[DẤU ẤN NGOẠI GIAO] CỐ BỘ TRƯỞNG NGOẠI GIAO HOÀNG MINH GIÁM

“Hoàng Minh Giám là một nhà trí thức yêu nước tiêu biểu, có học vấn uyên bác, một nhà giáo mẫu mực, một người cộng sản chân chính, một nhà ngoại giao lão luyện luôn đi theo tư tưởng Hồ Chí Minh”.[1] Lời nhận xét của Đại tướng Võ Nguyên Giáp về Cố Bộ trưởng Ngoại giao Hoàng Minh Giám đã phác họa nên bức chân dung cụ Giám với đầy đủ tài, đức và trí tuệ. Là một trong những lá cờ đầu của ngoại giao Việt Nam, ông đã có nhiều đóng góp lớn cho công cuộc xây dựng nền độc lập và hòa bình của nước nhà. Để khép lại chuỗi bài viết trong tháng 5 với chuyên mục “Dấu ấn Ngoại giao”, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu về cuộc đời, sự nghiệp và các thành tựu của Giáo sư Hoàng Minh Giám, Cố Bộ trưởng Ngoại giao nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong bài viết dưới đây nhé! 

1. Hành trình từ một nhà giáo trở thành nhà ngoại giao lỗi lạc 

Giáo sư Hoàng Minh Giám sinh ngày 4/11/1904 tại xã Đông Ngạc, huyện Từ Liêm, Hà Nội. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng và yêu nước. Thân sinh ông là cụ Phó bảng Hoàng Tăng Bí - một trong số những người sáng lập phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục, thân mẫu ông là con gái của Thượng thư Bộ học Cao Xuân Dục (dưới triều vua Thành Thái và Duy Tân).[2] 

Trong cuốn “Đi theo con đường của Bác Hồ” viết vào khoảng những năm 1985 - 1986, Cố Bộ trưởng trần tình rằng: “Lúc tôi tròn 20 tuổi thì tốt nghiệp tú tài bản xứ, lúc này theo ý ông cụ tôi, có hai con đường cho tôi chọn: một là vào Trường Y, hai là vào Trường Sư phạm. Tôi quyết định thi vào Trường Cao đẳng Sư phạm vì nghĩ rằng nghề này thanh bạch, nhưng cao quý”.[3] Trên con đường giảng dạy, Giáo sư Hoàng Minh Giám đã không chỉ tích lũy cho mình những kiến thức khoa học mới lạ, mà ông còn hưởng ứng không khí hào hùng của phong trào cách mạng lúc bấy giờ, trong đó nổi bật là phong trào học tập của các tấm gương yêu nước vĩ đại như Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh. 

Từ năm 1924 - 1926, chàng thanh niên Hoàng Minh Giám cũng tham gia tích cực vào các phong trào yêu nước của học sinh, sinh viên. Trong cuộc đối thoại với toàn quyền Đông Dương Alexandre Varenne tại trụ sở thanh niên ở phố Vọng Đức, ông và Giáo sư Nguyễn Khánh Toàn đã cùng soạn thảo diễn văn nhằm vạch trần chính sách áp bức, bất công của thực dân Pháp. Bài viết này đã khiến cho thực dân Pháp vô cùng tức giận, ra lệnh truy tìm gắt gao tác giả.[4] Do đó, sau khi tốt nghiệp Cao đẳng Sư phạm Hà Nội năm 1926, tân cử nhân Hoàng Minh Giám bị Sở Mật thám Pháp xếp vào danh sách “những người không nên để ở Hà Nội” và bị cử đi dạy ở Trường Trung học Sisovath (Campuchia) nhằm cách ly với phong trào kháng Pháp ở Việt Nam.[5] Hai năm sau, dù bị thải hồi về nước do viết báo tuyên truyền tư tưởng chống Pháp tại Campuchia, nhà giáo Hoàng Minh Giám vẫn kiên trì cống hiến cho sự nghiệp giải phóng dân tộc thông qua công tác giáo dục và báo chí. Ông sáng lập và dạy học ở các trường tư thục,[6] viết bài cho các tờ báo La Cloche Fêlée (Chuông Rè), L”Annam (Nước Nam) và Le Nhaqué (Người Nhà quê).[7] 

Ngày 30/8/1945 là một ngày có ý nghĩa sâu sắc và đáng nhớ với Giáo sư Hoàng Minh Giám khi ông được Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bộ trưởng Bộ Nội vụ Võ Nguyên Giáp trao quyết định bổ nhiệm giữ chức vụ Đổng lý Văn phòng Bộ Nội vụ. Đây chính là dấu mốc khởi đầu sự nghiệp ngoại giao của ông. 

2. Giáo sư Hoàng Minh Giám - Nhà ngoại giao tiêu biểu thời đại Hồ Chí Minh

2.1. Trợ thủ đắc lực của Hồ Chủ tịch trong tình thế đất nước “ngàn cân treo sợi tóc” 

Sau khi nhận chức Đổng lý Văn phòng Bộ Nội vụ, Hoàng Minh Giám đã được chọn tháp tùng Chủ tịch Hồ Chí Minh trong cuộc tiếp đón thiếu tá Mỹ Archimede La Patti, Trưởng phái đoàn của Tổ chức OSS (tiền thân của CIA) vốn có liên hệ từ trước với Mặt trận Việt Minh trong cuộc chiến tranh chống phát xít Nhật. Từ cuộc đón tiếp quan trọng này, những ngày sau đó, Thứ trưởng Bộ Nội vụ Hoàng Minh Giám tiếp tục được đi cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh tại các cuộc đàm phán quan trọng như các cuộc gặp với tướng Tiêu Văn của quân đội Trung Hoa Dân Quốc, với Jean Sainteny - đại diện Chính phủ Pháp tại Việt Nam, và các cuộc đàm phán ở Fontainebleau (Pháp). 

Những câu chuyện về ứng xử ngoại giao của cố Bộ trưởng Hoàng Minh Giám trong quá trình đàm phán trực tiếp với Jean Sainteny cho đến nay vẫn là những bài học có giá trị. Theo chỉ đạo của Hồ Chủ tịch, Giáo sư Hoàng Minh Giám nhiều lần lui tới nhà riêng của Sainteny để thảo luận trực tiếp. Có lần, đại diện phía Pháp đề nghị cho cụ Giám vay tiền nếu làm việc không lương. Với lòng tự trọng, cụ Giám liền đáp lại: “Anh hãy cất tiền đi, tôi không cần. Nếu anh có nhiều tiền thì anh trực tiếp nói với Cụ Hồ Chí Minh với tư cách là Nhà nước Pháp cho Chính phủ Hồ Chí Minh vay…”.[8] 

Sau những nỗ lực đàm phán giữa phía ta và thực dân Pháp, 16 giờ 30 phút ngày 6/3/1946, Hiệp định sơ bộ đã được ký kết, Thứ trưởng Bộ Nội vụ Hoàng Minh Giám là người tham gia vào việc tổ chức và đọc dự thảo Hiệp định bằng tiếng Pháp trước Chủ tịch Hồ Chí Minh và ông Jean Sainteny, Ủy viên Cộng hòa Pháp. Hiệp định Sơ bộ (6/3/1946) - hiệp định đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ký kết với một đất nước khác, có sự đóng góp to lớn của Giáo sư Hoàng Minh Giám, đã đẩy lùi 20 vạn quân Trung Hoa Dân Quốc mà quân ta vẫn bảo toàn được lực lượng. Đó chính là sự phát huy sáng tạo kế sách giữ nước của ông cha ta: "Lấy yếu địch mạnh".[9] 

Ngày 10/9/1946, Hội nghị Fontainebleau rơi vào bế tắc do lập trường thực dân ngoan cố của Pháp, buộc ta phải về nước. Trước khi lên đường, Bác Hồ đã cử cụ Hoàng Minh Giám cùng hai ông Dương Bạch Mai và Trần Ngọc Danh tiếp tục ở lại Pháp. Thời gian này, cụ Giám đã có nhiều hoạt động ngoại giao quan trọng, tranh thủ sự ủng hộ của Đảng Xã hội Pháp, đại diện cho Đảng Xã hội Việt Nam đặt quan hệ với Công đảng Anh. Tại Pháp, nhiều người biết đến ông với tư cách Thứ trưởng Bộ Nội vụ được Chủ tịch Hồ Chí Minh tín nhiệm.[10] 

2.2. Những đóng góp trong thời kỳ đầu của ngành Ngoại giao Việt Nam 

Tháng 11/1946, theo Chỉ thị của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Giáo sư Hoàng Minh Giám trở về nước tham gia Chính phủ, được cử giữ chức Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, sau đó là Bộ trưởng Bộ Ngoại giao và đảm nhiệm cương vị này đến năm 1954. Trong bối cảnh khó khăn ở Chiến khu Việt Bắc vào những năm đầu kháng chiến, Bộ Ngoại giao còn thiếu thốn nhiều mặt cả về nhân lực và phương tiện làm việc. Trên cương vị Bộ trưởng, Giáo sư Hoàng Minh Giám đã dành nhiều thời gian và công sức lo tổ chức và xây dựng bộ máy, cũng như đào tạo đội ngũ cán bộ ngoại giao nòng cốt ban đầu.[11] 

Ngoài việc chỉ đạo kịp thời công tác của Bộ, Bộ trưởng Hoàng Minh Giám còn tham mưu cho Đảng và Nhà nước về những chủ trương lớn trong hoạt động đối ngoại. Đặc biệt, ông là vị lãnh đạo tiên phong thực hiện chủ trương “phá vây” thành công trong giai đoạn nước ta gặp nhiều khó khăn, bị bao vây, phong tỏa (cuối 1946-1949). Trước tình thế hiểm nghèo đó, Chính phủ Hồ Chí Minh, trong đó có Bộ trưởng Hoàng Minh Giám, đã tìm được một cánh cửa thông ra thế giới bên ngoài qua việc thiết lập Cơ quan đại diện được hưởng quy chế ngoại giao tại Bangkok (Thái Lan). Tại đây, nước ta đã tiến hành những công việc liên quan đến đối ngoại như: làm thủ tục nhập cảnh cho Đoàn đại biểu đến thăm nước ta vào cuối năm 1947, thủ tục xuất cảnh cho nhiều đoàn đại biểu đi dự các hội nghị của các tổ chức dân chủ quốc tế; thành lập Phòng Thông tin Việt Nam và Ban liên lạc quốc tế để phát hành Bản tin Việt Nam đến với các nước trong khu vực và thế giới, đồng thời nhận thư và điện phỏng vấn từ nhà báo quốc tế; công tác bí mật tập kết hàng tiếp tế cho cuộc kháng chiến tại Cảng Bangkok. Như vậy, thông qua “cánh cửa” Thái Lan, Việt Nam không chỉ có thêm con đường nối liền Bắc - Nam mà còn có cơ hội từng bước phá thế phong tỏa để tiến tới phá vây hoàn toàn vào năm 1950.[12] 

Trong thời gian làm Bộ trưởng Ngoại giao, ông đã có những cống hiến quan trọng trong việc thiết lập quan hệ ngoại giao giữa nước ta với Trung Quốc, Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa khác vào đầu năm 1950, mở đường cho cách mạng Việt Nam vươn ra thế giới.[13] Bộ trưởng Hoàng Minh Giám đã thay mặt Chính phủ ta ký văn kiện công nhận Chính phủ nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa mới thành lập, thiết lập Đại sứ quán tại Bắc Kinh vào tháng Giêng năm 1950, sau đó mở Đại sứ quán Việt Nam tại Moscow với sự chứng kiến của Ngoại trưởng Liên Xô Vichensky.[14] 

2.3. Những dấu ấn trong việc hình thành mặt trận nhân dân thế giới đoàn kết ủng hộ cách mạng Việt Nam 

Từ sau năm 1954, trải qua thời kỳ kháng chiến chống Mỹ đến sau khi thống nhất đất nước, ông đảm nhiệm nhiều cương vị khác nhau: Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Chủ nhiệm Uỷ ban Đối Ngoại Quốc hội, Chủ tịch Liên hiệp các tổ chức hòa bình, đoàn kết, hữu nghị với nhân dân các nước, Phó Tổng thư ký Đảng Xã hội Việt Nam - tổ chức uy tín của các nhà trí thức yêu nước. Tuy không còn giữ chức Bộ trưởng Bộ Ngoại giao nhưng ông vẫn được Bác Hồ và Chính phủ tin tưởng giao phụ trách nhiều hoạt động đối ngoại quan trọng như tham dự các hội nghị quốc tế lớn và tháp tùng Chủ tịch Hồ Chí Minh trong những chuyến thăm quan trọng tới các nước xã hội chủ nghĩa và các nước bạn bè trên thế giới.[15] 

Có thể kể đến trong chuyến thăm hai nước Campuchia và Miến Điện (Myanmar) vào tháng 11/1961, với vai trò là Đặc phái viên của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Giáo sư Hoàng Minh Giám đã trình bày về tình hình căng thẳng chính trị và quân sự ở Lào và Nam Việt Nam. Từ đó, lãnh đạo hai nước đã bày tỏ sự cảm thông sâu sắc đối với những lo âu của Chính phủ và nhân dân Việt Nam.[16] Tháng 3 và tháng 12/1968, Giáo sư Hoàng Minh Giám lần lượt dẫn đầu đoàn đại biểu Việt Nam sang Paris tham dự “Ngày trí thức Pháp ủng hộ cuộc đấu tranh thống nhất, cứu nước của nhân dân Việt Nam” và dự “Hội nghị thế giới ủng hộ Việt Nam” tại Stockholm. Qua đó, đội ngũ cán bộ đối ngoại đã thu hút được nhiều trí thức và nhà hoạt động xã hội quốc tế nổi tiếng ủng hộ Việt Nam. Giai đoạn 1970-1973, ông tích cực tham dự nhiều hội nghị quốc tế như “Hội nghị quốc tế ủng hộ nhân dân Đông Dương”, “Hội nghị quốc tế Stockholm về Việt Nam”, “Hội nghị quốc tế Roma ủng hộ Việt Nam”, “Đại hội các lực lượng hòa bình thế giới”, thực hiện nhiệm vụ tranh thủ sự ủng hộ từ cộng đồng quốc tế. Giáo sư Hoàng Minh Giám được nhận xét là một người đại diện cho cuộc kháng chiến của dân tộc và tinh thần đấu tranh bất khuất của nhân dân Việt Nam tại các diễn đàn quốc tế lớn.[17] 

Từ sau ngày hòa bình lập lại, ông vẫn tiếp tục đại diện Việt Nam dẫn đầu Đoàn đi thăm nhiều nước châu Á, châu Âu, châu Phi, Mỹ Latinh và tham dự nhiều hội nghị quốc tế tại Bandung (Indonesia), Bắc Kinh, Quảng Châu (Trung Quốc), Phnom Penh (Campuchia), Moscow (Nga), Budapest (Hungary), Montreal (Canada), Stockholm (Thụy Điển)... và có nhiều đóng góp tích cực trên mặt trận đối ngoại của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam. 

Kết bài 

Cố Bộ trưởng Hoàng Minh Giám là một trí thức tiêu biểu, cả đời “tận trung với nước, tận hiếu với dân”. Ông đã góp phần quan trọng vào công cuộc ngoại giao và vào việc hình thành mặt trận nhân dân thế giới đoàn kết ủng hộ hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ của nhân dân ta. Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã từng nhận xét: “Hoàng Minh Giám là tấm gương sáng cho đông đảo anh em trí thức Việt Nam ta bây giờ và mãi mãi sau này”.[18] 

Thông qua bài viết này, Galileo Society hi vọng các bạn đã có thêm những hiểu biết về một trong những gương mặt tiêu biểu của nền ngoại giao Việt Nam. Đừng quên theo dõi fanpage câu lạc bộ để không bỏ lỡ bất kỳ thông tin bổ ích nào nhé! 

TÀI LIỆU THAM KHẢO 

[1] [4] Bùi Hoàng Tám, “Giáo sư Hoàng Minh Giám: “Tấm gương sáng cho trí thức Việt Nam””, Báo Dân trí, 28/8/2007. Truy cập 25/5/2023. 

https://dantri.com.vn/phong-su-ky-su/giao-su-hoang-minh-giam-tam-guong-sang-cho-tri thuc-viet-nam-1188390281.htm 

[2] Bùi Hoàng Tám, “Dòng họ khoa bảng ở làng khoa bảng”, Sở Khoa học và Công nghệ Bắc Ninh, 15/3/2012. Truy cập 25/5/2023. 

https://web.archive.org/web/20160507215129/http://khcnbacninh.gov.vn/rss/index.php?to picid=61&pageid=9435 

[3] [11] Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch. 2013. Hoàng Minh Giám, người con của thế hệ vàng, Hà Nội: Nxb. Chính trị Quốc gia - Sự thật. 

[5] [7] Ths. Nguyễn Thị Tường Khanh, “Giáo sư Hoàng Minh Giám – Nhà ngoại giao, nhà văn hóa”, Bảo tàng Lịch sử quốc gia, 3/11/2014. Truy cập 26/5/2023. https://baotanglichsu.vn/vi/Articles/3098/17248/giao-su-hoang-minh-giam-nha-ngoai-gia o-nha-van-hoa.html?fbclid=IwAR13i2uc2aOZNvh3IOWeSPNTzeeRGH9MNhus0_LnKI 8WBZpSqRlrSYIxCB0 

[6] Phạm Thị Hoài, “Giáo sư Hoàng Minh Giám - một người thầy cả cuộc đời vì dân, vì nước”, Trường Chính trị tỉnh Bình Thuận, 3/11/2014. Truy cập 26/5/2023. https://truongchinhtri.binhthuan.dcs.vn/Tin-tuc/post/9912/giao-su-hoang-minh-giam-mot nguoi-thay-ca-cuoc-doi-vi-dan-vi-nuoc/fbclid/IwAR1-lBXh12zaEgZLnsolHmlucDrrX6G 

s9XoHRbnO5dcGAYu871rUF7a4WX4 

[8] [9] Trần Duy Hiển, “Nhớ vị Bộ trưởng Ngoại giao tài ba ngày đầu chống thực dân Pháp”, Công an nhân dân, 16/1/2011. Truy cập 26/5/2023. 

https://cand.com.vn/Phong-su-tu-lieu/Nho-vi-Bo-truong-Ngoai-giao-tai-ba-ngay-dau-cho ng-thuc-dan-Phap-i173691/ 

[10] Hạnh Hằng, “Bộ trưởng Hoàng Minh Giám - Người con của thế hệ vàng”, Thế giới & Việt Nam, 3/11/2019. Truy cập 26/5/2023. 

https://baoquocte.vn/bo-truong-hoang-minh-giam-nguoi-con-cua-the-he-vang-103647.ht ml 

[11] [13] [15] Thanh Hằng, “Nhà trí thức Hoàng Minh Giám, người trợ thủ ngoại giao tin cậy của Hồ Chủ tịch”, Công an nhân dân, 3/11/2013. Truy cập 27/5/2023. https://cand.com.vn/van-hoa/Nha-tri-thuc-Hoang-Minh-Giam-nguoi-tro-thu-ngoai-giao-ti n-cay-cua-Ho-Chu-tich-i243594/ 

[14] [16] [17] Bộ Ngoại giao. 2005. Chân dung năm cố Bộ trưởng Ngoại giao. Hà Nội: Nxb. Chính trị Quốc gia. 

[18] “Giáo sư Hoàng Minh Giám - Người con của thế hệ vàng”, Báo Điện tử tỉnh Hải Dương, 2/11/2019. Truy cập 27/5/2023. 

https://www.google.com/url?q=https://baohaiduong.vn/chinh-tri/giao-su-hoang-minh-gia m---nguoi-con-cua-the-he-vang-120054&sa=D&source=docs&ust=1685380604179808& usg=AOvVaw1siiD5Z_XIVsPBDU4cSyAJ