"Không có hòa bình thực sự ở Châu Âu nếu các quốc gia được tái thiết trên cơ sở chủ quyền quốc gia. Các quốc gia châu Âu sẽ không thể phát triển thịnh vượng, trừ khi họ tự thành lập Liên bang châu Âu.", Jean Monnet.
Thời kỳ hòa bình và ổn định dài nhất trong lịch sử của châu Âu, hơn 70 năm kể từ khi Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, bắt đầu với sự hình thành của Cộng đồng Than thép châu Âu (ECSC), và tới hiện tại, là Liên minh châu Âu. Ngày hôm nay, trong chuyên mục “Từ điển Galileo”, mời các bạn hãy cùng Galileo Society tìm hiểu về Liên minh châu Âu, thực thể chính trị và kinh tế lớn và quan trọng hàng đầu đối với hòa bình thế giới, góp sức không nhỏ trong việc biến một lục địa chiến tranh trở thành một lục địa hòa bình này nhé.
Liên minh châu Âu (European Union – EU) là một tổ chức quốc tế bao gồm 27 quốc gia châu Âu với khoảng 446 triệu dân, hoạt động thông qua hệ thống chính trị siêu quốc gia và liên chính phủ hỗn hợp. Điểm độc đáo của EU là, mặc dù các quốc gia thành viên tiếp tục là các quốc gia có chủ quyền và độc lập, nhưng đã quyết định chuyển một số quyền lực quốc gia trong một số lĩnh vực sang các thể chế cộng đồng [1].
Cho đến nay, EU đã đạt được rất nhiều thành tựu quan trọng. EU đã xây dựng một thị trường nội khối/đơn nhất dựa trên “bốn quyền tự do”: con người, hàng hóa, dịch vụ và quyền di chuyển tự do giữa tất cả các quốc gia thành viên, và quy chế cạnh tranh bình đẳng. EU đã được trao giải Nobel Hòa bình năm 2012 vì những nỗ lực thúc đẩy hòa bình và dân chủ ở châu Âu [2].
Mục tiêu của Liên minh châu Âu bao gồm: thúc đẩy hòa bình, các giá trị và hạnh phúc của công dân; cung cấp tự do, an ninh và công lý không biên giới; phát triển bền vững dựa trên tăng trưởng kinh tế cân bằng và ổn định giá cả, nền kinh tế thị trường cạnh tranh cao với việc làm đầy đủ và tiến bộ xã hội, và bảo vệ môi trường; chống lại sự loại trừ và phân biệt đối xử xã hội; thúc đẩy tiến bộ khoa học và công nghệ; tăng cường sự gắn kết và đoàn kết kinh tế, xã hội và lãnh thổ giữa các nước EU; tôn trọng sự đa dạng văn hóa và ngôn ngữ phong phú; thành lập một liên minh kinh tế và tiền tệ có tiền tệ là đồng euro [3].
Liên minh châu Âu có 7 thể chế chính trị chính, bao gồm Nghị viện châu Âu (European Parliament), Hội đồng bộ trưởng ( Council of the European Union), Ủy ban châu Âu (European Commission), Hội đồng châu Âu (European Council), Ngân hàng Trung ương châu Âu (European Central Bank), Tòa án Công lý Liên minh châu Âu (European Court of Justice) và Tòa án Kiểm toán châu Âu (Court of Auditors) [4].
EU đại diện cho một trong một loạt các nỗ lực hội nhập của các quốc gia châu Âu hậu Chiến tranh thế giới thứ hai. Vào năm 1951, các nhà lãnh đạo của sáu quốc gia, bao gồm Bỉ, Pháp, Ý, Luxembourg, Hà Lan và Cộng hòa Liên bang Đức (Tây Đức), đã ký Hiệp ước Paris thành lập Cộng đồng Than thép Châu Âu (ECSC) [5]. ECSC được thành lập với hy vọng hòa bình, hợp tác và phát triển thịnh vượng sẽ giúp châu Âu tránh được mọi nguy cơ xung đột. Lý do sâu xa hơn là nhằm kiểm soát khả năng tái quân sự hóa của Đức bởi quản lý quá trình sản xuất và tiêu thụ than thép đồng nghĩa với việc nắm đằng chuôi trong việc sản xuất vũ khí.
Ngoài ra, trong thập kỷ 1950, ngoài ECSC, còn rất nhiều cơ chế hội nhập châu Âu khác cũng được hình thành như Euratom, UEO, EUD… Tuy nhiên, mô hình ECSC đạt được thành công lớn nhất.
Với những thành công rực rỡ nhờ sự hội nhập sâu rộng trong các lĩnh vực kinh tế, các nước thành viên quyết định mở rộng tiếp nhận thêm các quốc gia thành viên. Hành động này nhằm tăng cường tính hiệu quả của hội nhập kinh tế, đồng thời tiến hành mở rộng các lĩnh vực hội nhập sang các vấn đề phi kinh tế để khắc phục những mâu thuẫn nảy sinh do quá trình hội nhập không đồng đều. Ngoài ra, các lần mở rộng của EU sau Chiến tranh lạnh, đặc biệt là năm 2004, có mục đích nhằm hàn gắn và đoàn tụ châu Âu.
Để đạt được những mục đích này, cần phải có sự cải cách khá mạnh mẽ về cơ cấu thể chế. Do vậy, Hiệp ước Maastricht ký kết năm 1992 đã thiết lập Liên minh châu Âu (EU) với kế hoạch cho ra đời đồng tiền chung và kết cấu thiết chế gồm 3 trụ cột: Trụ cột thứ nhất là Cộng đồng châu Âu; Trụ cột thứ hai là chính sách đối ngoại và an ninh chung; và Trụ cột thứ ba là tư pháp và nội vụ [6]. Tuy nhiên, thiết chế này đã bị xóa bỏ kể từ hiệp định Lisbon.
Sau hiệp ước thiết lập EU, có một số hiệp ước khác đã được ký kết như hiệp ước Amsterdam, Nice,… Tuy nhiên, các hiệp ước này không làm biến đổi căn bản mô hình thể chế của Liên minh. Chỉ đến hiệp ước Lisbon (2007, còn được gọi là hiệp ước Hiến pháp sửa đổi), EU mới có sự chuyển đổi thực sự về chất. [7]
Trải qua hơn 70 năm kể từ khi ECSC được thành lập, Liên minh châu Âu đã trở thành khối thương mại lớn nhất thế giới. Đây là nhà xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ sản xuất lớn nhất thế giới và cũng là thị trường nhập khẩu lớn nhất cho hơn 100 quốc gia. Đồng thời, EU là nguồn và điểm đến đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) lớn nhất thế giới [8]. Việt Nam và EU cũng đã đàm phán và thông qua thành công hiệp định thương mại tư do song phương EVFTA. Hiệp định EVFTA thể hiện quyết tâm mạnh mẽ của cả Việt Nam và EU trong việc thúc đẩy quan hệ song phương, góp phần đưa quan hệ giữa 2 bên phát triển sâu rộng và thực chất hơn.
Kết thúc bài viết, Galileo Society hy vọng đã đem đến cho bạn đọc những thông tin hữu ích nhất về Liên minh châu Âu. Trong thời gian sắp tới, CLB sẽ còn mang đến nhiều thông tin, bài viết bổ ích, thú vị hơn nữa. Vì vậy đừng quên thường xuyên theo dõi fanpage Galileo Society để không bỏ lỡ những cập nhật mới nhất nhé!
Xin chân thành cảm ơn anh Bạch Hải Ngọc, thạc sĩ chuyên ngành chính sách EU, đã góp ý để bài viết chính xác và đầy đủ hơn.
Nguồn tham khảo:
[1], [3] The EU in brief, European Union, truy cập ngày 10/5/2021, https://europa.eu/european-union/about-eu/eu-in-brief_en.
[2] The European single market, European Union, truy cập ngày 10/5/2021, https://europa.eu/european-union/about-eu/eu-in-brief_en.
[4] EU institutions - Public contracts, European Union, truy cập ngày 10/5/2021, https://europa.eu/european.../about-eu/tenders-contracts_en.
[5] European Union, Britannica, truy cập ngày 10/5/2021, https://www.britannica.com/topic/European-Union.
[6] Five things you need to know about the Maastricht Treaty, European Central Bank, truy cập ngày 10/5/2021, https://www.ecb.europa.eu/.../25_years_maastricht.en.html.
[7] The Treaty of Lisbon, Fact Sheets on the European Union, https://www.europarl.europa.eu/.../5/the-treaty-of-lisbon.
[8] The European Union: What it is and what it does, European Union, truy cập này 10/5/2021, https://op.europa.eu/.../ac0a88a6-4369-11ea-b81b....