![[Góc nhìn Galileo _ 11_05_2023]](https://ssztovxtowhfkxhhzykm.supabase.co/storage/v1/object/public/post-images/uploads/1789485823068-0f331956-6850-447b-87a8-72c1cccc429c.jpg)
Vào ngày 10/3, thế giới chứng kiến một cột mốc lịch sử trong tiến trình tìm kiếm hòa bình tại Trung Đông khi Iran và Saudi Arabia chính thức bình thường hóa quan hệ ngoại giao dưới cầu nối của Trung Quốc. Sự kiện này đã tiếp nối chuỗi bình thường hóa quan hệ ở Trung Đông trong những năm gần đây. Động cơ thúc đẩy làn sóng bình thường hóa này không chỉ xuất phát từ lợi ích bên trong của các quốc gia Trung Đông, mà còn là chiến lược của các nước lớn, đặc biệt là Mỹ và Trung Quốc trên bàn cờ khu vực. Trong chuyên mục “Góc nhìn Galileo” ngày hôm nay, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu vai trò của các nước lớn trong xu thế bình thường hóa quan hệ ngoại giao tại Trung Đông nhé!
1. LÀN SÓNG BÌNH THƯỜNG HÓA QUAN HỆ NGOẠI GIAO TẠI TRUNG ĐÔNG
Nằm ở ngã ba Á - Phi - Âu với vị trí chiến lược trên bản đồ thế giới, Trung Đông là vùng đất sở hữu trữ lượng dầu mỏ lớn, có sự đa dạng về tôn giáo, sắc tộc. Do đó, nơi đây đã trở thành tâm điểm của những mâu thuẫn đan xen phức tạp, dẫn đến tình trạng căng thẳng trong quan hệ ngoại giao nhiều năm qua. Tiêu biểu là các mâu thuẫn bắt nguồn từ vấn đề tôn giáo và sắc tộc như căng thẳng giữa Nhà nước Do Thái Israel và thế giới Arab; xung đột giữa hai dòng hồi giáo Sunni và Shiite mà đứng đầu là Saudi Arabia và Iran. Quan hệ giữa các quốc gia cũng trở nên xấu đi do các vấn đề liên quan đến tiến trình hạt nhân tại Iran, vấn đề Qatar bị các quốc gia láng giềng vùng Vịnh cáo buộc tài trợ khủng bố. Đặc biệt, vùng Vịnh cũng là khu vực cạnh tranh của các nước lớn trong các lợi ích về tài nguyên thiên nhiên và lợi ích kinh tế, làm sâu sắc thêm các mâu thuẫn tại khu vực vốn có tình hình chính trị phức tạp như Trung Đông.[1]
Trong những năm gần đây, bức tranh Trung Đông ảm đạm đã xuất hiện những gam màu sáng, bắt nguồn từ sau khi Hiệp định Abraham về bình thường hóa quan hệ giữa Israel với UAE và Bahrain được ký kết vào ngày 15/9/2020 tại Nhà Trắng (Mỹ).[2][3] Tiếp đó, Sudan và Morocco cũng lần lượt ký vào thỏa thuận này.[4][5] Đây là biến chuyển quan trọng trong chính sách của các nước Trung Đông đối với Israel, từ thế cô lập, đối đầu sang xu hướng hòa giải. Mới đây nhất, vào ngày 10/3/2023, thỏa thuận bình thường hóa quan hệ ngoại giao giữa Saudi Arabia và Iran đã được ký kết sau nhiều ngày đàm phán kín tại Bắc Kinh (Trung Quốc).[6] Sự kiện đánh dấu mốc quan trọng trong tiến trình hòa giải mối quan hệ thù địch suốt nhiều năm giữa hai cường quốc đứng đầu hai dòng Hồi giáo chính tại Trung Đông - một trong những mâu thuẫn tôn giáo sâu sắc nhất khu vực.[7]
Bên cạnh đó, vào tháng 01/2021, trong khuôn khổ Hội nghị thượng đỉnh Hội đồng hợp tác vùng Vịnh (GCC) lần thứ 41 tại AlUla (Saudi Arabia), Qatar và các quốc gia láng giềng vùng Vịnh cũng đạt được một thỏa thuận với tiềm năng “sẽ là nền tảng vững chắc và quan trọng cho tương lai và sự ổn định của khu vực”.[8] Thỏa thuận chấm dứt khủng hoảng ngoại giao vùng Vịnh kéo dài 3 năm rưỡi kể từ khi Qatar bị bộ tứ Saudi Arabia, UAE, Bahrain, Ai Cập cắt đứt quan hệ ngoại giao do những cáo buộc liên quan đến tài trợ khủng bố vào năm 2017.[9] Ngày 1/5/2023, Ngoại trưởng các nước Syria, Ai Cập, Iraq, Saudi Arabia và Jordan cũng tiến hành hội đàm tại Amman (Jordan) nhằm thảo luận về việc bình thường hóa quan hệ với Syria từ sau khi nước này bị các quốc gia trong khu vực và phương Tây cô lập do vấn đề nội chiến.[10] Hai thỏa thuận đã hạ nhiệt những căng thẳng liên quan đến chiến tranh vũ trang và khủng bố diễn ra giữa nhiều bên.
Ngoài ra, từ tháng 3 tới tháng 4/2023, Ai Cập và Thổ Nhĩ Kỳ cũng liên tiếp có những cuộc đàm phán hướng tới bình thường hóa quan hệ ngoại giao sau một thập kỷ rạn nứt do những bất đồng về lập trường và tham vọng địa chính trị.[11][12]
Những dấu hiệu tích cực trên cho thấy những mâu thuẫn cơ bản tại Trung Đông đều đã đạt được hoặc tiến tới bình thường hóa. Điều này không chỉ được thúc đẩy bởi động lực tự thân của các quốc gia Trung Đông, mà còn chịu sự tác động từ chiến lược của các nước lớn, đặc biệt là vai trò trung gian hòa giải của Mỹ và Trung Quốc trên bàn cờ khu vực.
2. ĐỘNG CƠ VÀ CHÍNH SÁCH CỦA MỸ VÀ TRUNG QUỐC TẠI TRUNG ĐÔNG
Những động thái của Mỹ và Trung Quốc tại Trung Đông đều bắt nguồn từ những mục tiêu chiến lược và chính sách đối ngoại của hai cường quốc này đối với khu vực có vị trí địa chiến lược quan trọng bậc nhất thế giới, nhằm đảm bảo (i) những lợi ích về kinh tế, năng lượng mà vị trí địa - chính trị khu vực này mang lại, (ii) nâng tầm địa vị quốc gia, phát huy tầm ảnh hưởng trên trường quốc tế nhờ thực hiện trách nhiệm tại khu vực vốn có nhiều căng thẳng và biến động.
2.1. Động cơ và chính sách của Mỹ tại Trung Đông
Việc thực hiện trách nhiệm an ninh tại khu vực Trung Đông là cách Mỹ thực hiện mục tiêu ảnh hưởng và duy trì lợi ích của mình tại khu vực này. Cuộc xung đột Israel - Palestine kéo dài từ giữa thế kỉ XX đến nay là vấn đề nổi bật trong các quan hệ quốc tế tại Trung Đông,[13] đồng thời là nguyên nhân cốt lõi của cuộc xung đột giữa Israel và các quốc gia thuộc thế giới Arab. Do vậy, nỗ lực dàn xếp các bất đồng liên quan đến vấn đề Palestine[14] và thúc đẩy tiến trình hòa bình Trung Đông luôn được các thế lực bên ngoài khu vực, trong đó có Mỹ, hướng tới như một phương thức khẳng định vai trò và tầm ảnh hưởng của mình ở khu vực, trong công cuộc giữ hòa bình và ổn định khu vực.
Cách tiếp cận vấn đề Trung Đông trong chính sách đối ngoại Mỹ phụ thuộc phần nhiều vào quan điểm của từng đời Tổng thống. Trong lịch sử, Mỹ thực hiện chiến lược Đại Trung Đông nhằm kiểm soát khu vực từ sau Chiến tranh Lạnh. Từ sau sự kiện 11/9, với lý do bảo vệ nhân quyền, xúc tiến dân chủ và chống khủng bố, Mỹ can thiệp trực tiếp vào Trung Đông với cuộc chiến chống khủng bố toàn cầu bắt đầu tại Afghanistan năm 2001 và chiến tranh Iraq năm 2003. Tuy nhiên, các cuộc chiến này đã không mang lợi ích đáng kể cho Mỹ, đồng thời còn dẫn đến nhiều hệ lụy đến hòa bình, an ninh trong khu vực và thế giới.[15] Do đó, năm 2009, nước Mỹ dưới Tổng thống Barack Obama đã điều chỉnh chiến lược đối với khu vực, khi chuyển sang sử dụng “sức mạnh thông minh”, ưu tiên kết hợp sức mạnh mềm (ngoại giao chính phủ, chính trị, kinh tế) đối với việc duy trì ảnh hưởng ở Trung Đông. Đồng thời, bắt đầu từ đây, Mỹ có xu hướng giảm sự hiện diện quân sự của mình trong khu vực.[16] Cùng với chiến lược “Xoay trục Châu Á” (Pivot to Asia), tầm quan trọng của Trung Đông đã suy giảm nhất định trong chiến lược toàn cầu của Mỹ.
Tuy nhiên, Trung Đông vẫn là đối tác quan trọng nằm trong tầm ảnh hưởng lâu dài của Mỹ. Do đó, Mỹ có thể giảm sự hiện diện quân sự ở Trung Đông, nhưng không thể từ bỏ hoàn toàn các lợi ích đặc biệt về kinh tế, năng lượng ở khu vực. Như vậy, việc giữ vai trò trung gian hòa giải, góp phần giải quyết các xung đột ở Trung Đông là cách Mỹ sử dụng ngoại giao thay thế cho sức mạnh cứng để đảm bảo hòa bình, an ninh khu vực trong bối cảnh Mỹ giảm hiện diện quân sự, giúp Mỹ duy trì ảnh hưởng tại một khu vực có tầm quan trọng về địa - chính trị và củng cố vị thế của mình trên thế giới.
2.2. Động cơ và chính sách của Trung Quốc tại Trung Đông
Đối với Trung Quốc, Trung Đông có vị trí quan trọng trong đảm bảo an ninh năng lượng, phát triển kinh tế và gia tăng tầm ảnh hưởng quốc tế.
So với Mỹ, Trung Quốc mới bắt đầu quan tâm đến Trung Đông vào khoảng nửa sau thế kỷ XX. Nhu cầu về dầu và khí đốt phục vụ phát triển kinh tế yêu cầu Trung Quốc tăng cường hợp tác với Trung Đông - khu vực có trữ lượng dầu mỏ hàng đầu thế giới. Dù lượng xuất khẩu dầu từ Nga vào Trung Quốc đã tăng lên từ sau cuộc xung đột Nga - Ukraine,[17] trong tương lai, Trung Đông vẫn sẽ đóng vai trò quan trọng trong đảm bảo an ninh năng lượng của đất nước tỷ dân.
Trung Đông cũng là mắt xích quan trọng trong Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) của Trung Quốc. Không chỉ bảo đảm lợi ích kinh tế của Trung Quốc tại khu vực, sự mở rộng mạng lưới BRI tới châu Phi, châu Âu qua Trung Đông còn giúp tăng kết nối toàn cầu, thúc đẩy sự ủng hộ của các cường quốc Trung Đông như Iran, Saudi Arabia, UAE với Trung Quốc, tạo lợi thế cho Bắc Kinh trong cạnh tranh nước lớn.[18]
Vì vậy, trong hai thập kỷ vừa qua, Trung Quốc đã thiết lập quan hệ hợp tác chặt chẽ về nhiều mặt, đặc biệt là kinh tế và năng lượng, với các quốc gia Trung Đông. Theo những tài liệu quan trọng về chính sách của Trung Quốc tại Trung Đông như “Tầm nhìn và hành động về việc cùng xây dựng Vành đai Kinh tế Con đường Tơ lụa và Con đường tơ lụa trên biển thế kỷ 21” (2015) [19] hay “Chính sách của Trung Quốc đối với các nước Arab” (2016),[20] để bảo đảm nguồn cung năng lượng ổn định từ Trung Đông, Trung Quốc sẽ tăng cường các hoạt động thương mại, đầu tư sản xuất tại khu vực này nhằm gắn chặt lợi ích hai bên.
Trong những năm gần đây, sự phát triển mạnh mẽ về kinh tế - xã hội và vị thế chính trị càng thúc đẩy Trung Quốc mở rộng tầm ảnh hưởng và khẳng định sự hiện diện trong các vấn đề khu vực và quốc tế.[21] Tại Hội nghị Thượng đỉnh Hợp tác Trung Quốc – Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) tháng 12/2022, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã mời các quốc gia Vùng Vịnh tham gia “Sáng kiến An ninh Toàn cầu” (GSI) “trong nỗ lực chung bảo vệ hòa bình và ổn định khu vực”.[22] Thông qua GSI, Trung Quốc cũng kêu gọi thiết lập một “khuôn khổ an ninh mới” dựa trên Sáng kiến 5 điểm của nước này nhằm thực hiện hòa bình, ổn định tại khu vực Trung Đông,[23] hứa hẹn hỗ trợ các nước trong khu vực tăng cường đối thoại và cải thiện quan hệ, đáp ứng các mối quan tâm an ninh hợp lý của tất cả các bên.[24]
Như vậy, việc thúc đẩy hòa bình ổn định tại Trung Đông không chỉ đảm bảo lợi ích kinh tế của Trung Quốc tại khu vực, mà còn nâng cao vị thế của nước này trong khu vực và trên thế giới. Hiện nay, dù vẫn tập trung đẩy mạnh hợp tác kinh tế với hầu hết các quốc gia trong khu vực và tránh can dự trực tiếp vào các xung đột, cách tiếp cận của Trung Quốc với Trung Đông đã bắt đầu cân nhắc tới các yếu tố an ninh và quân sự, trong đó nhấn mạnh vai trò của Trung Quốc trong việc hỗ trợ đàm phán, tham vấn và xây dựng cấu trúc an ninh chung của khu vực.
3. VAI TRÒ TRUNG GIAN HÒA GIẢI CỦA MỸ VÀ TRUNG QUỐC TẠI TRUNG ĐÔNG QUA MỘT VÀI TRƯỜNG HỢP TIÊU BIỂU
Trong quan hệ quốc tế, trung gian, hòa giải có thể hiểu là tiến trình chính trị được đảm nhiệm bởi một bên thứ ba nhằm giảm căng thẳng hoặc chấm dứt xung đột, bất đồng giữa hai hoặc nhiều bên một cách hòa bình thông qua đàm phán, đối thoại. Không chỉ giới hạn ở việc cung cấp địa điểm, cơ sở vật chất cho tiến trình đàm phán, vai trò trung gian, hòa giải của một quốc gia còn thể hiện qua sự tham gia tích cực vào việc đề xuất các sáng kiến nhằm tìm kiếm một giải pháp chung đạt được sự đồng thuận của tất cả các bên.[25] Đối với Mỹ và Trung Quốc, việc thực hiện vai trò trung gian hòa giải tại Trung Đông là phản ánh thực tiễn áp dụng các chiến lược của các quốc gia này tại khu vực nhằm đạt được các mục tiêu chiến lược tại Trung Đông, thể hiện rõ nét qua hai trường hợp cụ thể: quá trình bình thường hóa quan hệ giữa Israel và các quốc gia Arab (2020), và thỏa thuận bình thường hóa quan hệ Iran - Saudi Arabia (2023).
3.1. Vai trò trung gian hòa giải của Mỹ tại Trung Đông nhìn từ quá trình bình thường hóa quan hệ giữa Israel và các quốc gia Arab (2020)
Việc Israel đã và đang tiếp tục thúc đẩy bình thường hóa quan hệ Israel và 4 quốc gia Arab (Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Bahrain, Sudan và Morocco) từ năm 2020 đến nay là kết quả cho nỗ lực thúc đẩy tiến trình hòa bình Trung Đông của Mỹ, thể hiện một trong ba tập trung của chính sách Trung Đông của Mỹ: Giải quyết xung đột Israel và các quốc gia Arab liên quan đến vấn đề lãnh thổ Palestine.[26] Đối với Mỹ, thành công trong vai trò trung gian hòa giải, thiết lập quan hệ hòa bình giữa hai quốc gia đồng minh là Israel và UAE là thành công đột phá trong chính sách Trung Đông dưới thời Tổng thống Donald Trump. Sự kiện củng cố ảnh hưởng của Mỹ tại khu vực, đặc biệt là sau khi Kế hoạch hòa bình Trung Đông “Từ hòa bình tới thịnh vượng” được cựu Tổng thống Donald Trump công bố năm 2019 nhận sự phản ứng tiêu cực từ Palestine và nhiều nước Arab.[27][28]
Việc Mỹ giữ vai trò trung gian hòa giải, thúc đẩy các quốc gia đồng minh của mình thiết lập quan hệ ngoại giao, đem đến những lợi ích về an ninh, kinh tế và công nghệ, đồng nghĩa với việc Mỹ củng cố vị thế đối với các quốc gia này nói riêng và trong khu vực nói chung. Israel và các quốc gia Arab, gồm UAE đều là những đồng minh quan trọng của Mỹ trong khu vực. Trong khi Israel là đồng minh chiến lược lâu đời của Mỹ ở Trung Đông, quan hệ giữa các quốc gia Arab với Mỹ bắt đầu ghi nhận sự thay đổi tích cực sau cuộc chiến tranh vùng Vịnh (1990-1991).[29] Thỏa thuận hòa bình giữa Israel và UAE khởi đầu xu hướng hòa giải giữa Israel và các nước Arab trong tương lai, trong bối cảnh Trung Đông chứng kiến nhiều thay đổi sau đại dịch Covid-19, khi đa số các nước chịu tác động của đại dịch đến tình hình kinh tế, tài chính. Trong khi đó, Israel là quốc gia có ưu thế về vốn và công nghệ, quản trị quốc gia, năng lực sáng tạo,… Việc bình thường hóa quan hệ với Israel mở ra cơ hội cho các nước Arab thúc đẩy hợp tác sâu với quốc gia này trên nhiều lĩnh vực, đặc biệt về kinh tế và công nghệ.[30]
Cuối cùng, việc thúc đẩy thỏa thuận hòa bình giữa Israel và các nước Arab biểu hiện cho chiến lược tái sắp xếp đồng minh của Mỹ, đồng thời tập hợp sự ủng hộ trong thế giới Arab để ngăn chặn ảnh hưởng của Iran.[31] Với sự kiện này, Mỹ đã thực hiện thành công vai trò trung gian hòa giải, củng cố ảnh hưởng lâu dài của mình tại trong khu vực, đặc biệt trong bối cảnh việc thu hẹp chiến lược của Mỹ tại Trung Đông tạo ra khoảng trống thúc đẩy cuộc cạnh tranh gia tăng ảnh hưởng giữa các nước lớn ở trong và ngoài khu vực.[32]
3.2. Vai trò trung gian hòa giải của Trung Quốc tại Trung Đông nhìn từ thỏa thuận bình thường hóa quan hệ Iran - Saudi Arabia (2023)
Việc Trung Quốc thực hiện thành công vai trò trung gian đàm phán giữa hai quốc gia có lịch sử đối đầu lâu dài với nhiều nỗ lực hòa giải không thành công như Iran vàSaudi Arabia [33] được coi như một kỳ tích ngoại giao. Tuy nhiên, điều này có thể được lý giải bởi mối quan hệ ổn định và ảnh hưởng về kinh tế của Trung Quốc đối với các quốc gia Trung Đông, đặc biệt với hai bên trong thỏa thuận.[34][35] Bắt đầu từ năm 2001, Trung Quốc tăng cường triển khai chính sách năng lượng ở khu vực Trung Đông, tập trung vào Saudi Arabia và Iran.[36] Trong vòng 10 năm trở lại đây, Trung Quốc luôn là đối tác thương mại lớn nhất của cả hai nước;[37][38] đồng thời cung cấp cho Saudi Arabia các cơ hội đầu tư về phát triển năng lượng, hỗ trợ Iran trong hiện đại hóa quân đội và hạn chế tác động của các lệnh cấm vận của quốc tế.[39] Bên cạnh đó, Trung Quốc cũng luôn đảm bảo nguyên tắc không can thiệp và giữ quan điểm trung lập trước các xung đột tại Trung Đông. Những điều này đã tạo cho Bắc Kinh lợi thế trong đàm phán thúc đẩy Riyadh và Tehran ký vào thỏa thuận bình thường hóa quan hệ ngoại giao vào ngày 10/3/2023.
Sự thành công của thỏa thuận sẽ tiếp tục thắt chặt mối quan hệ giữa Trung Quốc với hai quốc gia Trung Đông, đem lại lợi ích chung cho cả ba bên, đặc biệt là trong hợp tác kinh tế, năng lượng và cơ sở hạ tầng. Thỏa thuận cũng tạo thuận lợi cho Trung Quốc phát triển và mở rộng BRI, do Iran và Saudi Arabia đều có vị trí địa chính trị quan trọng trong hành lang kinh tế này.[40] Những điều này còn giúp tăng cường sự hiện diện của Trung Quốc tại Trung Đông, gia tăng sự kiểm soát của nước này đối với các điểm nút của thế giới, từ đó nâng cao vị thế của nước này như một cường quốc toàn cầu.
Sự nổi lên của Trung Quốc với vai trò trung gian hòa giải trong thỏa thuận giữa Iran và Saudi Arabia cũng được xem như một sự thách thức đối với vai trò lãnh đạo toàn cầu của Mỹ.[41] Khác với xu hướng can thiệp của Mỹ, đối với điểm nóng Trung Đông, Trung Quốc có cách tiếp cận nhấn mạnh hơn vào hòa bình và ổn định khu vực.[42] Việc thúc đẩy thành công sự hòa giải giữa Iran và Saudi Arabia, giải quyết được một trong những mâu thuẫn sâu sắc nhất tại Trung Đông, sẽ làm gia tăng niềm tin và kỳ vọng của các quốc gia khác vào cách tiếp cận của Trung Quốc đối với những vấn đề khó khăn trong khu vực.
4. KẾT LUẬN
Có thể nói, với tư cách là những nước lớn, Mỹ và Trung Quốc đã thực hiện vai trò trung gian hòa giải trong quá trình bình thường hóa quan hệ ngoại giao giữa các quốc gia Trung Đông, với động cơ nhằm củng cố lợi ích, nâng cao tầm ảnh hưởng trong khu vực và khẳng định vị thế trên toàn cầu.
Với tầm quan trọng về địa - chính trị, Trung Đông vẫn tiếp tục là địa bàn cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn. Trong tương lai, các cường quốc ngoài khu vực, đặc biệt là Mỹ và Trung Quốc sẽ tiếp tục thúc đẩy xu hướng bình thường hóa quan hệ giữa các quốc gia Trung Đông, hướng đến hòa bình, ổn định khu vực để duy trì ảnh hưởng, nâng cao vị thế của mình đối với các nước trong khu vực nói riêng và quốc tế nói chung.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Ngọc Mai, “Trung Đông giữa vòng xoáy xung đột”, Thanh Niên, ngày 09/01/2020, truy cập ngày 26/4/2023. https://thanhnien.vn/trung-dong-giua-vong-xoay-xung-dot-185915250.html [2] “Abraham Accords Peace Agreement: Treaty of Peace, Diplomatic Relations and Full Normalization between the United Arab Emirates and The State of Israel”
https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/09/UAE_Israel-treaty-signed-FINAL 15-Sept-2020-508.pdf
[3] “Israel, UAE and Bahrain sign Abraham Accord; Trump says “dawn of new Middle East””, The Hindu, ngày 16/9/2020, truy cập ngày 26/4/2023. https://www.thehindu.com/news/international/israel-uae-and-bahrain-sign-abraham-ac cord-trump-says-dawn-of-new-middle-east/article61706167.ece
[4] “Sudan quietly signs Abraham Accords weeks after Israel deal”, Reuters, ngày 07/01/2021, truy cập ngày 26/4/2023. https://www.reuters.com/article/uk-sudan-usa-israel-idUSKBN29C0Q5 [5] “Morocco joins other Arab nations agreeing to normalize Israel ties”, Reuters, ngày 10/12/2020, truy cập ngày 26/4/2023. https://www.reuters.com/article/israel-usa-morocco-int-idUSKBN28K2CW [6] Patrick Wintour, “Iran and Saudi Arabia agree to restore ties after China-brokered talks”, The Guardian, ngày 10/3/2023, truy cập ngày 26/4/2023. https://www.theguardian.com/world/2023/mar/10/iran-saudi-arabia-agree-restore-ties china-talks
[7] An Hy, “Infographic: Nguồn gốc những mâu thuẫn trong quan hệ Iran-Saudi Arabia”, Hà Nội Mới, truy cập ngày 26/4/2023. https://hanoimoi.com.vn/ban-in/The-gioi/820972/infographic-nguon-goc-nhung-mau-t huan-trong-quan-he-iran-saudi-arabia
[8] Aarti Nagraj, “AlUla agreement: What does resetting ties with Qatar mean for the GCC region?”, Gulf Business, ngày 11/02/2021, truy cập ngày 26/4/2023. https://gulfbusiness.com/alula-agreement-what-does-resetting-ties-with-qatar-mean-fo r-the-gcc-region/
[9] “Qatar diplomatic crisis: a political conflict toward regional dominance”, Universidad de Navarra, truy cập ngày 26/4/2023. https://www.unav.edu/web/global-affairs/detalle1/-/blogs/qatar-diplomatic-crisis-a-pol itical-conflict-toward-regional-dominance-2
[10] Omar Akour, “Arab diplomats meet in Amman to discuss rapprochement with Syria”, Times of Israel, ngày 01/5/2023, truy cập ngày 02/5/2023.
https://www.timesofisrael.com/arab-diplomats-meet-in-amman-to-discuss-rapprochem ent-with-syria/
[11] Hatem Maher, Huseyin Hayatsever, “Turkey's foreign minister in Cairo for first time since ties cut a decade ago”, Reuters, ngày 18/3/2023, truy cập ngày 26/4/2023. https://www.reuters.com/world/middle-east/top-egyptian-turkish-diplomats-hold-talks -cairo-amid-improving-ties-2023-03-18/
[12] “Egyptian minister to visit Turkey as ties improve”, Reuters, ngày 10/4/2023, truy cập ngày 26/4/2023. https://www.reuters.com/world/middle-east/egyptian-minister-visit-turkey-ties-improv e-ankara-2023-04-10/
[13] Viện KHXH Việt Nam, Viện nghiên cứu châu Phi và Trung Đông, TS. Bùi Nhật Quang (Chủ biên), “Một số vấn đề kinh tế, chính trị nổi bật của Trung Đông và xu hướng đến năm 2020”, NXB KHXH, Hà Nội, 2011, trang 37.
https://drive.google.com/drive/folders/1-KoYLpL9Aw0NZsFH_3ENHyOrZnM4mkT U?usp=share_link
[14] Viện KHXH Việt Nam, Viện nghiên cứu châu Phi và Trung Đông, TS. Bùi Nhật Quang (Chủ biên), “Một số vấn đề kinh tế, chính trị nổi bật của Trung Đông và xu hướng đến năm 2020”, NXB KHXH, Hà Nội, 2011, trang 157. https://drive.google.com/drive/folders/1-KoYLpL9Aw0NZsFH_3ENHyOrZnM4mkT
U?usp=share_link
[15][16] Lê Thế Mẫu, “Chiến lược Đại Trung Đông của Mỹ và những hệ lụy”, Tạp chí Quốc phòng toàn dân, 17/3/2020, truy cập ngày 6/5/2023. http://tapchiqptd.vn/vi/quoc-phong-quan-su-nuoc-ngoai/chien-luoc-dai-trung-dong-cu a-my-va-nhung-he-luy/15224.html
[17] “Russia is China's top crude supplier for Jan-Feb; volumes up 23.8% yoy”, Reuters, ngày 20/3/2023, truy cập ngày 10/5/2023. https://www.reuters.com/markets/commodities/russia-is-chinas-top-crude-supplier-jan -feb-volumes-up-238-yoy-2023-03-20/
[18] Nguyên Long, “Trung Quốc trong 'giấc mộng' Trung Đông”, Báo Thanh niên, ngày 06/08/2022, truy cập ngày 3/5/2023.
https://thanhnien.vn/trung-quoc-trong-giac-mong-trung-dong-1851483762.htm#
[19] Vision and Actions on Jointly Building Silk Road Economic Belt and 21st-Century Maritime Silk Road, 2015. https://www.fmprc.gov.cn/eng/topics_665678/2015zt/xjpcxbayzlt2015nnh/201503/t20 150328_705553.html
[20] China’s Arab Policy Paper, 2016. http://english.www.gov.cn/archive/publications/2016/01/13/content_28147527141274 6.htm
[21][26] Viện KHXH Việt Nam, Viện nghiên cứu châu Phi và Trung Đông, TS. Bùi Nhật Quang (Chủ biên), “Một số vấn đề kinh tế, chính trị nổi bật của Trung Đông và xu hướng đến năm 2020”, NXB KHXH, Hà Nội, 2011. https://drive.google.com/drive/folders/1-KoYLpL9Aw0NZsFH_3ENHyOrZnM4mkT
U?usp=share_link
[22] “President Xi Jinping Attends the First China-Arab States Summit and Delivers a Keynote Speech, Underscoring the Importance of Carrying Forward the Spirit of China-Arab Friendship Featuring Solidarity and Mutual Assistance, Equality and Mutual Benefit, and Inclusiveness and Mutual Learning and Jointly Building a China-Arab Community with a Shared Future in the New Era”, Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China, ngày 10/12/2022, truy cập ngày 10/5/2023. https://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/zxxx_662805/202212/t20221211_10988748.html
[23] 王毅提出实现中东安全稳定的五点倡议, Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China, ngày 26/3/2021, truy cập ngày 10/5/2023. https://www.mfa.gov.cn/wjbzhd/202103/t20210326_9137065.shtml [24] Mordechai Chaziza, “The Global Security Initiative: China’s New Security Architecture for the Gulf, The Diplomat, ngày 5/5/2023, truy cập ngày 10/5/2023. https://thediplomat.com/2023/05/the-global-security-initiative-chinas-new-security-ar chitecture-for-the-gulf/
[25] Vũ Lê Thái Hoàng, Đỗ Thị Thủy, “Vai trò trung gian, hòa giải của quốc gia tầm trung trong quan hệ quốc tế: Hàm ý cho Việt Nam”, Nghiên cứu quốc tế, ngày 24/4/2019, truy cập ngày 10//5/2023. https://nghiencuuquocte.org/2019/04/24/vai-tro-trung-gian-hoa-giai-cua-quoc-gia-tam -trung/
[27] Đồng Văn Đức, Nguyễn Viết Tân, “Thỏa thuận hòa bình Israel và UAE và những tác động đến cục diện chính trị, an ninh ở Trung Đông”, Tạp chí Quốc phòng toàn dân, ngày 13/11/2020, truy cập ngày 26/4/2023. http://tapchiqptd.vn/vi/quoc-phong-quan-su-nuoc-ngoai/thoa-thuan-hoa-binh-israel-va -uae-va-nhung-tac-dong-den-cuc-dien-chinh-tri-an-ninh-o-trung-dong/16283.html
[28] Krasna, Joshua, “Understanding the Wave of Normalization in the Middle East”, Foreign Policy Research Institue, ngày 13/1/2021, truy cập ngày 25/4/2023. https://www.fpri.org/article/2021/01/understanding-the-wave-of-normalization-in-the middle-east/
[29] Thông tấn xã Việt Nam, “Cuộc xung đột Israel & Ả Rập”, NXB Thông tấn, Hà Nội, 2002.
[30][31] Kim Vinh, “Một số điểm mới trong chính sách của Mỹ với khu vực Trung Đông”, Tạp chí Cộng sản, ngày 20/1/2021, truy cập ngày 2/5/2023. https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/the-gioi-van-de-su-kien/-/2018/821102/ mot-so-diem-moi-trong-chinh-sach-cua-my-doi-voi-khu-vuc-trung-dong.aspx [32] TS. Nguyễn Thị Thanh Vân - Đoàn Thị Mai Liên, “Chính sách Trung Đông của Mỹ dưới thời kỳ Tổng thống Joe Biden”, Tạp chí Cộng sản, ngày 30/20/2021, truy cập ngày 3/5/2023. https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/tin-binh-luan/-/asset_publisher/DLIYi5A JyFzY/content/chinh-sach-trung-dong-cua-my-duoi-thoi-ky-tong-thong-joe-biden [33] Banafsheh Keynoush, “Why mediation between Saudi Arabia and Iran keeps failing”, Atlantic Council, ngày 27/01/2020, truy cập ngày 26/4/2023. https://www.atlanticcouncil.org/blogs/iransource/why-mediation-between-saudi-arabia -and-iran-keeps-failing/
[34] Stephen M. Walt, “Saudi-Iranian Détente Is a Wake-Up Call for America”, Foreign Policy, ngày 14/3/2023, truy cập ngày 26/4/2023. https://foreignpolicy.com/2023/03/14/saudi-iranian-detente-china-united-states/ [35] “‘Changing global order’: China’s hand in the Iran-Saudi deal”, Al Jazeera, ngày 11/3/2023, truy cập ngày 26/4/2023.
https://www.aljazeera.com/news/2023/3/11/changing-global-order-china-restores-ties with-iran-and-saudi
[36] Bryce Wakefield and Susan L.Levenstein, China and the Persian Gulf, Woodrow Wilson International Center for Scholars, 2011, truy cập ngày 10/5/2023. https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/ASIA% 20Program_China%20and%20the%20PG.pdf
[37] “China remains Iran's largest trading partner for 10 consecutive years”, Xinhua, ngày 16/2/2023, truy cập ngày 26/4/2023.
http://english.news.cn/20230216/9b8fc11facbc427d945411433aadbe82/c.html [38] Ehsan Soltani, “How China Became Saudi Arabia’s Largest Trading Partner”, Visual Capitalist, ngày 19/02/2023, truy cập ngày 26/4/2023. https://www.visualcapitalist.com/cp/how-china-became-saudi-arabias-largest-trading partner/
[39] Trịnh Diệp Phương Vũ, “Vai trò của các nước Trung Đông trong bảo đảm an ninh năng lượng của Trung Quốc”, Tạp chí Cộng sản, ngày 25/8/2020, truy cập ngày 9/5/2023.
https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/the-gioi-van-de-su-kien/-/2018/817192/v ai-tro-cua-cac-nuoc-trung-dong-trong-bao-dam-an-ninh-nang-luong-cua-trung-quoc.as px
[40] Mehmood Ul Hassan Khan, “BRI’s Future and Saudi Arabia-Iran Peace Agreement”, Pakistan Observer, ngày 15/3/2023, truy cập ngày 26/4/2023. https://pakobserver.net/bris-future-and-saudi-arabia-iran-peace-agreement-by-dr-meh mood-ul-hassan-kan/
[41][42] Syed Inam Ali Naqvi, “A New World Order: China’s Role in Reshaping the Middle East and Challenging American Hegemony”, Modern Diplomacy, ngày 16/3/2023, truy cập ngày 26/4/2023.
https://moderndiplomacy.eu/2023/03/16/a-new-world-order-chinas-role-in-reshaping-t he-middle-east-and-challenging-american-hegemony/