"Đến Trung Quốc cũng giống như lên mặt trăng". Vào năm 1972, tổng thống Mỹ Richard Nixon đã từng nhận định như vậy. Quả thật, kể từ khi Trung Quốc thành lập (năm 1949) đến thời điểm năm 1972, Mỹ và Trung Quốc vẫn chưa có sự qua lại chính thức. Chuyến thăm lịch sử của Tổng thống Mỹ Richard Nixon tới Trung Quốc năm 1972 là sự kiện quan trọng đánh dấu cho sự phát triển mới của mối quan hệ Trung - Mỹ. Để có được chuyến thăm mang tính lịch sử và làm thay đổi cục diện thế giới là điều không dễ dàng nhưng chính những hoạt động bên lề như "Ngoại giao bóng bàn" và "Ngoại giao gấu trúc" lại là chất xúc tác quan trọng giúp nguyên thủ hai nước xích lại gần nhau hơn. Mặc dù Ngoại giao gấu trúc vẫn còn phổ biến đến ngày nay nhưng ít ai biết được câu chuyện Ngoại giao gấu trúc năm đó đặc biệt ra sao. Để làm sáng tỏ hơn, hôm nay, Galileo Society sẽ giúp bạn giải mật câu chuyện Ngoại giao gấu trúc năm 1972.
Ngoại giao gấu trúc (熊猫外交) được biết đến là một chính sách ngoại giao của Trung Quốc nhằm thúc đẩy quan hệ ngoại giao thông qua việc tặng hoặc cho mượn các cá thể gấu trúc lớn cho các quốc gia trên thế giới. [1]
Việc chọn gấu trúc làm quốc lễ là cách giúp Trung Quốc thể hiện thiện chí và tình hữu nghị với các quốc gia khác. Truyền thống biếu tặng gấu trúc của Trung Quốc bắt đầu từ thời nhà Đường, cụ thể là năm 685 SCN, khi đó Thái hậu Võ Tắc Thiên đã tặng 1 cặp gấu trúc trắng cho Thiên hoàng Nhật Bản. Truyền thống này nổi lên một lần nữa vào thời kỳ nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa mới được thành lập. Trung Quốc đã tặng cho các nước lần lượt là Liên Xô (1957), Triều Tiên (1960), Mỹ và Nhật Bản (1972), Pháp (1973), Anh (1974), Mexico (1975), Tây Ban Nha (1978). Trong đó, vào năm 1972, nhân sự kiện Tổng thống Mỹ Richard Nixon đến thăm Trung Quốc, thủ tướng Chu Ân Lai đã tặng lại một cặp gấu trúc tên là Lingling và Xingxing (Linh Linh và Hưng Hưng). [2] Đây được coi là sự kiện Ngoại giao gấu trúc nổi tiếng nhất, đánh dấu một giai đoạn phát triển trong mối quan hệ Trung - Mỹ.
Mỹ đã từng thăm dò việc muốn có gấu trúc
Trước khi tổng thống Nixon sang thăm Trung Quốc, phía Mỹ đã cử một số đoàn tiền trạm do các quan chức cấp cao Chính phủ dẫn đầu tới Trung Quốc. Ông Đường Long Bân, khi đó là Vụ trưởng Vụ Lễ tân, Bộ Ngoại giao Trung Quốc kể lại rằng, hầu như mỗi đoàn tiền trạm đến Trung Quốc đều lựa chọn khu gấu trúc của vườn thú Bắc Kinh là địa điểm nhất định phải đến. Thậm chí, họ đã sửa lại lịch trình (vốn dĩ là đến thăm Vạn Lý Trường Thành) để đến đây ngắm nhìn gấu trúc.
Ngày 21/2/1972, theo lịch trình đã định, tổng thống Nixon và phu nhân đã có chuyến thăm chính thức tới Trung Quốc. Phu nhân của tổng thống cũng không giấu nổi sự hứng thú của mình đối với những chú gấu trúc ở đây. Cho dù lịch trình của bà thay đổi nhiều lần, nhưng việc đến vườn thú thăm gấu trúc luôn là hoạt động được giữ lại.
Trên thực tế, từ năm 1956 - 1957, trang trại Chim hiếm ở Miami, Florida và Vườn thú Chicago ở Mỹ đã gửi thư đến Vườn thú Bắc Kinh, với hy vọng được "dùng tiền hoặc động vật để đổi một cặp gấu trúc của Trung Quốc." Tuy nhiên, vườn thú Bắc Kinh lúc đó chỉ có 3 con gấu trúc cái và 2 trong số đó đã được lên kế hoạch biếu tặng Liên Xô. Vì vậy, kế hoạch trao đổi cuối cùng đã bị hủy bỏ.
Đôi gấu trúc tặng Mỹ
Về phía Tổng thống Nixon, ông hy vọng nhân chuyến thăm Trung Quốc lần này sẽ có cơ hội được tặng gấu trúc. Trong chuyến thăm, theo thông lệ quốc tế, hai nước sẽ tặng quà cho nhau. Tổng thống Nixon đã tặng một đôi thiên nga bằng sứ và bình thủy tinh pha lê do nhà điêu khắc bậc thầy người Mỹ Edward Marshall Boehm tạo nên. Về phía Trung Quốc, món quà là tranh thêu hai mặt và bình hoa. Tổng thống Nixon cùng thành viên trong đoàn vốn nghĩ kế hoạch nhận gấu trúc không thành thì bất ngờ trong bữa tiệc cảm ơn, ông được biết phía Trung Quốc đồng ý tặng Mỹ một cặp gấu trúc.
Một chi tiết thú vị trong bữa tiệc đó là thủ tướng Chu Ân Lai đã chỉ vào hộp thuốc lá có hình gấu trúc đặt trên bàn ăn và nói với phu nhân Tổng thống rằng: “Chúng tôi sẽ tặng cho bà hai thứ.” Tưởng rằng sẽ được tặng thuốc lá, bà liên tục từ chối: “Thuốc lá à? Tôi không biết hút thuốc”. Thủ tướng Chu Ân Lai cười và giải thích: "Không phải thuốc lá, tôi đang nói về gấu trúc. Chúng tôi định tặng bà hai con gấu trúc." Bà ngạc nhiên chỉ vào hình con gấu trúc trên hộp thuốc lá và nói với tổng thống Nixon: "Này ông Richard, Thủ tướng Chu Ân Lai nói rằng ông ấy sẽ tặng chúng ta hai con gấu trúc! Là gấu trúc thật!"
Trung Quốc tuyển chọn gấu trúc sang Mỹ
Trung Quốc bắt đầu ráo riết công tác chọn lựa gấu trúc sang Mỹ, 4 tiêu chí cơ bản để lựa chọn đó là: độ tuổi khoảng 3 năm, có sức khỏe tốt, thể hình vừa phải, có ngoại hình đẹp. 3 tiêu chuẩn trước thì dễ nắm bắt nhưng duy nhất tiêu chuẩn "ngoại hình đẹp" lại khiến người ta băn khoăn. Đối với một chú gấu trúc "đẹp", vùng đen của mắt và vùng đen của tai không được quá lớn, ranh giới giữa đen và trắng phải rõ ràng, đầu tròn và não tròn, miệng dài vừa phải và thân hình chắc khỏe.
Sau khi so sánh những con gấu trúc hiện có ở vườn thú Bắc Kinh với những con ở Ngọa Long, Bảo Hưng, Tứ Xuyên,... thì hai con gấu trúc cái tên là Lingling (Linh Linh) và Xingxing (Hưng Hưng) sống trong Vườn thú Bắc Kinh đã được chọn. Trước khi rời đi, đôi gấu trúc này đã được chăm sóc đặc biệt, chúng được ăn trứng gà, uống sữa và vitamin,... các loại thực phẩm mà người dân bình thường ở Trung Quốc thời đó khó có được.
"Năm gấu trúc" của Mỹ
Hai tháng sau chuyến thăm của tổng thống Nixon đến Trung Quốc, Lingling và Xingxing đã được đưa đến Sở thú Washington. Hơn 8.000 người Mỹ đã chào đón cặp đôi gấu trúc trong mưa. Phu nhân Nixon cũng đích thân đến dự lễ khai trương khu gấu trúc của Vườn thú.
Người Mỹ bị mê hoặc bởi Lingling và Xingxing. "Cơn sốt gấu trúc" nhanh chóng càn quét nước Mỹ. Mọi hoạt động của Lingling và Xingxing đều trở thành tâm điểm của giới truyền thông. Những sản phẩm như chai bia gấu trúc, album ảnh không ngừng được sản xuất. Ngay cả những hộp đan bằng liễu gai màu xanh lá cây có ghi "Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa" cũng được mang đến trưng bày ở triển lãm. Vì vậy, năm 1972 được người dân Mỹ gọi là “Năm gấu trúc”. [3]
Có thể nói rằng, sự nổi tiếng của cặp gấu trúc Lingling - Xingxing và "cơn sốt gấu trúc" ở Mỹ năm 1972 chính là minh chứng rõ ràng cho thành công trong chính sách Ngoại giao của Trung Quốc, cụ thể là việc Trung Quốc khôn khéo dùng gấu trúc - loài vật vốn đã được người Mỹ "để ý" và ngỏ lời muốn nhận nuôi từ lâu, để cải thiện hình ảnh một quốc gia thân thiện và mong muốn thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức với Mỹ.
Gấu trúc không chỉ được người dân yêu quý bởi sự đáng yêu của mình mà loài vật vốn được coi là "quốc bảo" này lại mang trong mình nhiệm vụ cao cả của một sứ giả. Cặp gấu trúc đáng yêu này chính là chất xúc tác giúp cho chuyến thăm Trung Quốc của Tổng thống Nixon năm 1972 trở nên thành công hơn. Về mặt lâu dài, quá trình chăm sóc cặp gấu trúc này sẽ đòi hỏi phía Mỹ cần phải giao lưu trao đổi kinh nghiệm thường xuyên với Trung Quốc, hình thành sự giao lưu mật thiết hơn. Cặp gấu trúc lớn mạnh từng ngày cũng chính là thước đo đáng tin cậy cho mối quan hệ giữa hai nước.
Kết thúc bài "giải mật" sự kiện Ngoại giao gấu trúc tuần này, Galileo Society hy vọng đã đem đến cho bạn đọc những thông tin lý thú về câu chuyện Ngoại giao gấu trúc bên lề chuyến thăm mang tính lịch sử của Tổng thống Nixon tới Trung Quốc năm 1972. Chúng mình sẽ còn nhiều bài viết thú vị và bổ ích trong tương lai, vì vậy hãy đón chờ các chuyên mục tiếp theo của Galileo Society để không bỏ lỡ những bài viết mới nhất nhé!
Tài liệu tham khảo
[1] Like Confucius Institutes, pandas are one of China’s most potent tools in foreign relations, The Diplomat, 2/11/2017, truy cập ngày 16/3/2021, https://thediplomat.com/2017/11/chinas-panda-diplomacy/
[2] 角色不断变化: "大熊猫外交"完成历史使命，新浪,19/8/2004，truy cập 16/3/2021, http://news.sina.com.cn/w/2004-08-19/16513439315s.shtml...
[3] 熊猫外交解密：周总理拍板送美国两只大熊猫，中国新闻网，9/6/2013, truy cập 17/3/2021, http://news.sohu.com/20130609/n378476687.
