Là một trong những khu vực phát triển năng động bậc nhất thế giới, Đông Nam Á đã và đang trở thành trung tâm cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn. Điều này mang lại những tác động đa chiều tới môi trường an ninh và sự phát triển của các quốc gia trong khu vực.[1] Chính trong bối cảnh này, Hội nghị Cấp cao Đông Á (Tiếng Anh: East Asia Summit, viết tắt: EAS) ra đời với vai trò là diễn đàn đối thoại chiến lược hàng đầu tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Để giúp các bạn có góc nhìn bao quát hơn về diễn đàn này, trong chuyên mục “Từ điển Galileo” tháng 11, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu những thông tin thú vị về Hội nghị Cấp cao Đông Á nhé!
Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS) là diễn đàn đối thoại giữa Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và các đối tác quan trọng, thảo luận về các vấn đề mang tính chiến lược như chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội mà khu vực phải đối mặt, thúc đẩy hợp tác khu vực chặt chẽ hơn, nhằm thúc đẩy sâu rộng hòa bình, an ninh và thịnh vượng.[2]
EAS được phát triển từ “Hội nghị Kinh tế Đông Á” - vốn được khởi xướng vào năm 1991 bởi Cựu Thủ tướng Malaysia Mahathir bin Mohamad.[3][4] Mười năm sau đó, vào năm 2001, những khuyến nghị thành lập EAS mới được đề xuất trong cuộc họp Hội nghị ASEAN+3 bao gồm 10 nước ASEAN và các đối tác của ASEAN gồm Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc. Cũng trong cuộc họp này, các quốc gia đã xây dựng dự thảo báo cáo mang tên “Hướng tới một Cộng đồng Đông Á: Khu vực hòa bình, thịnh vượng và tiến bộ” của nhóm Tầm nhìn Đông Á. Đây chính là cơ sở và tiền đề quan trọng để các nước tham gia cơ chế ASEAN+3 tiến tới thành lập Hội nghị.[5]
Vào năm 2005, EAS lần đầu tiên được tổ chức tại Kuala Lumpur (Malaysia) trên cơ sở mở rộng từ nhóm ASEAN+3 với sự tham dự của 16 nước, bao gồm 10 quốc gia thành viên ASEAN và các đối tác của ASEAN: Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và New Zealand.[6][7] Trải qua gần 20 năm hình thành và phát triển, EAS đã dần mở rộng trên cả quy mô và phạm vi, bao gồm nhiều nền kinh tế năng động và các cường quốc mới nổi trên thế giới.[8] Hội nghị cũng ghi nhận sự ủng hộ tích cực từ nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có sự tham gia của Mỹ và Nga, trở thành diễn đàn đối thoại hàng đầu ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.[9][10]
Theo cơ chế hoạt động, EAS sẽ được tổ chức định kỳ vào quý bốn hàng năm sau khi Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN (ASEAN Summit) bế mạc. Tại mỗi kỳ hội nghị, vị trí chủ tịch của EAS sẽ được các quốc gia thành viên ASEAN luân phiên đảm nhận theo năm chủ tịch ASEAN.[11] Trước thềm EAS diễn ra, các nhà lãnh đạo đại diện 18 quốc gia sẽ tham dự các cuộc gặp ở cấp Bộ trưởng với các chương trình nghị sự riêng biệt. Đây được coi là cuộc họp trù bị, tạo nền tảng để các quốc gia thảo luận thẳng thắn về các vấn đề chính trị, kinh tế, an ninh khu vực và chuẩn bị cho các hội nghị tiếp theo của EAS.[12]
Mục tiêu và nguyên tắc hoạt động của EAS được dựa trên các văn kiện cơ bản được soạn thảo tại Tuyên bố Kuala Lumpur 2005, Tuyên bố Hà Nội 2010, Tuyên bố Bali 2011, Tuyên bố Kuala Lumpur 2015 và Tuyên bố Hà Nội 2020. Các văn kiện đã khẳng định bản chất của EAS là một diễn đàn đối thoại và hợp tác bao trùm về các vấn đề chiến lược, chính trị và kinh tế ở Đông Á.[13][14] Các quốc gia EAS đã xác định 6 lĩnh vực ưu tiên hợp tác, bao gồm: môi trường và năng lượng, giáo dục, tài chính, các vấn đề y tế toàn cầu, dịch bệnh, xử lý thiên tai và Kết nối ASEAN. Bên cạnh đó, EAS cũng tiến hành thảo luận về các vấn đề mới nổi như an ninh lương thực, an ninh hàng hải, hợp tác kinh tế - thương mại và các thách thức an ninh truyền thống, phi truyền thống khác.[15]
Cùng với những diễn đàn đa phương khác, EAS đã và đang khẳng định vị thế quan trọng trong cấu trúc khu vực do ASEAN lãnh đạo, hướng tới mục tiêu phát triển ASEAN trở thành trung tâm rộng lớn hơn.[16] EAS đã trở thành “phương tiện quan trọng để xây dựng cộng đồng và lòng tin” giữa các quốc gia, đồng thời diễn đàn là nơi giúp ASEAN duy trì vai trò trung tâm tại khu vực.[17] Trong bối cảnh tình hình quốc tế diễn biến phức tạp, sự tham gia tích cực của các nhà lãnh đạo là một minh chứng rõ nét cho vai trò kết nối của EAS.[18] Với sứ mệnh là diễn đàn chiến lược hàng đầu, EAS mang đến cơ hội để cùng tìm ra các giải pháp lâu dài, bền vững cho các vấn đề mới nổi, đóng góp tích cực cho hòa bình, an ninh và thịnh vượng.[19] Vào tháng 11/2022, trong khuôn khổ Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS) lần thứ 17 diễn ra tại Phnom Penh (Campuchia), hội nghị đã ghi nhận những tiến triển trong năm cuối cùng triển khai Kế hoạch hành động EAS giai đoạn 2018-2022. Các nhà lãnh đạo EAS chia sẻ nhận định hợp tác Cấp cao Đông Á sẽ tiếp tục còn nhiều dư địa phát triển thời gian tới.[20]
Tuy nhiên, theo chuyên gia từ Viện Nghiên cứu Đông Nam Á (ISEAS - Yusof Ishak Institute) đánh giá, EAS sẽ gặp phải những thách thức khi diễn đàn chưa đưa ra được các mục tiêu rõ ràng. Điều này được phản ánh trong việc thiếu nhất quán giữa các chương trình nghị sự chiến lược ở cấp lãnh đạo và các lĩnh vực ưu tiên đang phát triển của hợp tác EAS.[21] Ngoài ra, quá trình hợp tác diễn ra tại EAS hầu như chỉ giới hạn trong phạm vi đối thoại và tuyên bố chung và không đạt được nhiều kết quả thực tế. Giáo sư Ralf Emmers (Viện Konrad-Adenauer-Stiftung) nhận định, EAS cho đến nay đã không thành công trong việc đưa ra các kết quả, chính sách cụ thể với vai trò là một diễn đàn chính của khu vực.[22]
Trong bối cảnh tình hình tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương ghi nhận nhiều chuyển biến, khu vực Đông Nam Á cũng chứng kiến sự thay đổi sâu sắc trên nhiều phương diện. Các cam kết và chính sách nhằm gia tăng ảnh hưởng của các cường quốc trong khu vực tiềm ẩn những tác động hai chiều đến các cơ chế và khuôn khổ của Hiệp hội.[23] Các nước ASEAN với vai trò lãnh đạo EAS sẽ cần giữ vững bản sắc, phát huy vai trò trung tâm trong hợp tác song phương và đa phương. Để duy trì tầm nhìn của EAS, ASEAN nói riêng và các đối tác nói chung sẽ cần tăng cường phối hợp thực chất, hiệu quả, tiếp tục xây dựng, củng cố lòng tin, mở rộng quan hệ hợp tác sâu rộng hơn nữa trong tương lai.[24]
Qua bài viết trên, Galileo Society hy vọng rằng các bạn đã có thêm những thông tin cơ bản nhất về Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS). Hãy bấm theo dõi fanpage Galileo Society để không bỏ lỡ bất kỳ tin tức mới nhất từ Galileo Society nhé!
