Lịch sử ngành ngoại giao từ thế kỷ XIX vốn gắn với hình ảnh chủ đạo của nam giới. Tuy nhiên, theo thời gian, phụ nữ ngày càng khẳng định vai trò và ghi dấu những thành tựu to lớn, đáng ngưỡng mộ trong sự phát triển của ngành ngoại giao từng nước nói riêng, và của toàn thế giới nói chung. Nhân Ngày Quốc tế Phụ nữ 8/3, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu dấu ấn ngoại giao của những người phụ nữ đặc biệt: bà Bertha von Suttner, bà Eleanor Roosevelt và bà Sadako Ogata nhé!
1. Bertha von Suttner - Nữ Tổng tư lệnh của Phong trào Hòa bình
“Một trong những sự thật hiển nhiên chính là hạnh phúc được hình thành và nuôi dưỡng trong hoà bình, và một trong những quyền cơ bản của con người chính là quyền sống.”[1] Đó là phát ngôn nổi tiếng của bà Bertha von Suttner, người phụ nữ đầu tiên giành giải Nobel Hòa bình, đồng thời cũng được xem là lá cờ đầu và “Tổng Tư lệnh” của Phong trào Hòa bình trên thế giới.[2]
Sinh ra vào ngày 9/6/1843 tại Prague, Bohemia, Đế quốc Áo (nay là thủ đô Praha, Cộng hoà Séc), bà Suttner là con gái của Thống chế người Áo Franz-Josef Graf Kinsky von Wchinitz und Tettau, thuộc dòng dõi quý tộc Áo-Bohemian.[3] Trái ngược với xuất thân vốn gắn liền với chủ nghĩa quân phiệt, bà Suttner đã dành phần còn lại của cuộc đời để đấu tranh cho hòa bình và giải trừ quân bị với tư cách là một nhà văn, nhà báo, nhà hoạt động về quyền phụ nữ, một giảng viên và một nhà hoạt động chính trị.
Sự nghiệp hoạt động vì hòa bình của bà Suttner bắt đầu khi bà biết đến Hiệp hội Trọng tài và Hoà bình Quốc tế (International Arbitration and Peace Association) và các phong trào hòa bình có tổ chức tương tự vào năm 1885. Từ đây, bà được tiếp cận với lý tưởng rằng: hoà giải và hoà bình có thể thay thế cho sự tồn tại của các lực lượng vũ trang.[4] Ngay lập tức, bà Suttner đã đưa lý tưởng này vào các tác phẩm của mình là “Das Maschinen Zeitalter” (tiếng Anh: The Machine Age) và “Die Waffen nieder” (tiếng Anh: Lay Down Your Arms) cùng vào năm 1889. Trong đó, tiểu thuyết “Die Waffen nieder” đã tạo ra một tiếng vang vô cùng to lớn, khi lần đầu tiên những hậu quả tàn khốc nhất của chiến tranh được lột tả vô cùng chân thực. Với tác phẩm này, bà đã trở thành một ngọn cờ đầu trong Phong trào Hòa bình tại Áo.[5] Từ đó về sau, bằng danh tiếng của mình, bà Suttner đã hỗ trợ thành lập nhiều tổ chức, diễn đàn để thúc đẩy hòa bình trên thế giới, đơn cử như Liên minh Nghị viện Thế giới, Phòng Hòa bình Quốc tế, v.v. Đồng thời, bà và chồng cũng đã đóng góp rất lớn để kêu gọi sự ủng hộ cho bản Tuyên ngôn Czar về giải trừ quân bị và hoà bình, cũng như Hội nghị Hòa bình Hague năm 1899, và hoạt động để phổ biến ý tưởng về Trọng tài Thường trực từ cơ chế của Hội nghị.[6] Nhiều năm sau, dù không còn hoạt động chính trị, bà vẫn tiếp tục hoạt động vì hòa bình thông qua việc viết sách, báo và giảng dạy ở các trường đại học ở khu vực châu u và châu Mỹ.
Có thể nói, điều to lớn nhất mà bà đã làm được xuyên suốt khoảng thời gian hoạt động của mình là gia tăng nhận thức của mọi người về hoà bình và ngăn chặn chiến tranh. Bên cạnh đó, bà đã góp phần vô cùng quan trọng đối với sự thành lập của Liên minh châu u, và đã cố gắng lặp lại rất nhiều lần về “Một châu u thống nhất”, khẳng định đây là cách duy nhất để cứu cả thế giới khỏi thảm họa trong tương lai.[7][8]
Bà Bertha von Suttner là người phụ nữ đã tận hiến cả cuộc đời mình cho Phong trào Hòa bình trên toàn thế giới, góp phần to lớn trong việc nâng cao nhận thức của mọi người về hậu quả chiến tranh. Những giá trị mà bà nỗ lực truyền tải đã cho thế giới thấy rõ nét về tầm quan trọng của hoà bình, và rằng hoà bình là hoàn toàn khả thi.[9] Các giá trị đó sau này đã trở thành những thành tố vô cùng quan trọng của Liên hợp quốc, cùng với những di sản là các tổ chức mà bà đã chung tay thành lập, trở thành những nền tảng cho hoà bình vẫn còn mãi giá trị đến ngày nay. Bà còn được gọi là “người đi trước thời đại" khi đã đề xuất rất nhiều lần về “Một châu u thống nhất”, khẳng định đây là cách duy nhất để cứu cả thế giới khỏi thảm họa trong tương lai.[10][11][12]
2. Bà Eleanor Roosevelt - “Đệ nhất Phu nhân của Thế giới”
Eleanor Roosevelt chào đời tại Thành phố New York, trong một gia đình giàu có và rất coi trọng việc phục vụ cộng đồng. Ở tuổi 15, bà đã đăng ký học tại Allenwood, một trường nội trú dành cho nữ sinh ở ngoại ô London, Anh nơi bà chịu ảnh hưởng của hiệu trưởng người Pháp lúc đó là bà Marie Souvestre. Theo truyền thống gia đình, bà phải trở lại New York năm 1902 để phục vụ cộng đồng, bao gồm cả việc giảng dạy tại một khu định cư ở Lower East Side của Manhattan.[13] Bà đính hôn với Franklin D. Roosevelt vào ngày 17/3/1905 tại New York. Khi chồng bà bắt đầu đạt được thành công chính trị, Eleanor đã tìm được tiếng nói của riêng mình trong lĩnh vực dịch vụ công, khi bà làm việc cho Hội chữ thập đỏ Mỹ trong Chiến tranh thế giới lần thứ Nhất. Bà càng nỗ lực hơn nữa sau khi chồng bị bại liệt vào năm 1921, khiến ông cần được chăm sóc thể chất trong suốt quãng đời còn lại của mình.[14]
Với việc Mỹ tham gia Chiến tranh thế giới lần thứ Nhất vào tháng 4/1917, Eleanor Roosevelt có thể tiếp tục công việc tình nguyện của mình. Bà đến thăm các thương binh và làm việc cho Hiệp hội cứu trợ Hải quân - Thủy quân lục chiến và trong căng tin của Hội Chữ thập đỏ.[15] Năm 1920, mối quan tâm với chính trị của bà ngày càng tăng. Bà tham gia Liên đoàn Công đoàn Phụ nữ và hoạt động tích cực trong Đảng Dân chủ bang New York. Với tư cách là thành viên của Ủy ban Các vấn đề Lập pháp của Liên đoàn Cử tri Nữ, bà bắt đầu nghiên cứu Hồ sơ Quốc hội và học cách đánh giá hồ sơ bỏ phiếu và các cuộc tranh luận.[16] Trong suốt nhiệm kỳ tổng thống của chồng, Eleanor Roosevelt đã đi công du nhiều nơi trên đất nước và quốc tế, thăm các dự án cứu trợ, khảo sát điều kiện sống và làm việc, sau đó báo cáo những quan sát của mình cho Tổng thống. Bà cũng thực hiện ảnh hưởng chính trị và xã hội của riêng mình bằng việc trở thành người ủng hộ quyền của nhóm người tổn thương trong xã hội. Công chúng khi đó đã bị thu hút bởi những chiến công và cuộc phiêu lưu của Đệ nhất phu nhân mà bà kể lại trong chuyên mục tổng hợp hàng ngày của mình, "Ngày của tôi". Bà bắt đầu viết chuyên mục này vào năm 1935 và tiếp tục viết cho đến khi qua đời vào năm 1962. Trong chiến tranh, bà giữ chức vụ Trợ lý Giám đốc Bộ Quốc phòng Dân sự từ năm 1941 đến năm 1942 và bà đã đến thăm Anh và Nam Thái Bình Dương để thúc đẩy thiện chí giữa các nước Đồng minh và thúc đẩy tinh thần của quân nhân Mỹ ở nước ngoài.[17]
Sau khi Tổng thống Roosevelt qua đời vào năm 1945, Tổng thống Harry S. Truman đã bổ nhiệm bà Eleanor làm đại biểu tại Liên hợp quốc, nơi bà giữ chức chủ tịch Ủy ban Nhân quyền (1946–1951).[18] Sau Chiến tranh thế giới lần thứ Hai, Eleanor Roosevelt cùng với René Cassin, John Peters Humphrey và những người khác đã có vai trò tích cực trong tiến trình soạn thảo Tuyên ngôn Nhân quyền của Liên hợp quốc và bà cũng là chủ tịch đầu tiên của Ủy ban Nhân quyền Liên hợp quốc. Tuyên ngôn nhận được sự phê chuẩn đồng thuận của Đại hội đồng Liên hợp quốc vào ngày 10 tháng 12 năm 1948. Đây được coi là thành quả rực rỡ nhất trong sự nghiệp của Eleanor Roosevelt.[19] Trong thập kỷ cuối đời, bà tiếp tục đóng vai trò tích cực trong Đảng Dân chủ, vận động tranh cử cho ứng cử viên tổng thống của Đảng Dân chủ Adlai Stevenson vào năm 1952 và 1955. Liên hợp quốc đã truy tặng bà một trong những Giải thưởng Nhân quyền đầu tiên vào năm 1968 để ghi nhận những đóng góp to lớn của bà.[20] Theo thăm dò của Viện Gallup, Eleanor Roosevelt đứng hàng thứ chín trong số các nhân vật được ngưỡng mộ nhất trong thế kỷ XX.[21]
Được xem là người kiến tạo một hình mẫu mới cho vai trò Đệ nhất Phu nhân, bà đã không ngừng kiên cường đấu tranh cho quyền lợi của người Mỹ gốc Phi, quyền phụ nữ và nhóm người yếu thế trong xã hội. Ngoài ra, bà vừa hoàn thành vai trò chính trị của mình tư cách đại diện cho chồng trong nhiều chuyến công tác nước ngoài cũng như các cuộc vận động chính sách, vừa là người phụ nữ và đóng vai trò chủ chốt trong sự phát triển của Liên hợp quốc. Bởi vậy, bà được Tổng thống Harry S. Truman gọi là “Đệ Nhất Phu nhân của Thế giới”.
3. Sadako Ogata (1927-2019): Người phụ nữ đầu tiên đứng đầu Cao Uỷ Tị nạn Liên Hợp Quốc
"Nếu chúng ta không thèm biết đến cảnh ngộ của các người tỵ nạn hoặc gánh nặng của những nước đã tiếp nhận họ, thì tôi e rằng chúng ta sẽ phải trả giá đắt cho việc mất mát sinh mạng trong tình trạng bạo lực tái diễn. Các điều kiện phải được thiết lập khẩn cấp để cho phép các người tỵ nạn trở lại sinh sống trong hòa bình và khoan dung tại nước của chính họ". Đó là câu nói của bà Sadako Ogata, người phụ nữ đầu tiên đứng đầu Cao Uỷ Tị nạn Liên Hợp Quốc (UNHCR). Bà được biết đến rộng rãi với tư cách là người đứng đầu UNHCR từ năm 1991 đến năm 2000, cũng như với tư cách là Chủ tịch Ban điều hành UNICEF từ năm 1978 đến 1979 và là Chủ tịch Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) từ năm 2003 đến năm 2012.[22] Bà Ogata cũng từng là Cố vấn của Ủy ban Điều hành của Liên hợp quốc kiểu Nhật Bản (JMUN).[23]
Bà Sadako Ogata sinh ngày 16/9/1927 với cha là nhà ngoại giao chuyên nghiệp Toyoichi Nakamura (người trở thành đại sứ Nhật Bản tại Phần Lan vào năm 1943) và mẹ là con gái của Bộ trưởng Ngoại giao Kenkichi Yoshizawa. Bà sinh ra tại Tokyo, theo học trường Catlin Gabel (Mỹ) năm 1946, và tốt nghiệp Đại học Nữ Seishin (Nhật Bản), sau đó bà học Đại học Georgetown và đậu bằng tiến sĩ khoa học chính trị tại Đại học California tại Berkeley năm 1963 cho dù việc phụ nữ Nhật Bản đi du học vào thời điểm đó chưa phổ biến.[24] Năm 1965, bà trở thành Giảng viên tại Đại học Cơ đốc giáo Quốc tế ở Tokyo. Sau năm 1980, bà dạy chính trị quốc tế tại Đại học Sophia ở Tokyo với tư cách là giáo sư và sau đó trở thành Trưởng khoa Khoa Ngoại ngữ cho đến khi rời đi để gia nhập UNHCR vào năm 1991.[25]
Bà Ogata được bổ nhiệm vào phái đoàn Liên hợp quốc của Nhật Bản vào năm 1968, đại diện cho Nhật Bản tại một số phiên họp của Đại hội đồng Liên hợp quốc vào năm 1970. Ngoài ra, bà còn phục vụ từ năm 1978 đến 1979 với tư cách là Đặc phái viên và Bộ trưởng đặc mệnh toàn quyền cho phái đoàn thường trực của Nhật Bản tại Liên hợp quốc và là Chủ tịch Ban điều hành UNICEF.[26] Năm 1990, bà được bổ nhiệm làm người đứng đầu Cao ủy Liên hợp quốc về người tị nạn (UNHCR). Bà là người phụ nữ đầu tiên được bổ nhiệm làm người đứng đầu UNHCR. Bà đã tái đắc cử hai lần (vào tháng 1/1993 và tháng 9/1998),[27] và phục vụ trong hơn một thập kỷ cho đến năm 2001.
Với tư cách là người đứng đầu UNHCR, bà đã thực hiện các chiến lược hiệu quả để hỗ trợ vô số người tị nạn, bao gồm cả những người tị nạn người Kurd sau Chiến tranh vùng Vịnh, những người tị nạn trong Chiến tranh Nam Tư, những người tị nạn trong nạn diệt chủng ở Rwanda và những người tị nạn Afghanistan bao gồm cả nạn nhân của Chiến tranh Lạnh.[28] Trước những người tị nạn người Kurd ở biên giới giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Iraq, Sadako Ogata đã mở rộng nhiệm vụ của UNHCR để bao gồm việc bảo vệ những người di tản trong nước (IDP). Bà là một nhà lãnh đạo thực tế, người đã triển khai lực lượng quân sự trong các hoạt động nhân đạo, ví dụ như tại cuộc bao vây Sarajevo, Chiến dịch Không vận phối hợp với một số lực lượng không quân châu u trong Chiến tranh Bosnia. Trong thời gian này, ngân sách và nhân viên ở UNHCR đã tăng hơn gấp đôi. Kỹ năng đàm phán đáng gờm và vóc dáng nhỏ nhắn của bà đã khiến bà có biệt danh là "người khổng lồ nhỏ bé". Bằng cách nhấn mạnh mối liên hệ giữa người tị nạn và an ninh quốc tế, bà cũng tăng cường mối quan hệ của UNHCR với Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.[29]
Năm 2001, sau vụ tấn công ngày 11/9, bà được bổ nhiệm làm Đại diện đặc biệt của Thủ tướng Nhật Bản về Hỗ trợ Tái thiết cho Afghanistan. Khi bà quay trở lại Tokyo, chính phủ Nhật Bản đã bổ nhiệm bà làm Chủ tịch Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) vào ngày 1/10/2003. Sau đó, bà được bổ nhiệm làm Cố vấn đặc biệt cho Tổng thống kế nhiệm Akihiko Tanaka. Bà cũng là thành viên xuất sắc của Viện Brookings, thuộc các chương trình Chính sách đối ngoại và Kinh tế toàn cầu và Phát triển, đồng thời là Thành viên xuất sắc của Quỹ Sergio Vieira de Mello. Bà Ogata cũng đã nhận được nhiều giải thưởng và sự công nhận cho sự nghiệp của mình, đặc biệt là những năm bà làm Cao ủy cũng như một số bằng tiến sĩ danh dự.[30]
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1], [11] “Bertha von Suttner: 130 Years of Ideas that Don’t Get Old”, Prague Vision. Truy cập ngày 07/03/2024.
https://bertha.praguevision.org/en/about-bertha/
[2][4][6][7][10] “Bertha von Suttner: Facts”, Nobel Prize. Truy cập ngày 07/03/2024.
https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1905/suttner/facts/
[3] Nguyễn Vân, “Bóng hồng đằng sau sự ra đời của giải Nobel Hòa bình”, Sức khoẻ & Đời sống, ngày 13/10/2024. Truy cập ngày 07/03/2024.
https://suckhoedoisong.vn/bong-hong-dang-sau-su-ra-doi-cua-giai-nobel-hoa-binh-16921101131942125.htm
[5][9] Tran, Rosie, “Bertha von Suttner (1843–1914) and her novel Die Waffen nieder! (Lay Down Your Arms!) (1889)”. Truy cập ngày 07/03/2024.
https://hist259.web.unc.edu/bertha-von-suttner-1843-1914/
[8] De La Torre, Martin, Victoria, “Back to its Nobel roots”, Politico, ngày 30/10/2024. Truy cập ngày 08/03/2024.
https://www.politico.eu/article/back-to-its-nobel-roots/
[12] Schymura, Yvonne, “Dedicated to peace”, DW, ngày 21/06/2024.
https://www.dw.com/en/bertha-von-suttner-the-life-of-a-peace-pioneer/a-17727084
[13][14][15][18] “Eleanor Roosevelt”, Biography, cập nhật ngày 07/03/2024. Truy cập ngày 08/03/2024.
https://www.biography.com/history-culture/eleanor-roosevelt.
[16] “No Ordinary Time”. Truy cập ngày 08/03/2024.
https://books.google.com.vn/books?id=wQcMDdFC1QEC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
[17] “Eleanor Roosevelt”, National Park Service. Truy cập ngày 08/03/2024.
https://www.nps.gov/people/eleanor-roosevelt.htm
[19] Rowley, Hazel, “Franklin and Eleanor: An extraordinary marriage”, Internet Archive. Truy cập ngày 08/03/2024.
https://archive.org/details/franklineleanore0000rowl
[20] “THE UNITED NATIONS PRIZE IN THE FIELD OF HUMAN RIGHTS”, OHCHR. Truy cập ngày 08/03/2024.
https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Press/previous_recipients.pdf
[21] Newport, Frank; Moore, David; Saad, Lydia, “Most Admired Men and Women: 1948-1998”, Gallup, ngày 13/12/1999. Truy cập ngày 08/03/2024.
https://news.gallup.com/poll/3415/most-admired-men-women-19481998.aspx
[22] “UNICEF Executive Board”, UNICEF. Truy cập ngày 08/03/2024.
http://www.unicef.org/about/execboard/files/Executive_Board-Officers-2016-EN-28Jan2016.pdf
[23] “MUN in Japan”, AJMUN. Truy cập ngày 08/03/2024.
http://jmun.org/ajmun27/en/mun
[24] Martin, Jurek, “Sadako Ogata, UN High Commissioner for Refugees, 1927-2019”, ngày 01/11/2019. Truy cập ngày 08/03/2024.
https://www.ft.com/content/b89b665a-fb40-11e9-98fd-4d6c20050229
[25] “Women in Law: A Bio-Bibliographical Sourcebook”. Truy cập ngày 08/03/2024.
https://books.google.com/books.
[26][29] “Previous High Commissioners: Sadako Ogata”, UNHCR. Truy cập ngày 08/03/2024.
https://www.unhcr.org/us/about-unhcr/who-we-are/high-commissioner/previous-high-commissioners/sadako-ogata.
[27] “ISAD UNHCR Fonds 13 Records of the Office of the High Commissioner”, UNHCR. Truy cập ngày 08/03/2024.
https://www.unhcr.org/us/media/isad-unhcr-fonds-13-records-office-high-commissioner.
[28] Ogata, Sadako, “The turbulent decade: confronting the refugee crises of the 1990s”, New York: W.W. Norton, 2005. Truy cập ngày 08/03/2024.
https://archive.org/details/turbulentdecade00sada.
[30] “Sadako (née Nakamura)”, Biographical Dictionary of Secretaries-General of International Organizations, ngày 20/09/2014. Truy cập ngày 08/03/2024.
https://www.ru.nl/publish/pages/816038/ogata-s-20september2014-mar15_1.pdf.
