[Góc nhìn Galileo _ 28_06_2023]

Những năm gần đây, các quốc gia phương Tây đã có những bước tiến tích cực trong  quá trình trao trả các di sản và cổ vật về với các nước từng là thuộc địa cũ. Nổi bật trong  số đó là sự kiện 26 tác phẩm nghệ thuật của Benin được hồi hương sau 129 năm bị đưa  sang Pháp trong quá trình thuộc địa hóa, đây là kết quả của thỏa thuận được ký giữa  Tổng thống hai nước.[1] Từ năm 2017 đến nay, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron  đã quyết định trao trả hàng nghìn cổ vật và tác phẩm nghệ thuật châu Phi đang được lưu  giữ trong các bảo tàng của Pháp về với các nước châu Phi. Nỗ lực của các thế hệ Tổng  thống Pháp nói chung và Tổng thống Macron nói riêng đã góp phần thúc đẩy quá trình  trao trả các di sản và cổ vật bị chiếm đoạt thời thuộc địa. Trong chuyên mục “Góc nhìn  Galileo” lần này, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu chủ đề “Ngoại giao di sản nhìn từ  tiến trình Pháp trao trả di sản văn hóa cho các nước cựu thuộc địa châu Phi” nhé! 

1. Khái quát việc Pháp trao trả di sản cho các nước cựu thuộc địa 

Pháp là một trong những chính quyền thực dân châu Âu đã từng xâm chiếm thuộc địa  và đô hộ nhiều quốc gia châu Phi. Trong quá trình khai thác ở châu Phi, người Pháp đã  đem theo nhiều cổ vật của lục địa này về nước. Hiện nay, ước tính có khoảng 90.000  tác phẩm nghệ thuật của châu Phi đang được lưu giữ và trưng bày tại các bảo tàng ở  nước Pháp. Phần lớn trong số đó có nguồn gốc từ các nước thuộc địa cũ của Pháp, bao  gồm: Chad, Cameroon, Madagascar, Mali, Côte d’Ivoire, Cộng hòa Congo…[2] Trên  thực tế, việc các cường quốc thực dân cũ trao trả lại cổ vật cho các quốc gia cựu thuộc  địa không phải là đề tài mới. Nhiều tài liệu từ những năm 1970 - 1980 đề cập vấn đề  này đã được tìm thấy, tiêu biểu như phát ngôn của người dẫn chương trình trong một  bản tin thời sự 20h (20 hours Journal) trên kênh TF1 của Pháp vào năm 1978: “cần phải  trao trả lại các tác phẩm nghệ thuật để người dân các nước ghi nhớ hơn về danh tính”  .[3][4] Tại thời điểm đó, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (United  Nations Educational Scientific and Cultural Organization, UNESCO) cũng đã nhắc tới  chuyện trao trả cổ vật trong một số văn bản được soạn bằng ba ngôn ngữ. Tuy nhiên  sau đó đề tài này đã bị bỏ ngỏ trong nhiều năm vì các lý do liên quan đến vấn đề pháp  lý và sự phản đối của những bảo tàng phương Tây.[5] 

Ngoài di sản từ châu Phi, Pháp cũng lưu giữ những tác phẩm của Vương triều Triều  Tiên sau khi bị Hải quân Pháp chiếm đoạt vào năm 1866. Những cuốn sách đầu tiên đã 

được trả về Hàn Quốc dưới hình thức “cho mượn chéo” theo đề xuất của Tổng thống  Pháp François Mitterrand vào năm 1993.[6] Năm 2010, dưới thời Tổng thống Nicolas  Sarkozy, để trả lại những di sản này cho Hàn Quốc, Pháp đã ký thỏa thuận với Hàn  Quốc dưới hình thức “cho mượn sách” phục vụ mục đích nghiên cứu và được gia hạn  sau 5 năm.[7] Sự kiện Pháp trao trả sách cổ cho Hàn Quốc là một nỗ lực ít ỏi trong tiến  trình trao trả cổ vật của nước Pháp. Sau hơn 40 năm, vấn đề trao trả lại những cổ vật  cho các nước cựu thuộc địa vẫn chưa được thực hiện một cách triệt để đồng thời không  phải mối quan tâm chính của các nguyên thủ Pháp trước đó.  

Cho đến những năm gần đây, từ khi nhiệm kỳ của Tổng thống Pháp Emmanuel Macron  bắt đầu, quá trình Pháp hồi hương các cổ vật về lại các nước cựu thuộc địa mới đạt được  những dấu ấn rõ rệt. Kế hoạch của Tổng thống Emmanuel Macron được đánh dấu bước  đầu khi ông phát biểu tại thủ đô quốc gia Burkina Faso vào năm 2017, rằng giới trẻ châu  Phi phải được “tiếp cận với di sản của châu Phi cũng như di sản chung của nhân loại  ngay tại lãnh thổ châu Phi chứ không chỉ ở châu Âu”.[8] Kế hoạch hoàn trả di sản của  Tổng thống Macron đã mở ra các cuộc tranh luận về các cổ vật của châu Phi hiện đang  được lưu giữ trong các viện bảo tàng ở một số quốc gia Tây Âu.  

2. Việc trao trả di sản văn hóa cho các nước cựu thuộc địa trong nhiệm kỳ Tổng  thống Emmanuel Macron 

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron là một trong những nhà lãnh đạo đi đầu trong việc  tái khởi động các dự án hồi hương cổ vật thuộc các nước cựu thuộc địa - những minh  chứng lịch sử cho quá trình thuộc địa hóa phi nhân đạo của các cường quốc thực dân  châu Âu cũ. Tuy nhiên, bên cạnh những tuyên bố đầy triển vọng và các nỗ lực đẩy  nhanh tiến trình giải quyết, tốc độ trao trả di sản văn hóa của Pháp hiện vẫn chưa đáp  ứng yêu cầu của nhiều quốc gia châu Phi.[9] Cụ thể, trong chuyến thăm chính thức của  ông Macron đến Ouagadougou, thủ đô của Burkina Faso năm 2017, ông khẳng định:  “Tôi không thể chấp nhận việc một lượng lớn cổ vật và di sản văn hóa của một số quốc  gia châu Phi từng là thuộc địa đang được lưu giữ tại Pháp”, đồng thời nói thêm rằng  Pháp sẽ đưa ra các điều kiện để “trả lại di sản châu Phi cho châu Phi” trong vòng 5  năm.[10] 

Kể từ bài phát biểu trên của Macron, Pháp đã khôi phục vài chục tác phẩm nghệ thuật  có nguồn gốc từ các nước châu Phi. Năm 2020, vương miện của vua Ranavalona III - vị vua cuối cùng trị vì Madagascar trước thời Pháp thuộc - đã được trả lại cho nước này,  dù về mặt hình thức chỉ là cho mượn tạm thời. Năm 2021, 26 cổ vật bị quân đội viễn 

chinh Pháp lấy từ Cung điện Hoàng gia Abomey, Benin vào năm 1892, sau đó cất giữ  trong Bảo tàng Quai Branly - Jacques Chirac, Pháp, đã được hồi hương về Benin.[11] Như vậy, sau hàng trăm năm, một số lượng không nhỏ cổ vật và di sản văn hóa đã được  trở về với “Lục địa Đen”. Đây là một tín hiệu đáng mừng cho các nước cựu thuộc địa  châu Phi.[12] 

3. Đánh giá tiến trình Pháp trao trả di sản văn hóa cho các nước cựu thuộc địa  châu Phi 

Bên cạnh những tuyên bố đầy triển vọng và các nỗ lực đẩy nhanh tiến trình giải quyết  của Tổng thống Emmanuel Macron, vẫn còn hàng ngàn cổ vật khác của châu Phi chưa  thể hồi hương do gặp phải các rào cản về vấn đề pháp lý và một số tranh cãi xung quanh. 

Thứ nhất, Luật bảo vệ di sản của Pháp là rào cản lớn nhất trong quá trình trao trả cổ vật. Theo đó,[13] có 3 nguyên tắc phải tuân thủ nhằm bảo vệ di sản quốc gia: (i) không  chuyển nhượng, (ii) không tiêu hủy và (iii) không tịch thu các tác phẩm nghệ thuật được  lưu giữ và trưng bày tại các bảo tàng. Nói cách khác về nguyên tắc, chính quyền Pháp?  không có quyền trao trả lại cổ vật và các tác phẩm nghệ thuật cho các nước châu Phi.  Vì vậy, trong nhiều thập niên, bằng cách này hay cách khác, Pháp đã từ chối các yêu  cầu bồi thường từ nước ngoài[14], ngoại trừ New Zealand và Nam Phi với hai trường  hợp liên quan đến thi hài.[15] Vào năm 2020, chính phủ Pháp đã trình một dự thảo luật  cho phép nước này trả lại một số hiện vật văn hóa lấy từ các nước châu Phi trong thời  kỳ thuộc địa. Song, đạo luật vẫn đang trong quá trình được Quốc hội xem xét.[16] 

Thứ hai, việc bồi thường cũng bị ngăn cản bởi tính không hồi tố (chỉ có hiệu lực điều  chỉnh đối với những quan hệ xã hội phát sinh từ khi văn bản pháp luật có hiệu lực và  không có hiệu lực ngược lại thời gian) của các công ước quốc tế áp dụng cho việc bồi  thường di sản văn hóa, đặc biệt là Công ước của UNESCO năm 1970 về các biện pháp  phòng ngừa, ngăn chặn việc xuất nhập cảnh và buôn bán trái phép các tài sản văn  hóa.[17] Công ước này đã được Pháp phê chuẩn vào năm 1997. Theo đó, chính phủ  Pháp có quyền trao trả lại cho các nước có liên quan những tác phẩm bị ăn cắp, mua  bán trái phép hay được nhập lậu vào Pháp. Tuy nhiên, quy định này chỉ được áp dụng  với các tác phẩm được mang vào Pháp sau năm 1970.  

Ngoài ra, các tranh cãi giữa chính phủ Pháp và những người quản lý bảo tàng xung  quanh việc “nên hay không hoàn trả lại cổ vật về với đất mẹ” cũng phần nào làm chậm  quá trình này. Trong một cuộc thảo luận vào tháng 11/2018,[18] ông Stephan Martin - Giám đốc Bảo tàng Quai Branly-Jacques Chirac - cho biết, bảo tàng này là nơi trưng 

bày gần 60.000 tác phẩm nghệ thuật của các nước châu Phi thời thuộc địa. Do đó, việc  hồi hương các cổ vật nói trên sẽ tạo ra bất lợi rất lớn và đẩy các bảo tàng vào nguy cơ  phải đóng cửa. Chia sẻ quan ngại này, các bảo tàng như Louvre ở Paris cũng phản đối  kịch liệt bộ luật yêu cầu họ gửi các hiện vật văn hóa trở lại quốc gia nguyên quán, vì  cho rằng các chính sách như vậy sẽ làm trống rỗng nhiều bảo tàng phương Tây. Nhiều  chuyên gia trong lĩnh vực cũng bày tỏ lo ngại rằng các cổ vật sẽ không được bảo vệ tốt  khi trở về châu Phi. [19] 

4. Ý nghĩa 

Bất chấp những tranh cãi cũng như những rào cản pháp lý, tiến trình hồi hương cổ vật  trở về thuộc địa cũ của Pháp đã đạt được những thành công nhất định. Đây có thể được  xem là một nỗ lực nhằm thúc đẩy mối quan hệ đối tác giữa Pháp và lục địa châu Phi.[20] 

Đối với Pháp, với mong muốn gây dựng lại vai trò và ảnh hưởng tại châu Phi, việc làm  này là một cách để thừa nhận và giải quyết di sản của chủ nghĩa thực dân, vốn là nguồn  gốc gây căng thẳng giữa Pháp và các nước cựu thuộc địa, giúp nước này xây dựng mối  quan hệ bền chặt hơn với các nước châu Phi, từ đó tạo cơ hội hợp tác trong nhiều lĩnh  vực. Điều này có ý nghĩa rất quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh hiện nay khi “làn sóng  bài Pháp” ngày càng lan rộng ở châu Phi và sự gia tăng ảnh hưởng của Trung Quốc và  Nga tại lục địa này.[21] 

Đối với các nước cựu thuộc địa ở châu Phi, hành động trao trả của Pháp được xem là  dấu mốc quan trọng ghi nhận kết quả của nỗ lực đấu tranh, vận động kéo dài nhiều năm  của các nước này nhằm hồi hương các cổ vật từng thuộc về mình.[22] Kết quả ấy không  chỉ góp phần giúp các dân tộc châu Phi khôi phục ý thức về bản sắc văn hóa và niềm tự  hào dân tộc - vốn bị xóa bỏ hoặc đàn áp trong thời kỳ thuộc địa, mà còn tạo cơ hội phát  triển kinh tế thông qua du lịch và các ngành công nghiệp văn hóa. Đây cũng là một  trong những tiền đề giúp thắt chặt quan hệ ngoại giao giữa các quốc gia châu Phi với  Pháp - nhà đầu tư nước ngoài lớn thứ 2 tại châu Phi sau Trung Quốc[23], trong bối cảnh  châu lục này đang ngày càng hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu. 

Đối với thế giới, gần một thế kỷ sau phong trào trao trả chủ quyền cho các dân tộc từng  bị thực dân đô hộ, cùng với nỗ lực hoàn trả của Pháp, làn sóng “trả bảo vật châu Phi  cho châu Phi” đã có những bước tiến tích cực. Năm 2021, chính phủ Đức, Hà Lan và  Bỉ đều đã công bố kế hoạch xác định nguồn gốc các đồ vật trong thời kỳ thuộc địa và  bắt đầu quá trình trả lại chúng. Ít nhất 16 bảo tàng ở Mỹ, bao gồm Viện Smithsonian và 

Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan xác nhận họ đang tham gia vào quá trình hoàn trả đồ  đồng Benin và sẵn sàng hồi hương hiện vật nếu được yêu cầu.[24] 

Nỗ lực của nước Pháp trong việc trao trả các cổ vật và di sản văn hóa của các nước châu  Phi bị cướp đoạt trong quá trình thuộc địa hóa của các nước thực dân phương Tây là  một bước tiến tích cực, phù hợp với phong trào chấm dứt việc chiếm đoạt văn hóa bản  địa ở quy mô toàn châu Âu. Hơn thế nữa, nước Pháp đã đóng góp tích cực vào làn sóng  “trả báu vật châu Phi cho châu Phi” trên toàn cầu. Đồng thời, chính sách ngoại giao di  sản của Pháp cũng có ý nghĩa quan trọng trong việc cải thiện hình ảnh của nước này,  gia tăng ảnh hưởng với các quốc gia châu Phi, vốn đang có xu hướng “ngả” sang Nga  và Trung Quốc thay vì các cường quốc thuộc địa cũ.[25] Dưới thời Tổng thống Macron,  việc trao trả di sản cho các nước cựu thuộc địa châu Phi là một trong các chính sách đối  ngoại quan trọng, tuy nhiên, tốc độ trao trả di sản văn hóa cho thấy hành động của Pháp  đang chưa phù hợp với những hứa hẹn Tổng thống đưa ra cách đây 6 năm. Sự chậm trễ  trong tiến độ là kết quả của nhiều vấn đề, nổi bật là các rào cản pháp lý. Nhìn chung,  chính quyền Tổng thống Macron, thông qua việc tích cực hồi hương cổ vật châu Phi,  đã và đang có những đóng góp đáng ghi nhận cho nước Pháp cùng các nước cựu thuộc  địa châu Phi nói riêng, cộng đồng các cường quốc thực dân cũ và toàn thế giới nói  chung. 

Thông qua bài viết này, Galileo Society hy vọng đã cung cấp cho các bạn một góc nhìn  về tiến trình trao trả di sản văn hóa cho các nước cựu thuộc địa của Pháp. Hãy bấm theo  dõi fanpage của CLB để không bỏ lỡ những bài viết chất lượng của Galileo Society nhé! 

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 

[1][2][8][10]Thục Linh; “Pháp trả lại cổ vật cho nhiều nước thuộc địa”, Báo Văn hóa,  ngày 3/4/2019. Truy cập ngày 25/6/2023. 

http://baovanhoa.vn/van-hoa/%C4%91oi-song-van 

hoa/artmid/570/articleid/17194/phap-tra-lai-co-vat-cho-nhie%CC%80u-nuoc-thuoc dia 

[3] Bénédicte Savoy. 2022. Africa’s Struggle for Its Art: History of a Postcolonial  Defeat, Princeton University Press. 

[4] Roger Gicquel, “L’Unesco”, Journal de 20h (France: TFI, 24/10/1978) https://www.ina.fr/ina-eclaire-actu/video/caa7801592401/l-unesco 

[5][7] Kim Tuyến, “Tranh cãi chuyện trả các cổ vật thực dân Pháp chiếm đoạt thời thuộc  địa”, Báo Pháp luật, ngày 23/12/2018. Truy cập ngày 26/6/2023. 

https://baophapluat.vn/tranh-cai-chuyen-tra-cac-co-vat-thuc-dan-phap-chiem-doat thoi-thuoc-dia-post295032.html 

[6] “France agrees to return stolen Korean royal Uigwe books”, Yonhap News Agency,  ngày 12/11/2010. Truy cập ngày 26/6/2023. 

https://en.yna.co.kr/view/AEN20101112011300315 

[9][11][25] Vock, Ido; “Emmanuel Macron is right to want to return African art to  Africa”, The New Statesman, ngày 2/3/2023. Truy cập ngày 25/6/2023. 

https://www.newstatesman.com/quickfire/2023/03/emmanuel-macron-right-return african-art-africa 

[12] Maclean, Ruth; “France urged to change heritage law and return looted art to  Africa”, The Guardian, ngày 21/11/2018. Truy cập ngày 25/6/2023. 

https://www.theguardian.com/world/2018/nov/21/france-urged-to-return-looted african-art-treasures-macron 

[13][15] Nardon, Anne-Sophie; “The Dawn of a New Era? Restitution of Colonial  Artifacts by France”, Art & Cultural Heritage Law Newsletter, 2018. Truy cập ngày  24/6/2023. 

https://www.hunterslaw.com/wp-content/uploads/2019/03/ABA-Newsletter-Winter 2018.pdf 

[14] Kimeria, Ciku; “The battle to get Europe to return thousands of Africa’s stolen  artifacts is getting complicated”, Quartz, ngày 29/11/2019. Truy cập ngày 24/6/2023.

https://qz.com/africa/1758619/europes-museums-are-fighting-to-keep-africas-stolen artifacts 

[16] Desai, Shweta; “France to frame new law for restitution of looted artifacts”,  Anadolu Ajansi, ngày 28/10/2021. Truy cập ngày 24/6/2023.  

https://www.aa.com.tr/en/europe/france-to-frame-new-law-for-restitution-of-looted artifacts/2405093# 

[17] “"Return & Restitution" Intergovernmental Committee”, UNESCO. Truy cập ngày  24/6/2023. 

https://en.unesco.org/fighttrafficking/icprcp 

[18] “France: Art Director Refuses Return of African Art Collection”, teleSUR English,  ngày 28/11/2018. Truy cập ngày 24/6/2023.  

https://www.telesurenglish.net/news/France-Art-Director-Refuses-Return-of-African Art-Collection-20181128-0039.html 

[19] Marr, Andrew; “Stop dithering, British Museum – give the Elgin Marbles back”,  ngày 10/1/2023. Truy cập ngày 24/6/2023.  

https://www.newstatesman.com/culture/2023/01/andrew-marr-elgin-marbles-greece british-museum 

[20] Tiến Dũng, “Làn gió mới trong quan hệ Pháp - châu Phi”, Báo Nhân Dân, ngày  28/07/2023. Truy cập ngày 24/6/2023.  https://nhandan.vn/lan-gio-moi-trong-quan-he-phap-chau-phi-post707658.html 

[21] Prince Michael of Liechtenstein; “Don’t lose Africa”, GIS Reports, ngày  23/8/2022. Truy cập ngày 24/6/2023.  

https://www.gisreportsonline.com/r/africa-china-russia/ 

[22] Gbadamosi, Nosmot; “Africa’s Stolen Art Debate Is Frozen in Time”, Foreign  Policy, ngày 15/5/2022. Truy cập ngày 24/6/2023.  

https://foreignpolicy.com/2022/05/15/africa-art-museum-europe-restitution-debate book-colonialism-artifacts/ 

[23] Thái Hòa, “Triển vọng đầu tư tại châu Phi”, Báo Nhân Dân, ngày 21/07/2019. Truy  cập ngày 24/6/2023. 

https://nhandan.vn/trien-vong-dau-tu-tai-chau-phi-post365317.html 

[24] Thái Anh, “Phong trào trả lại hiện vật trong bảo tàng”, Báo Văn hóa, ngày  22/2/2023. Truy cập ngày 24/6/2023.  

http://baovanhoa.vn/du-lich/artmid/416/articleid/61440/phong-trao-tra-lai-hien-vat trong-bao-tang