[Góc nhìn Galileo _ 23_05_2023]

Ngày 17/4/2023, trong bối cảnh xung đột đang diễn ra tại Sudan, một vài phần tử vũ trang được cho là thành viên của Lực lượng hỗ trợ nhanh (RSF) đã đột nhập vào nhà riêng của ông Aidan O’Hara - Đại sứ Liên minh châu Âu (EU) tại thủ đô Khartoum, Sudan. Theo The New York Times, những kẻ tấn công đã chĩa súng về phía ông O’Hara, đồng thời thực hiện các hành vi đe dọa và cướp tiền.[1] Sự việc đã gây ra những phản ứng mạnh mẽ từ phía EU. Theo ông Josep Borrell - Đại diện cấp cao Liên minh châu Âu (EU) phụ trách chính sách an ninh và đối ngoại, việc đảm bảo an ninh cho các cơ quan và viên chức ngoại giao là trách nhiệm và nghĩa vụ của chính quyền Sudan, đã được quy định trong luật pháp quốc tế.[2] Tuy rằng Đại sứ O’Hara không bị thương, song ông Borrell vẫn nhận định rằng vụ tấn công đã “vi phạm trắng trợn Công ước Viên”.[3] Trong chuyên mục Góc nhìn Galileo hôm nay, hãy cùng Galileo Society phân tích vụ việc trên từ góc độ Công ước Viên 1961 về quan hệ ngoại giao nhé! 

1. Quy định của Luật pháp quốc tế về quyền ưu đãi, miễn trừ ngoại giao 

Quyền ưu đãi, miễn trừ là tổng hợp các ưu đãi và miễn trừ dành cho cơ quan đại diện ngoại giao, lãnh sự và thành viên của cơ quan do tư cách đại diện của họ, với mục đích tạo điều kiện để các cơ quan đại diện ngoại giao, lãnh sự và viên chức ngoại giao, lãnh sự thực hiện tốt chức năng của mình.[4] Theo Công ước Viên 1961 về quan hệ ngoại giao, cơ quan đại diện ngoại giao và viên chức ngoại giao được hưởng một số quyền ưu đãi, miễn trừ, cụ thể: 

Trụ sở của cơ quan đại diện được hưởng quyền bất khả xâm phạm,[5] trong đó trụ sở của cơ quan đại diện được định nghĩa là toà nhà hoặc bộ phận của toà nhà và đất đai phụ thuộc, không kể người sở hữu là ai, được dùng vào mục đích của cơ quan đại diện, kể cả nhà ở của người đứng đầu cơ quan đại diện.[6] Nước tiếp nhận có nghĩa vụ đặc biệt thi hành mọi biện pháp thích đáng để ngăn chặn việc xâm nhập hoặc làm hư hại trụ sở của cơ quan đại diện, việc phá rối sự yên tĩnh hoặc làm tổn hại đến phẩm cách của cơ quan đại diện.[7] Ngoài ra, Công ước cũng quy định: nhà riêng của viên chức ngoại giao cũng được hưởng quyền bất khả xâm phạm và được bảo vệ như trụ sở của cơ quan đại diện (Điều 30).[8] 

Viên chức ngoại giao (bao gồm người đứng đầu cơ quan đại diện ngoại giao và các cán bộ ngoại giao của cơ quan đại diện [9]) được hưởng quyền bất khả xâm phạm về thân thể. Nước tiếp nhận có nghĩa vụ đặc biệt trong việc đảm bảo quyền ấy được thực thi. Cụ thể, nước tiếp nhận phải áp dụng mọi biện pháp thích đáng để ngăn chặn mọi hành vi xúc phạm đến thân thể, tự do hay phẩm cách của viên chức ngoại giao.[10] 

Trong trường hợp có xung đột vũ trang, nước tiếp nhận có trách nhiệm dành sự giúp đỡ cần thiết để các viên chức ngoại giao và người nhà của họ được rời khỏi lãnh thổ nước tiếp nhận trong thời hạn sớm nhất. Đặc biệt, nếu cần, nước tiếp nhận phải cung cấp các phương tiện vận chuyển cần thiết cho viên chức ngoại giao, gia đình và tài sản của họ.[11] 

Bên cạnh Công ước Viên 1961, quyền bất khả xâm phạm về trụ sở của cơ quan đại diện ngoại giao và quyền bất khả xâm phạm về thân thể của viên chức ngoại giao cũng được quy định trong tập quán quốc tế. Điều này được thể hiện trong phán quyết của Tòa án Công lý quốc tế (ICJ) về cuộc khủng hoảng con tin Iran năm 1979. Cụ thể, Tòa ICJ cho rằng nghĩa vụ của chính phủ Iran trong việc đảm bảo quyền bất khả xâm phạm về trụ sở của cơ quan đại diện ngoại giao, quyền bất khả xâm phạm về thân thể của viên chức ngoại giao không chỉ được quy định tại Công ước Viên 1961, mà còn tồn tại trong luật quốc tế nói chung.[12] Thêm vào đó, Tòa ICJ cũng khẳng định quyền bất khả xâm phạm về trụ sở của cơ quan đại diện ngoại giao và quyền bất khả xâm phạm về thân thể của viên chức ngoại giao có tầm quan trọng bậc nhất trong mối quan hệ giữa các quốc gia, đồng thời nhấn mạnh rằng các quốc gia đều thực hiện nghĩa vụ đảm bảo hai quyền trên trong suốt chiều dài lịch sử.[13]

2. Vụ tấn công Đại sứ EU tại nhà riêng nhìn từ góc độ Công ước Viên 1961 về quan hệ ngoại giao 

Trong vụ việc trên, tuy EU không phải là thành viên của Công ước Viên 1961 về quan hệ ngoại giao, phái đoàn đại diện của EU tại Sudan và thành viên của phái đoàn vẫn được hưởng các quyền ưu đãi, miễn trừ ngoại giao theo Công ước, bao gồm quyền bất khả xâm phạm của trụ sở cơ quan đại diện ngoại giao và quyền bất khả xâm phạm về thân thể của viên chức ngoại giao. Có hai lý do chính cho việc này, bao gồm: (i) Các quy định của Công ước Viên phản ánh quy định của tập quán quốc tế,[14] do đó ràng buộc cả các bên không tham gia Công ước; (ii) Trong quan hệ giữa EU và Sudan, phái đoàn đại diện của EU là phái đoàn ngoại giao được công nhận một cách đầy đủ.[15] Nhìn từ góc độ của Công ước Viên 1961, vụ tấn công có một số điểm đáng lưu ý như sau: 

Thứ nhất, việc một số một số phần tử vũ trang đột nhập, chĩa súng, đe dọa và cướp tiền Đại sứ EU tại Sudan - ông Aidan O'Hara tại nhà riêng của ông đã cấu thành sự vi phạm quyền miễn trừ của cơ quan đại diện ngoại giao và viên chức ngoại giao theo Công ước Viên 1961 cũng như tập quán quốc tế. Trước hết, hành vi đột nhập nhà riêng của Đại sứ EU đã vi phạm quyền bất khả xâm phạm của trụ sở cơ quan đại diện ngoại giao được quy định tại Điều 22(1) của Công ước Viên 1961. Bởi theo Điều 1 của Công ước, nơi ở của Đại sứ - người đứng đầu cơ quan đại diện ngoại giao được coi là một trong các trụ sở của cơ quan đại diện ngoại giao đó, nên không ai được phép vào nơi này nếu không có sự đồng ý của Đại sứ. Thêm vào đó, những kẻ tấn công đã có hành vi chĩa súng đe dọa tới tính mạng và thân thể của Đại sứ, vi phạm quyền bất khả xâm phạm về thân thể của viên chức ngoại giao, quy định tại Điều 29 của Công ước. 

Thứ hai, cần xem xét trách nhiệm của chính quyền Sudan khi để xảy ra vụ việc. Với tư cách là nước tiếp nhận cơ quan đại diện ngoại giao, chính quyền Sudan có nghĩa vụ thực hiện các biện pháp phù hợp để bảo vệ trụ sở của cơ quan đại diện ngoại giao,[16] cũng như thân thể, tự do và phẩm giá của viên chức ngoại giao.[17] Theo đó, Khartoum cần chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa để bảo vệ trụ sở của cơ quan đại diện ngoại giao cũng như các viên chức ngoại giao trước những mối đe dọa tiềm tàng, cũng như có những biện pháp ứng phó phù hợp để xử lý các tình huống vi phạm xảy ra. Các biện pháp này có thể bao gồm: bảo vệ trụ sở cơ quan đại diện ngoại giao khỏi các cuộc tấn công,[18] cử lực lượng vũ trang bảo vệ viên chức ngoại giao trước các mối đe dọa[19] và trừng trị thủ phạm gây ra hành vi tấn công.[20] Trong vụ tấn công nói trên, nếu có bằng chứng về sự bỏ mặc và thiếu sót của Sudan trong việc thực hiện các biện pháp bảo vệ cần thiết, dẫn tới việc Đại sứ EU bị tấn công ở nhà riêng, quốc gia này sẽ được coi là vi phạm nghĩa vụ của mình theo Công ước Viên và phải chịu trách nhiệm quốc gia về hành vi sai phạm quốc tế. Trong trường hợp này, Sudan có thể sẽ phải chịu một số trách nhiệm pháp lý cho hành vi của mình, tuỳ theo mức độ và tính chất sai phạm được chứng minh, bao gồm: (i) Tiếp tục thực hiện nghĩa vụ bị vi phạm;[21] (ii) Chấm dứt hành vi vi phạm và không được tái phạm;[22] (iii) Khắc phục hậu quả gây ra.[23] Điều này có nghĩa là nếu Sudan có hành vi vi phạm nghĩa vụ bảo vệ của mình do có sự bỏ mặc hoặc thiếu sót, nước này cần chấm dứt sự thiếu trách nhiệm của mình và thực hiện các biện pháp bảo vệ an ninh cần thiết cho phái đoàn đại diện EU và các viên chức ngoại giao trong phái đoàn. Đồng thời, Sudan có thể chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vụ tấn công gây ra đối với phái đoàn đại diện của EU, cũng như đảm bảo rằng những hành vi tấn công tương tự sẽ không còn tái diễn. 

Sau khi vụ việc xảy ra, RSF - lực lượng được cho là thủ phạm đã ra tuyên bố từ chối nhận trách nhiệm thực hiện cuộc tấn công.[24] Vụ việc đã gây ra mối quan ngại lớn về sự an toàn của các cơ quan đại diện ngoại giao và viên chức ngoại giao trong bối cảnh chiến sự giữa quân đội Sudan và RSF tiếp tục diễn ra căng thẳng. Trước tình hình này, Sudan đã đưa ra một số biện pháp nhằm đảm bảo an toàn cho các nhà ngoại giao tại Khartoum khỏi ảnh hưởng của chiến sự, trong đó có việc chấp thuận cho quân đội nước ngoài tiến hành sơ tán viên chức ngoại giao khỏi Sudan.[25] Động thái này phù hợp với nghĩa vụ hỗ trợ viên chức ngoại giao và gia đình của họ rời vùng chiến sự mà Sudan cần phải thực hiện.[26]

Như vậy, có thể kết luận rằng việc Đại sứ EU tại Sudan bị tấn công vào nhà riêng là sự vi phạm nghiêm trọng đối với quyền bất khả xâm phạm của trụ sở cơ quan đại diện ngoại giao và quyền bất khả xâm phạm của viên chức ngoại giao theo quy định của Công ước Viên 1961 và của tập quán quốc tế. Chính quyền Sudan có trách nhiệm thực hiện các biện pháp phù hợp để bảo vệ trụ sở cơ quan đại diện ngoại giao và viên chức ngoại giao trên lãnh thổ của mình. Việc xác định rằng Sudan đã thực hiện đúng nghĩa vụ của mình hay chưa cần có thêm nhiều tình tiết, bằng chứng để đi tới kết luận cuối cùng. 

Thông qua bài viết này, Galileo Society mong các bạn đã nắm được những kiến thức cơ bản về vụ Đại sứ EU tại Sudan bị tấn công tại nhà riêng từ góc độ Công ước Viên 1961 về quan hệ ngoại giao. Đừng quên nhấn theo dõi fanpage Galileo Society để không bỏ lỡ bất kỳ thông tin bổ ích nào nhé! 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1][3] Edward Wong, Declan Walsh, “U.S. and European Officials Come Under Attack in Sudan”, The New York Times, ngày 18/4/2023, truy cập ngày 17/5/2023. https://www.nytimes.com/2023/04/18/world/africa/sudan-attack-eu-ambassador-us-di plomats.html?action=click&pgtype=Article&state=default&module=styln-sudan-fight ing&variant=show&region=MAIN_CONTENT_1&block=storyline_top_links_recirc 

[2] “EU ambassador to Sudan 'assaulted' in his home amidst violence in Khartoum”, Le Monde, ngày 17/4/2023, truy cập ngày 17/5/2023. 

https://www.lemonde.fr/en/european-union/article/2023/04/17/eu-ambassador-to-suda n-assaulted-in-his-home-amidst-violence-in-khartoum_6023269_156.html 

[4] Phạm Lan Dung, 2022. Giáo trình Luật quốc tế, Hà Nội: Nhà xuất bản Thế giới. [5][7] Điều 22, Công ước Viên 1961 về quan hệ ngoại giao. 

[6][9] Điều 1, Công ước Viên 1961 về quan hệ ngoại giao. 

[8] Điều 30, Công ước Viên 1961 về quan hệ ngoại giao. 

[10][17] Điều 29, Công ước Viên 1961 về quan hệ ngoại giao. 

[11][26] Điều 44, Công ước Viên 1961 về quan hệ ngoại giao. 

[12][14] Vụ Nhân viên ngoại giao và lãnh sự Mỹ tại Tehran (Mỹ v. Iran) [1980] (Phán quyết) ICJ 3, 32 [62]. 

[13] Vụ Nhân viên ngoại giao và lãnh sự Mỹ tại Tehran (Mỹ v. Iran) [1980] (Phán quyết) ICJ 3, 43 [91].

[15] European Union External Action. The European Union and Sudan. European Union Website, ngày 6/8/2021, truy cập ngày 21/5/2023. 

https://www.eeas.europa.eu/sudan/european-union-and-sudan_en?s=122. [16] Điều 22(2), Công ước Viên 1961 về quan hệ ngoại giao. 

[18] Sofie Schrevelius Larsson, 2005, “The positive duty to protect diplomatic missions and personnel - An evaluation of what is appropriate”, Luận văn thạc sĩ, Faculty of Law, University of Lund, tr.22. 

[19] International Law Commission, Yearbook of the International Law Commission 1958 Volume II, tr.97. 

[20] International Law Commission, Yearbook of the International Law Commission 1958 Volume II, tr.98. 

[21] Điều 29, Các điều khoản về trách nhiệm quốc tế của quốc gia cho hành vi sai phạm quốc tế. 

[22] Điều 30, Các điều khoản về trách nhiệm quốc tế của quốc gia cho hành vi sai phạm quốc tế. 

[23] Điều 31 Các điều khoản về trách nhiệm quốc tế của quốc gia cho hành vi sai phạm quốc tế. 

[24] EU diplomat assaulted at his home in Khartoum, Sudan Tribune, ngày 17/4/2023, truy cập ngày 17/5/2023. https://sudantribune.com/article273103/

[25] Như Tâm, Quân đội Anh sơ tán nhà ngoại giao khỏi Sudan thế nào, VnExpress, ngày 24/4/2023, truy cập ngày 17/5/2023. 

https://vnexpress.net/quan-doi-anh-so-tan-nha-ngoai-giao-khoi-sudan-the-nao-459741 6.html