[Từ điển Galileo _ 09_01_2022]

“Chung sống hòa bình với thiên nhiên là một nhiệm vụ trọng tâm trong thế kỷ 21”, đó là lời tuyên bố đanh thép từ người đứng đầu tổ chức đa phương lớn nhất hành tinh - Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres.[1] Câu nói trên đã cho thấy mức độ quan trọng không thể phủ nhận của hợp tác đa phương trong việc giải quyết biến đổi khí hậu, một trong những thách thức an ninh phi truyền thống nghiêm trọng nhất với toàn thế giới hiện nay. Tiếp nối chuyên mục “Từ điển Galileo” trong tháng 1, hãy cùng Galileo Society khám phá những thông tin nổi bật về Nghị định thư Montreal về các chất làm suy giảm tầng ozone (16/9/1987) nhé.

Nghị định thư Montreal được thông qua vào ngày 16/9/1987 và chính thức có hiệu lực vào ngày 1/1/1989, trở thành hiệp ước duy nhất nhận được sự phê chuẩn từ mọi quốc gia trên thế giới. Đây là một thỏa thuận toàn cầu nhằm bảo vệ lớp ozone ở tầng bình lưu, bằng cách loại bỏ dần việc sản xuất và tiêu thụ các chất làm suy giảm tầng ozone (ODS).[2]

Nghị định thư Montreal ra đời nhằm quy định việc ngừng sản xuất và nhập khẩu các chất ODS và giảm thiểu nồng độ của chúng trong khí quyển để giúp bảo vệ tầng ozone của Trái Đất.[3] Trước đó, vào năm 1985, lỗ hổng ở tầng ozone đã được phát hiện lần đầu ở Nam Cực và sự gia tăng về nồng độ của các khí Chlorofluorocarbon (CFC) được cho là có liên quan tới lỗ hổng này, đặc biệt sau khi NASA công bố những hình ảnh vệ tinh về tình trạng thực tế khi đó.[4] Đại diện từ 28 quốc gia đã nhanh chóng cùng gặp nhau để thảo luận về vấn đề này tại Công ước Vienna về Bảo vệ Tầng ozone. Cuộc gặp gỡ đã kêu gọi thúc đẩy hợp tác quốc tế trong việc nghiên cứu liên quan đến các chất ODS và trao quyền cho Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) đặt nền móng cho Nghị định thư Montreal. Để đi tới thỏa thuận này, các nhà hoạch định chính sách phải tiến hành đàm phán sâu rộng, nhiều cuộc thương lượng nhỏ lẻ và không chính thức đã diễn ra và có cả sự tham gia của các nhà khoa học uy tín.[5] Thỏa thuận ban đầu được xây dựng để giảm thiểu quá trình sản xuất và tiêu thụ một số loại chất CFC có hại cho bầu khí quyển và halogen trong năm 1994 xuống còn 80% và năm 1999 còn 50% so với mức sản xuất và tiêu thụ của năm 1986. [6]

Nghị định thư Montreal đã quy định về từng bước giảm dần việc tiêu thụ và sản xuất các chất làm suy giảm tầng ozone khác nhau theo từng giai đoạn, với các thời gian biểu khác nhau cho các nước phát triển và đang phát triển (danh sách các quốc gia  được quy định tại Điều 5 của Nghị định thư). Theo hiệp ước, tất cả các bên đều có trách nhiệm cụ thể liên quan đến việc loại bỏ, kiểm soát thương mại đối với các nhóm hóa chất ODS, báo cáo dữ liệu hàng năm, xây dựng hệ thống cấp phép quốc gia để kiểm soát hoạt động xuất nhập khẩu các loại hóa chất ODS và các vấn đề có liên quan khác. Mỗi nhóm nước mang trách nhiệm khác nhau, nhưng tất cả đều có chung các mục tiêu, cam kết và phải tuân theo tiến độ thời gian được chỉ định.[7]

Nghị định thư Montreal đã và đang đem lại những đóng góp to lớn trong việc ngăn chặn những tổn hại đối với sức khỏe con người và môi trường. Việc các quốc gia cắt giảm tới 98% lượng tiêu thụ các chất độc hại theo quy định trong Nghị định thư (tính đến cuối năm 2009) đã giúp khôi phục tầng ozone của Trái Đất - lá chắn tia cực tím từ mặt trời. Hành động trên đã giúp ngăn ngừa được hàng triệu người tử vong do ung thư da cũng như hàng chục triệu trường hợp đục thủy tinh thể.[8] Bên cạnh đó, Quỹ Đa phương (Multilateral Fund) - vốn được thành lập tại kỳ họp thứ hai của các bên tham gia Nghị định thư Montreal diễn ra vào năm 1990 [9] - cũng đã hỗ trợ các quốc gia đang phát triển loại bỏ các chất ODS và thay thế bằng các chất hóa học thế hệ mới, hướng tới một nền công nghiệp thế giới xanh sạch hơn.[10]

Bên cạnh những đóng góp to lớn kể trên, Nghị định thư Montreal 1987 vẫn còn tồn tại những hạn chế nhất định. Đó là chưa giải quyết được triệt để vấn đề nóng lên toàn cầu.[11] Mặc dù đạt được những thành công trong việc loại trừ các chất làm suy giảm tầng ozone, Nghị định thư Montreal 1987 lại không ngăn chặn được xu hướng gia tăng sử dụng các chất có tiềm năng làm nóng lên toàn cầu cao như các chất hydro-fluoro-carbon (HFC).[12] Tuy không gây suy giảm tầng ozone nhưng các chất HFC lại có chỉ số làm nóng lên toàn cầu (GWP) tương đối cao và thậm chí trong nhiều trường hợp còn cao gấp 10000 lần con số của khí carbon dioxide (CO2), khí nhà kính phổ biến nhất thải ra từ hoạt động của con người.[13] Vì vậy, việc kiểm soát và loại trừ có lộ trình các chất HFC đã được các bên tham gia Nghị định thư Montreal thông qua trong Bản sửa đổi, bổ sung Kigali tại khóa họp lần thứ 28 vào tháng 10 năm 2016, diễn ra tại Kigali, Cộng hòa Rwanda.[14]

Với việc thông qua Bản sửa đổi, bổ sung Kigali, trong tương lai, Nghị định thư Montreal sẽ không chỉ tập trung vào việc loại trừ các chất ODS mà còn tiến tới giải quyết vấn đề biến đổi khí hậu. Bản sửa đổi, bổ sung Kigali được kì vọng sẽ giúp tránh cho nhiệt độ Trái Đất gia tăng 0.5°C cũng như giảm thiểu 70 tấn lượng khí thải CO2 trước năm 2050, góp phần ngăn chặn về đề nóng lên toàn cầu.[15] Để đạt được những mục tiêu trên, các quốc gia sẽ dần dần loại bỏ hơn 80% các chất HFCs trong vòng 30 năm tiếp theo và thay thế chúng bằng những lựa chọn thân thiện với môi trường hơn.[16]

Galileo Society hy vọng bài viết trên đã cung cấp cho độc giả những thông tin hữu ích về Nghị định thư Montreal về các chất làm suy giảm tầng ozone. Trong thời gian tới, chúng mình sẽ tiếp tục cập nhật những tin tức hữu ích để gửi tới bạn đọc. Do đó, đừng quên theo dõi fanpage của Galileo Society để không bỏ lỡ những bài viết bổ ích khác nhé!


Tài liệu tham khảo: [1] Trung Dũng, “Hãy ngừng “gây chiến” với thiên nhiên”, Báo Quân đội nhân dân, 06/12/2020. Truy cập ngày 08/01/2022. https://www.qdnd.vn/quoc-te/doi-song/hay-ngung-gay-chien-voi-thien-nhien-645870 [2] “The Montreal Protocol on Substances that deplete the Ozone Layer”, U.S. Department of State. Truy cập ngày 03/01/2022. https://www.state.gov/key-topics-office-of-environmental-quality-and-transboundary- issues/the-montreal-protocol-on-substances-that-deplete-the-ozone- layer/#:~:text=The%20Montreal%20Protocol%2C%20finalized%20in,%2Ddepleting %20substances%20(ODS).&text=The%20United%20States%20ratified%20the,has%2 0joined%20four%20subsequent%20amendments. [3] “Montreal Protocol on Substances that Deplete the Ozone Layer’, Australia Department of Agriculture, Water and the Environment. Truy cập ngày 08/01/2022. https://www.awe.gov.au/environment/protection/ozone/montreal-protocol [4] Trọng Nhân, “Tầng ozone ra sao sau 30 năm Nghị định thư Montreal?”, báo Tuổi Trẻ online, 09/11/2017. Truy cập ngày 07/01/2022. https://tuoitre.vn/tang-ozone-ra-sao-sau-30-nam-nghi-dinh-thu-montreal- 20171109154731652.htm [5] Rae, Ian, “Saving the ozone layer: why the Montreal Protocol worked”, The Conversation, 09/09/2012. Truy cập ngày 03/01/2022. https://theconversation.com/saving-the-ozone-layer-why-the-montreal-protocol- worked-9249 [6] “Montreal Protocol”, Britannica. Truy cập ngày 03/01/2022. https://www.britannica.com/event/Montreal-Protocol [7] “About Montreal Protocol”, UN Environment Programme. Truy cập ngày 03/01/2022. unep.org/ozonaction/who-we-are/about-montreal-protocol [8] “Key Achievements of the Montreal Protocol to Date”, UN Environment Programme, truy cập ngày 05/01/2022. https://ozone.unep.org/sites/default/files/MP_Key_Achievements-E_0.pdf [9] “Multilateral Fund”, United Nations Environment Programme. Truy cập ngày 08/01/2022. https://ozone.unep.org/taxonomy/term/526 [10] “What can we learn from the Montreal Protocol”, Earthday.org, 12/09/2019. Truy cập ngày 04/01/2022. https://www.earthday.org/what-can-we-learn-from-the-montreal-protocol/ [11],[13] Sher, David & Sauer, Amy, “Issue Brief | The Montreal Protocol and Its Implications for Climate Change”, Environmental and Energy Study Institute (EESI), 10/2009. Truy cập ngày 03/01/2022. https://www.eesi.org/files/100609_montreal_brief.pdf [12] “Tình hình thực hiện Nghị định Thư Montreal về các chất làm suy giảm tầng ô- dôn tại Việt Nam – Kỷ niệm 32 năm nối tiếp hành trình bảo vệ tầng ô-dôn”, Cổng thông tin điện tử Bộ Tài nguyên và Môi trường, 16/09/2019. Truy cập ngày 06/01/2022. https://congnghiepxanh.wordpress.com/?s=nghị+định+thư+montreal [14], [15] “The Montreal Protocol Evolves To Fight Climate Change”, UN Industrial Development Organization. Truy cập ngày 07/01/2022. https://www.unido.org/sites/default/files/2017- 07/UNIDO_leaflet_07_MontrealProtocolEvolves_170126_0.pdf [16] “Kigali Amendment Enters into Force, Bringing Promise of Reduced Global Warming”, International Institute for Sustainable Development, 08/01/2019. Truy cập ngày 07/01/2022. https://sdg.iisd.org/news/kigali-amendment-enters-into-force-bringing-promise-of- reduced-global-warming/