Ngày 12/4/1961 đánh dấu một cột mốc vĩ đại trong lịch sử chinh phục không gian của con người: tàu vũ trụ Vostok-1 chở theo phi hành gia Yuri Gagarin thực hiện chuyến bay đầu tiên vào vũ trụ.[1] Nhân dịp kỷ niệm 63 năm sự kiện mang tính chất bước ngoặt trên, trong chuyên mục Từ điển Galileo lần này, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu về Chương trình không gian vũ trụ Vostok của Liên Xô - chương trình đầu tiên trong lịch sử hiện thực hóa sứ mệnh đưa con người ra ngoài không gian nhé!
Trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, cuộc cạnh tranh ưu thế công nghệ và vị thế trên trường quốc tế giữa Mỹ và Liên Xô đã dẫn đến một cuộc chạy đua kịch tính trong không gian. Đây là một trong những mặt trận quan trọng nhất trong cuộc đối đầu toàn diện giữa hai cường quốc này. Bước ngoặt đầu tiên của cuộc chạy đua không gian diễn ra vào ngày 4/10/1957, khi Liên Xô đã phóng thành công vệ tinh nhân tạo đầu tiên, Sputnik 1, lên quỹ đạo Trái Đất.[2] Sự kiện này đã trở thành một cột mốc quan trọng, đánh dấu sự bắt đầu của cuộc chạy đua không gian giữa hai cường quốc.
Trong những năm tiếp theo, cả Liên Xô và Mỹ đều liên tục đạt được những thành tựu đáng chú ý trên con đường chinh phục vũ trụ, bao gồm việc đưa thành công sinh vật sống ra ngoài không gian.[3] Để tạo ưu thế cho mình, Liên Xô đã bắt đầu với chương trình nhằm đưa con người lên vũ trụ vào năm 1960 với tên gọi là chương trình không gian vũ trụ Vostok (Vostok có nghĩa là “phương Đông”). Tháng 3/1960, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô và Hội đồng Bộ trưởng Xô-viết xem xét và chính thức phê duyệt dự án không gian vũ trụ Vostok với mục tiêu đưa con người vào vũ trụ.[4]
Từ giữa những năm 1950, nhà thiết kế Sergey Korolev - kỹ sư trưởng của cục Thiết kế Thí nghiệm số 1 (OKB-1) đã xúc tiến thành lập một nhóm nhỏ nhà khoa học với nhiệm vụ tìm hiểu về khả năng thực hiện các chuyến bay dưới quỹ đạo.[5] Đến năm 1958, một nhóm kỹ sư dưới sự chỉ đạo của Konstantin P. Feoktistov thuộc Phòng Dự án số 9 của OKB-1 đã thành công phác thảo thiết kế cơ bản của con tàu vũ trụ có khả năng đưa người ra không gian có hai mô-đun
chính.[6] Một “thiết bị quay trở lại” (tiếng Anh: reentry apparatus) hình cầu chở một phi công trong bộ đồ du hành vũ trụ của họ và có đủ thiết bị hỗ trợ sự sống cho chuyến bay kéo dài 10 ngày trong không gian. Một “khoang dụng cụ” (tiếng Anh: instrument compartment) hình nón được nối với quả cầu và chứa nhiều hệ thống con khác nhau như động cơ chính để đưa con tàu trở về Trái đất.[7] Con tàu vũ trụ sau đó được đặt tên là “Vostok”.
Bên cạnh quá trình phát triển công nghệ và thiết kế các thiết bị liên quan, quá trình tuyển chọn phi hành gia diễn ra vô cùng khắt khe. Trong năm 1959, Viện Khoa học Quân sự Trung ương Bệnh viện Hàng không đã tiến hành đánh giá y tế đối với 154 ứng viên có triển vọng.[8] Trong số này, 29 người đã vượt qua tất cả các bài kiểm tra sức khỏe nhưng hội đồng tuyển chọn quyết định chỉ chọn ra 20 ứng viên hàng đầu. Sau đó, vào tháng 1/1960, Liên Xô đã thành lập Trung tâm Huấn luyện Phi hành gia. Qua quá trình huấn luyện, Trung tâm đã chọn ra được 6 phi hành gia sẽ thực hiện các sứ mệnh không gian Vostok bao gồm Valery Bykovsky, Yuri Gagarin, Grigory Nelyubov, Andriyan Nikolaev, Pavel Popovich và Gherman Titov.[9] Trong đó, Thiếu tá Không quân Xô-viết Yuri Gagarin được coi là ưu tiên hàng đầu và được chọn cho sứ mệnh đầu tiên.
Ngày 12/4/1961, tại sân bay vũ trụ Baikonur ở nước Cộng hòa Xô-viết Kazakhstan, Yuri Gagarin cùng con tàu vũ trụ Vostok-1 đã bắt đầu sứ mệnh không gian của mình. Chuyến bay vòng quanh Trái đất kéo dài 108 phút. Sau đó, Yuri Gagarin đã phóng ra khỏi tàu ở độ cao 7km và hạ cánh an toàn ở lãnh thổ nước Cộng hòa Xô-viết Kazakhstan.[10] Mặc dù chỉ kéo dài trong khoảng thời gian 1 giờ 48 phút, song, chuyến bay ngắn ngủi của sứ mệnh Vostok-1 đã tiếp nối sự thành công của sứ mệnh Sputnik-1 vào năm 1957, tạo ra bước đột phá trong quá trình chinh phục không gian của nhân loại khi lần đầu tiên đưa con người ra ngoài vũ trụ và bay vòng quanh Trái đất.[11]
Tiếp nối thành công đó, các sứ mệnh sau của chương trình Vostok được triển khai với nhiều thành tựu vang dội. Tàu Vostok-2 được phóng vào ngày 6 /8/1961, đưa Gherman Titov vào vũ trụ, khiến ông trở thành người đầu tiên ở trong không gian vũ trụ trong một ngày. Vào ngày 11/8/1962, tàu Vostok-3 và Vostok-4 đã lần lượt đưa nhà du hành vũ trụ Andriyan Nikolayev và Pavel Popovich lên vũ trụ. Lần đầu tiên con người thực hiện hai sứ mệnh bay lên vũ
trụ trong cùng một lúc. Sứ mệnh Vostok 5, được phóng vào ngày 14/6/1963, đã chở Valery Bykovsky lên vũ trụ trong gần 5 ngày, lập kỷ lục về chuyến bay một mình dài nhất vào thời điểm đó. Cuối cùng là sứ mệnh Vostok-6 vào ngày 16/6/1963 chở theo Valentina Tereshkova, đưa cô trở thành người phụ nữ đầu tiên lên vũ trụ.[12]
Chương trình không gian Vostok của Liên Xô có ý nghĩa vô cùng quan trọng, là chương trình đưa con người lên không gian vũ trụ lần đầu tiên trong lịch sử và mở ra kỷ nguyên du hành vũ trụ của nhân loại. Chương trình Vostok đã góp phần thúc đẩy cuộc đua vào không gian giữa Liên Xô và Mỹ trong những năm 1960, tạo điều kiện cho sự phát triển nhanh chóng của công nghệ tên lửa, vệ tinh và các thiết bị hàng không vũ trụ, tạo ra những bước tiến vượt bậc trong lĩnh vực thám hiểm không gian. Các chuyến bay Vostok chính là nền tảng quan trọng cho các sứ mệnh không gian sau này của Liên Xô, dẫn đến sự ra đời của chương trình Voskhod, Soyuz cũng như sự ra đời của các trạm không gian Salyut và Mir - những cột mốc quan trọng trong lịch sử thám hiểm không gian của nhân loại.[13]
Chương trình không gian Vostok của Liên Xô đánh dấu những bước tiến vĩ đại trong lịch sử thám hiểm vũ trụ của nhân loại với nhiều "lần đầu tiên" quan trọng. Đầu tiên và quan trọng nhất, chương trình này đã đưa con người lên không gian vũ trụ lần đầu tiên trong lịch sử, khi nhà du hành vũ trụ Yuri Gagarin bay vòng quanh Trái Đất vào năm 1961. Bên cạnh đó, các chuyến bay của chương trình Vostok còn lần đầu tiên đưa người lên vũ trụ trong một ngày, cung cấp dữ liệu quan trọng về tác động của không gian đối với cơ thể con người. Những nghiên cứu này đã mở đường cho các chương trình bay dài hạn sau này, góp phần quan trọng vào sự phát triển của khoa học du hành vũ trụ.[14] Thành tựu tiếp theo là việc Liên Xô lần đầu tiên đưa người phụ nữ lên không gian trong khuôn khổ chương trình này.[15] Những thành tựu "lần đầu tiên" này đã giúp Liên Xô chiếm ưu thế trong cuộc đua không gian với Mỹ trong Chiến tranh Lạnh, đồng thời khẳng định vị thế và hình ảnh của quốc gia này trên trường quốc tế.
Với những ý nghĩa to lớn của sự kiện này, ngày 7/4/2011, Đại Hội đồng Liên hợp quốc đã thông qua nghị quyết A/RES/65/271, chọn ngày 12/4 hàng năm
làm Ngày Quốc tế con người bay vào vũ trụ để “kỷ niệm hàng năm sự khởi đầu kỷ nguyên chinh phục không gian của nhân loại ở cấp độ quốc tế”.[16]
Thông qua bài viết trên, Galileo Society hy vọng đã đem đến cho các bạn những thông tin cơ bản nhất về chương trình không gian vũ trụ Vostok - chương trình đầu tiên trong lịch sử hiện thực hóa sứ mệnh đưa con người ra ngoài không gian. Hãy bấm theo dõi fanpage của chúng mình để không bỏ lỡ những bài viết mới nhất từ Galileo Society nhé!
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Thiên Nhiên. “12-4, Ngày quốc tế con người bay vào vũ trụ.” Tuổi trẻ, ngày 4/10/2011. Truy cập ngày 11/4/2024.
https://tuoitre.vn/12-4-ngay-quoc-te-con-nguoi-bay-vao-vu-tru-432885.htm.
[2] “Sputnik 1.” NASA - NSSDCA - Spacecraft - Details, 28/10/2022. Truy cập ngày 11/4/2024.
https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1957-001.
[3] Dohrer, Elizabeth, và Bartels, Meghan . “Animals in space.” Space.com, ngày 27/01/2022. Truy cập ngày 11/4/2024.
https://www.space.com/animals-in-space.
Bartels, Meghan; Wall, Mike. “Laika the space dog: First living creature in orbit.” Space.com, ngày 14/1/2022. Truy cập ngày 11/4/2024. https://www.space.com/laika-space-dog.
[4] “Постановление Совета Министров СССР «О подготовке полета человека в космическое пространство».” coldwar.ru. Truy cập ngày 11/4/2024
http://www.coldwar.ru/arms_race/iniciativa/o-podgotovke-poleta-cheloveka.php
[5],[7] “Spaceflight :Early Soviet Human Spaceflight Program.” Centennial of Flight. Truy cập ngày 11/4/2024.
https://www.centennialofflight.net/essay/SPACEFLIGHT/soviet_human/SP20.h tm.
[6] LePage, Andrew J. “Vostok: an aerospace classic.” The Space Review, ngày 11/4/2011. Truy cập ngày 11/4/2024
https://www.thespacereview.com/article/1821/1.
[8] Uri, John. “60 Years Ago: Soviets Select Their First Cosmonauts.” NASA, ngày 25/2/2020. Truy cập ngày 11/4/2024
https://www.nasa.gov/history/60-years-ago-soviets-select-their-first-cosmonauts /.
[9] Zak, Anatoly. “Russia's early manned space flight projects (1945-1963).” RussianSpaceWeb.com, ngày 25/3/2021. Truy cập ngày 11/4/2024. https://www.russianspaceweb.com/spacecraft_manned_first.html.
[10] “Yuri Gagarin and Vostok 1, the First Human Spaceflight” The Planetary Society. Truy cập ngày 11/4/2024.
https://www.planetary.org/space-missions/vostok-1.
[11],[12],[13] Tognetti, Laurence. “A brief history of Soviet and Russian human spaceflight | Astronomy.com.” Astronomy Magazine, ngày 12/4/2023. Truy cập ngày 11/4/2024.
https://www.astronomy.com/space-exploration/a-brief-history-of-soviet-and-rus sian-human-spaceflight/.
[14] Zak, Anatoly. “Vostok-2 mission: First day in space.” Russian Space Web, ngày 1/12/2020. Truy cập ngày 11/4/2024.
https://www.russianspaceweb.com/vostok2.html
[15] “Pioneering women in space: A gallery of astronaut firsts.” Space.com, ngày 8/3/2024. Truy cập ngày 11/4/2024.
https://www.space.com/16143-women-space-firsts-gallery.html.
[16] “International Day of Human Space Flight | United Nations.” the United Nations, ngày 12/4/2023. Truy cập ngày 11/4/2024.
https://www.un.org/en/observances/human-spaceflight-day.
