Kể từ khi thành lập, các cơ chế đa phương khu vực do Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) khởi xướng và dẫn dắt đã không ngừng phát triển, đóng góp thực chất vào quá trình hợp tác, duy trì hòa bình, ổn định và an ninh khu vực. Một trong những cơ chế được đánh giá là quan trọng nhất của ASEAN chính là Diễn đàn Khu vực ASEAN (tiếng Anh: ASEAN Regional Forum, viết tắt: ARF). Để khép lại chuyên mục “Từ điển Galileo” trong tháng 11, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu những thông tin khái quát về ARF, một trong những diễn đàn then chốt thúc đẩy đối thoại và tăng cường hiểu biết giữa các nước thành viên tham gia nhé!
Tại Hội nghị Bộ trưởng ASEAN lần thứ 26 và Hội nghị Hậu Bộ trưởng năm 1993 được tổ chức ở Singapore, các quốc gia thành viên ASEAN đã nhất trí thành lập Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF). Vào năm 1994, Cuộc họp khai mạc đầu tiên đánh dấu sự thành lập chính thức của ARF đã được tổ chức tại Bangkok (Thái Lan).[1] ARF bao gồm 27 thành viên, trong đó có 10 quốc gia thành viên ASEAN, 10 Đối tác Đối thoại của ASEAN gồm: Australia, Canada, Trung Quốc, Liên minh châu Âu (EU), Ấn Độ, Nhật Bản, New Zealand, Hàn Quốc, Nga, Mỹ, Bangladesh, Triều Tiên, Mông Cổ, Pakistan, Sri Lanka, Papua New Guinea và Timor-Leste.[2] Trong đó, ASEAN giữ vai trò là động lực chính thúc đẩy ARF.[3] Tại mỗi kỳ Hội nghị thường niên của Diễn đàn, vị trí chủ tịch của ARF sẽ được các quốc gia thành viên ASEAN luân phiên đảm nhiệm theo Năm Chủ tịch ASEAN.[4]
ARF được thành lập với hai mục tiêu chính. Thứ nhất là tăng cường đối thoại hợp tác và hội đàm các vấn đề chính trị và an ninh giữa thành viên có chung lợi ích và mối quan tâm. Mục tiêu thứ hai và cũng đặc biệt hơn là đóng góp mạnh mẽ vào nỗ lực xây dựng lòng tin và “ngoại giao phòng ngừa” (preventive diplomacy) ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương.[5] Trong một khu vực vốn ít có tiền lệ hợp tác an ninh, ARF được xem là một diễn đàn quan trọng bậc nhất về hợp tác an ninh ở châu Á. Hội nghị Bộ trưởng ASEAN lần thứ 27 (1994) diễn ra tại Bangkok (Thái Lan) cũng khẳng định: “ARF sẽ trở thành một diễn đàn tư vấn có hiệu quả ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương nhằm thúc đẩy đối thoại cởi mở về hợp tác an ninh và chính trị ở khu vực”.[6]
ARF đem đến một cách tiếp cận mới đối với an ninh khu vực - “cách tiếp cận hợp tác” (cooperative approach). Đây là kết quả của những nỗ lực nhằm phát triển đối thoại an ninh giữa các quốc gia ASEAN.[7] Với 27 thành viên, ARF đang nỗ lực xây dựng những mô hình quan hệ mang tính xây dựng và dễ dự đoán hơn ở châu Á - Thái Bình Dương,[8] hàm ý thừa nhận sự tham gia của các cường quốc trong các vấn đề khu vực là cần thiết.[9] Bên cạnh đó, ARF cũng đã đưa ra một chuẩn mực mới trong tiến trình hợp tác an ninh của ASEAN, trong đó nhấn mạnh tính toàn diện thông qua việc thúc đẩy đối thoại giữa các quốc gia có cùng chí hướng và cả không cùng chí hướng.[10]
Vào mỗi kỳ Hội nghị, ARF sẽ tập trung thảo luận các mối quan tâm chung của các thành viên tại thời điểm đó. Tiêu biểu, tại ARF lần thứ 29 (2022) diễn ra tại Phnom Penh (Campuchia), các quốc gia và tổ chức đã dành thời gian trao đổi về nhiều vấn đề phức tạp, căng thẳng trong khu vực và quốc tế như: vấn đề Biển Đông, tình hình Myanmar, Ukraine, bán đảo Triều Tiên.[11] Trước đó, trong Diễn đàn Khu vực ASEAN lần thứ 28 (2021), các thành viên của khối đã đặt trọng tâm vào nhiệm vụ vượt qua đại dịch COVID-19, cũng như nỗ lực ứng phó với các thách thức an ninh chung ngày càng phức tạp trong bối cảnh dịch bệnh.[12]
Kể từ khi thành lập đến nay, ARF đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Trước hết, ARF đã hoạt động hiệu quả với tư cách là một tổ chức đối thoại và tham vấn đa phương thông qua việc thiết lập các nguyên tắc hiệu quả cho đối thoại và hợp tác. Bên cạnh đó, lòng tin giữa các quốc gia trong ARF cũng từng bước được xây dựng thông qua một loạt các hoạt động hợp tác. Tính minh bạch của Diễn đàn được thúc đẩy thông qua các biện pháp như trao đổi thông tin liên quan đến chính sách quốc phòng và công bố sách trắng quốc phòng. Thành tựu của ARF còn là sự phát triển mạng lưới quan hệ giữa các quan chức an ninh, quốc phòng và quân sự của các thành viên.[13]
Song song với những kết quả tích cực, ARF cũng tồn tại một số hạn chế nhất định. Trên thực tế, mặc dù thực hiện nhiều hoạt động, ARF chưa có đóng góp đáng kể trong việc điều tiết xung đột hoặc các vấn đề an ninh liên quốc gia. Diễn đàn hàng năm chỉ đưa ra những bình luận thường lệ về các vấn đề như những ảnh hưởng đến bán đảo Triều Tiên và Biển Đông trong Tuyên bố Chủ tịch.[14] Riêng trong lĩnh vực chống khủng bố và tội phạm an ninh xuyên quốc gia, vào năm 2003, ARF đã khởi xướng kế hoạch ISM-CTTC, bao trùm một loạt các vấn đề như chống khủng bố, buôn lậu ma túy bất hợp pháp và buôn bán người. Mặc dù có những tuyên bố và lời lẽ mạnh mẽ, nhưng hợp tác trong khuôn khổ ARF mới dừng ở việc tổ chức các hội thảo huấn luyện chống khủng bố, trong khi hoạt động chia sẻ thông tin, tình báo chưa đem lại hiệu quả cao.[15]
Trong thời gian tới, ARF vẫn còn rất nhiều tiềm năng để củng cố và phát triển. Các nỗ lực nhằm nâng cao hiệu quả của ARF vẫn được các thành viên củng cố qua hàng năm. Tại ARF lần thứ 24 (2017) diễn ra tại thủ đô Manila (Philippines), các bên tham gia đều nhận thấy tầm quan trọng và đồng thuận rằng ARF cần nỗ lực nâng cao “tính hành động”, đề ra các sáng kiến hợp tác thiết thực, đáp ứng quan tâm chung của các nước.[16] Năm 2020, Ngoại trưởng các quốc gia thành viên ARF cũng hoạch định Tầm nhìn ARF nhằm thúc đẩy hòa bình và an ninh khu vực. Theo đó, ARF năm 2020 đã đi đến thống nhất xây dựng một khu vực hòa bình, thân thiện và phát triển; đồng thuận về hướng hành động xây dựng môi trường hòa bình và ngoại giao phòng ngừa; đẩy mạnh các hành động hợp tác; xây dựng quan hệ đối tác vì an ninh toàn diện.[17]
Thông qua bài viết trên, Galileo Society hy vọng đã đem đến những thông tin thú vị về Diễn đàn Khu vực ASEAN. Hãy bấm theo dõi chúng mình để cập nhật nhanh chóng những sự kiện và thông tin mới nhất của Galileo Society nhé!
