tiên quan hệ song phương vì cho rằng các cơ chế đa phương tốn kém và đòi hỏi tính ràng buộc cao. Dù mang màu sắc viện trợ, kế hoạch Marshall thời kỳ Chiến tranh Lạnh về bản chất cũng chứa đựng yếu tố “giao dịch” khi Mỹ cung cấp nguồn lực kinh tế để đổi lấy sự cam kết chính trị và an ninh từ châu Âu nhằm đối trọng với Liên Xô. Dưới hai nhiệm kỳ Tổng thống của Donald Trump, tư duy này càng được thể hiện rõ khi Mỹ liên tục rút khỏi các khuôn khổ đa phương như Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) vào năm 2017, Thỏa thuận Paris về biến đổi khí hậu vào năm 2025, và mới đây là 66 tổ chức, công ước và hiệp ước quốc tế mà Mỹ cho rằng là “đang hoạt động trái với lợi ích của nước này” vào đầu năm 2026.[3] [4] [5] 

Thứ hai, ngoại giao giao dịch tiếp cận môi trường quốc tế theo tư duy cạnh tranh tổng bằng không. Chẳng hạn, trong cạnh tranh Mỹ-Trung, Mỹ nhìn nhận sự thịnh vượng kinh tế và thặng dư thương mại của Trung Quốc là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến sự suy yếu của nền sản xuất nội địa và thất thoát tài sản quốc gia. Ngược lại, nỗ lực kiểm soát công nghệ lõi và chuỗi cung ứng của Mỹ bị Trung Quốc coi là hành động kìm hãm sự phát triển và đe dọa an ninh quốc gia.[6] Hệ quả là các chính sách thuế quan và rào cản kỹ thuật được cả hai cường quốc triển khai không nhằm mục đích điều tiết thị trường, mà đóng vai trò như công cụ cưỡng chế để triệt tiêu lợi thế của đối thủ và giành phần lợi ích tuyệt đối về phía mình, bất chấp những tổn thất chung cho nền kinh tế thế giới.[7] 

Cuối cùng, ngoại giao giao dịch ưu tiên các lợi ích trước mắt, bất chấp việc các quyết định này có thể làm xói mòn nền tảng liên minh hoặc chiến lược dài hạn mà quốc gia đó đang theo đuổi. Điển hình là chính sách năng lượng của Đức trong giai đoạn trước năm 2022 khi nước này ưu tiên tiếp cận nguồn khí đốt giá rẻ từ Nga thông qua dự án Dòng chảy phương Bắc (Nord Stream) để duy trì sức cạnh tranh cho nền công nghiệp nội địa.[8] Quyết định này được thực hiện bất chấp các cảnh báo dài hạn về an ninh năng lượng từ các đồng minh Đông Âu và Mỹ. Tương tự, trong lĩnh vực an ninh, năm 2025, Tổng thống Donald Trump đe dọa và triển khai các mức thuế quan cao, lần lượt 35% và 25%, đối với hàng hóa nhập khẩu từ Canada và Mexico. Các biện pháp thuế quan này được sử dụng như một công cụ gây sức ép nhằm buộc hai quốc gia láng giềng nhượng bộ trong các vấn đề liên quan đến an ninh biên giới và kiểm soát dòng chảy fentanyl, cho thấy Mỹ sẵn sàng ưu tiên lợi ích an ninh trước mắt, bất chấp nguy cơ làm suy yếu niềm tin với hai đối tác láng giềng.[9] 

Nhìn chung, cách tiếp cận ngoại giao giao dịch cung cấp cho các quốc gia sự linh hoạt trong thực thi chính sách đối ngoại và đem lại một số thành công trong ngắn hạn.[10] [11] Tuy nhiên, cách tiếp cận ngoại giao giao dịch có thể tạo ra những thỏa thuận dễ sụp đổ khi điều kiện kinh tế thay đổi hoặc khi các bên tham gia tìm được những lựa chọn thay thế có lợi hơn; làm suy yếu các thể chế đa phương và cấu trúc liên minh, ảnh hưởng tính ổn định trong quan hệ quốc tế và xói mòn các nền tảng cần thiết cho một nền hòa bình lâu dài.[12] Qua bài viết này, Galileo Society hy vọng đã giúp bạn hiểu hơn về thuật ngữ “Ngoại giao giao dịch”. Đừng quên nhấn theo dõi fanpage Galileo Society để không bỏ lỡ những thông tin bổ ích sắp tới nhé! 

TÀI LIỆU THAM KHẢO 

[1] Bashirov, Galib, Ilsan Yilmaz, 2019. “The rise of transactionalism in international relations: evidence from Turkey’s relations with the European Union." Australian Journal of International Af airs , 74(2), 165–184. Truy cập ngày 25/12/2025 https://doi.org/10.1080/10357718.2019.1693495. 

[2] Zafiris Tzannatos, “Transactional diplomacy versus the international order”, Arab News, ngày 16/7/2025. Truy cập ngày 26/12/2025 

https://www.arabnews.com/node/2608275. 

[3] Mireya Solís, “Trump withdrawing from the Trans-Pacific Partnership”, Brookings, ngày 24/3/2017. Truy cập ngày 26/01/2026 

https://www.brookings.edu/articles/trump-withdrawing-from-the-trans-pacific-partner ship/. 

[4] “PUTTING AMERICA FIRST IN INTERNATIONAL ENVIRONMENTAL AGREEMENTS”, The White House, ngày 20/01/2025. Truy cập ngày 26/01/2026. https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2025/01/putting-america-first-in-inte rnational-environmental-agreements/. 

[5] “Withdrawing the United States from International Organizations, Conventions, and Treaties that Are Contrary to the Interests of the United States”, The White House, ngày 07/01/2026. Truy cập ngày 26/01/2026. 

https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2026/01/withdrawing-the-united-stat es-from-international-organizations-conventions-and-treaties-that-are-contrary-to-the-i nterests-of-the-united-states/. 

[6] Brad Glosserman, “Trump's transactional approach shapes U.S.-China rivalry”, The Japan Times, ngày 12/8/2025. Truy cập ngày 27/01/2026. 

https://www.japantimes.co.jp/commentary/2025/08/12/world/a-look-at-trumps-china policy/ 

[7] Edward Luce, “Donald Trump's beautiful trade war”, Financial Times, ngày 02/4/2025. Truy cập ngày 27/01/2026. https://www.ft.com/content/7917901a-4b20-476a-9b53-1a61148455c5

[8] Kirsten Westphal, “Nord Stream 2 – Germany's Dilemma”, SWP Berlin, ngày 30/4/2021. Truy cập ngày 27/01/2026. https://www.swp-berlin.org/10.18449/2021C32/ 

[9] Burkhart, William F.; Hammond, Keigh E, “Presidential 2025 Tariff Actions: Timeline and Status”, Congress.gov, ngày 01/12/2026. Truy cập ngày 27/01/2026. https://www.congress.gov/crs-product/R48549 

[10] Assad Mehmood Khan, “U.S POLICY OF TRANSACTIONALISM IN THE CONTEXT OF U.S.-UKRAINE RELATIONS AMID THE RUSSIA-UKRAINE WAR (2025”, Science International (Lahore). Truy cập ngày 27/01/2026. https://www.sci-int.com/pdf/638779845539340634.%20Sci-Minhaj%20Uni.-18-3-25. 

pdf 

[11] [12] Antonio Bhardwaj, “Washington.Media - Trump’s Global Peace Initiative: Strategic Diplomacy or Transactional Theater”, Foreign Af air Forum, ngày 28/6/2025. Truy cập ngày 26/01/2026. 

https://www.faf.ae/home/2025/6/28/trumps-global-peace-initiative-strategic-diplomac y-or-transactional-theater?