“Chúng ta là công dân của thế giới. Bi kịch của thời đại chúng ta là chúng ta không biết điều này.” - Woodrow Wilson.[1]
Tổng thống Thomas Woodrow Wilson, sinh ngày 28/12/1856, là một trong những vị Tổng thống Mỹ có ảnh hưởng nhất đến lịch sử thế giới. Trong hai nhiệm kỳ kéo dài 8 năm (1913 - 1921), vị Tổng thống thứ 28 của nước Mỹ đã thay đổi hoàn toàn cách quốc gia này nhìn nhận về vị trí, vai trò của mình trên trường quốc tế. Trong chuyên mục “Dấu ấn Ngoại giao” tháng 12, Galileo Society mời bạn đọc cùng điểm lại một số thành tựu đáng nhớ trong lĩnh vực đối ngoại của cố Tổng thống Mỹ Woodrow Wilson nhé!
Trước khi trở thành Tổng thống Mỹ, Woodrow Wilson được biết đến với những thành tích học vấn nổi bật. Ông từng theo học tại hai ngôi trường danh giá ở Mỹ là trường Đại học Princeton và lấy bằng Tiến sĩ về lịch sử và khoa học chính trị tại Đại học John Hopkins. Năm 1910, Wilson đã trúng cử chức vụ Thống đốc bang New Jersey. Đây được coi là cột mốc đánh dấu bước khởi đầu trong sự nghiệp chính trị của ông.[2]
Chỉ 3 năm sau đó, ông trở thành Tổng thống thứ 28 của nước Mỹ. Trong hai nhiệm kỳ liên tiếp lãnh đạo đất nước (1913-1921), Woodrow Wilson đã đưa ra nhiều cải cách tiến bộ liên quan đến thương mại, tài chính - ngân hàng và hàng rào thuế quan.[3] Một trong những sáng kiến nổi bật của ông là việc thành lập Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (FED) nhằm điều chỉnh hệ thống ngân hàng và nguồn cung ứng tiền tệ quốc gia.[4] Những thay đổi này đã góp phần tác động tích cực đến quá trình ổn định nền kinh tế của nước này.
Về chính sách đối ngoại, Wilson đã ưu tiên giữ vững lập trường trung lập của Mỹ và tích cực kêu gọi các cường quốc châu Âu chấm dứt giao tranh kể từ khi Chiến tranh Thế giới thứ nhất nổ ra. Tuy nhiên, năm 1917, khi quan hệ Mỹ - Đức rơi vào khủng hoảng, Wilson đã đề xuất Quốc hội Mỹ tuyên chiến với Đức.[5] Với những nỗ lực góp phần kết thúc Chiến tranh thế giới thứ nhất và sáng kiến trong việc thành lập Hội Quốc Liên, Tổng thống Wilson đã được trao giải thưởng Nobel Hòa bình vào ngày 10/12/1920.[6]
CHƯƠNG TRÌNH MƯỜI BỐN ĐIỂM VÀ SỰ RA ĐỜI CỦA HỘI QUỐC LIÊN
Ngày 18/1/1918, trong bài phát biểu trước Quốc hội Mỹ, Tổng thống Woodrow Wilson đã đề xuất Chương trình “Mười bốn điểm” (tiếng Anh: the Fourteen Points). Đây được coi là một kế hoạch chi tiết nhằm tập trung giải quyết Chiến tranh thế giới thứ nhất bằng tiến trình hòa bình. Mười bốn điểm này đã trở thành nền tảng cho các điều khoản dẫn tới sự đầu hàng của nước Đức trong Hòa ước Versailles.[7]
Chi tiết chương trình “Mười bốn điểm” được Tổng thống Wilson đề ra dựa trên các báo cáo của “The Inquiry”, một nhóm gồm khoảng 150 nhà khoa học chính trị và xã hội, chuyên nghiên cứu chính sách của Mỹ và đồng minh.[8] Dựa trên các nền tảng từ báo cáo, từ điểm một đến điểm năm trong “Chương trình Mười bốn điểm”, Tổng thống Wilson đã đưa ra góc nhìn toàn cảnh về nguyên nhân trực tiếp dẫn đến chiến tranh, đồng thời, nêu ra các biện pháp hạn chế các cuộc xung đột trong tương lai. Tiếp đó, ông đã đề xuất một kế hoạch thiết lập lại các ranh giới địa lý dựa trên quyền tự quyết của các quốc gia.[9]
Di sản quan trọng nhất của Tổng thống Wilson trong chương trình “Mười bốn điểm” là sáng kiến về việc thành lập một một tổ chức đa phương nhằm bảo vệ các quốc gia và ngăn chặn các cuộc chiến tranh trong tương lai.[10] Tổ chức đó là Hội Quốc Liên (tiếng Anh: League of Nations), tiền thân của Liên hợp quốc - tổ chức đa phương lớn nhất thế giới ngày nay. Hội Quốc Liên được thành lập dựa trên nguyên tắc an ninh tập thể, tuy nhiên việc thực hiện nguyên tắc này còn tồn tại một số thách thức và khó khăn.[11] Bên cạnh đó, Hội Quốc Liên ra đời cũng là sự thử nghiệm cho việc xây dựng một cơ chế liên chính phủ và hợp tác đa phương,[12] đóng vai trò như một bước ngoặt về xu thế toàn cầu hóa.
Ngày 10/7/1919, Tổng thống Wilson đã đích thân gửi một hiệp ước đến Thượng viện Mỹ để yêu cầu phê duyệt. Đó là Hòa ước Versailles - hiệp ước đa phương chấm dứt Thế chiến thứ nhất và đề xuất thành lập Hội Quốc Liên.[13] Nội dung Hòa ước Versailles 1919 đã có những khác biệt so với tinh thần hòa bình của Wilson khi “Mười bốn điểm” mà ông đề xuất không được thông qua toàn bộ. Với sự phổ biến của chủ nghĩa biệt lập trong lòng nước Mỹ sau chiến tranh, Tổng thống Wilson đã không thể thuyết phục nước Mỹ tham gia ký kết Hòa ước Versailles và Hiệp ước thành lập Hội Quốc Liên. Tuy vậy, những đóng góp to lớn trong việc kết thúc Chiến tranh thế giới thứ nhất của Tổng thống Wilson là không thể phủ nhận.[14][15]
CHỦ NGHĨA TỰ DO TRONG QUAN HỆ QUỐC TẾ
Bên cạnh những đóng góp cho hòa bình thế giới, Tổng thống Wilson còn ghi dấu trong việc phát triển hơn nữa chủ nghĩa tự do - một trong hai lý thuyết có lịch sử lâu đời nhất trong các lý thuyết quan hệ quốc tế. Chủ nghĩa tự do đề cao vai trò của các cá nhân và tổ chức bên cạnh chủ thể nhà nước trong quá trình tác động đến quan hệ quốc tế.[16] Đồng thời, chủ nghĩa tự do cho rằng kinh tế thị trường sẽ dẫn đến sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các chủ thể trong quan hệ quốc tế trên nhiều lĩnh vực. Vì vậy chủ nghĩa này ủng hộ xu hướng hợp tác giữa các quốc gia vì lợi ích chung dưới sự điều chỉnh của luật pháp quốc tế.[17]
Là một chính trị gia ủng hộ trường phái tự do, Tổng thống Woodrow Wilson thể hiện cách tiếp cận mới trong chính sách đối ngoại của Mỹ, hay còn được gọi là Wilsonianism - chủ nghĩa Wilson.[18] Chính sách của ông phản ánh chủ nghĩa lý tưởng ở mức độ cao, dựa trên lòng vị tha và sự tin tưởng để cùng nhau theo đuổi mục tiêu hòa bình lâu dài. Điều này được thể hiện trong các nguyên tắc cơ bản của chương trình “Mười bốn điểm” như an ninh tập thể, hành động thông qua một tổ chức quốc tế (Hội Quốc Liên) và giải trừ quân bị tập thể. [19]
Chủ nghĩa tự do lý tưởng của Wilson thúc đẩy sự truyền bá các giá trị dân chủ kiểu Mỹ ở nước ngoài và được dùng làm cơ sở biện minh cho hành động can thiệp vào quốc gia có chủ quyền nhằm hỗ trợ quá trình dân chủ hóa. Chủ nghĩa Wilson cũng khuyến khích hơn nữa sự phát triển của thương mại tự do, kinh tế toàn cầu và các hệ thống chính trị tự do.[20]
Với mục tiêu xây dựng nền hòa bình lâu dài, nước Mỹ dưới thời Tổng thống Wilson đã hạn chế sự bành trướng lãnh thổ so với chủ nghĩa đế quốc. Trong những năm 1914 - 1919, khi quan hệ Mỹ - Mexico trở nên căng thẳng, nhiều chính trị gia Mỹ đã đề xuất thực hiện các biện pháp cứng rắn nhằm chiếm đóng Mexico. Tuy nhiên, với thẩm quyền của Tổng thống, Woodrow Wilson đã điều chỉnh và duy trì chính sách đối ngoại với Mexico theo hướng phù hợp với hai chuẩn mực cốt lõi của chủ nghĩa tự do là tư tưởng chống chủ nghĩa đế quốc và quyền dân tộc tự quyết.
Một cách tổng quan, là người ủng hộ chủ nghĩa tự do, Tổng thống Wilson không chỉ kiềm chế Mỹ trong các vấn đề chính trị - quân sự toàn cầu mà còn góp công lớn trong việc chấm dứt Chiến tranh Thế giới thứ nhất, đem lại hoà bình cho nhân loại. Ngoài ra, các sáng kiến của Wilson về Chương trình “Mười bốn điểm”, việc ký kết Hiệp ước Versailles và thành lập Hội Quốc Liên cũng tạo ra bước tiến lớn trong quá trình thúc đẩy hợp tác quốc tế. Với khối di sản khổng lồ, cố Tổng thống Mỹ Woodrow Wilson sẽ luôn được nhân dân Mỹ nói riêng và thế giới nói chung nhớ đến như một biểu tượng của hòa bình, hợp tác và phát triển.
Thông qua bài viết trên, Galileo Society hy vọng đã đem đến những thông tin bổ ích về sự nghiệp đối ngoại của cố Tổng thống Mỹ Woodrow Wilson. Hãy bấm theo dõi chúng mình để cập nhật nhanh chóng những sự kiện và thông tin mới nhất của Galileo Society nhé!
