Sau thời kỳ Chiến tranh Lạnh, thế giới đã và đang chứng kiến một loạt các thách thức toàn cầu, bao gồm các mối đe dọa an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống. Trước các chuyển động mau lẹ của tình hình chính trị thế giới, “chủ nghĩa đơn phương” (tiếng Anh: unilateralism) vẫn tiếp tục được các quốc gia ưu tiên lựa chọn trong việc thực thi chính sách đối ngoại. Trong bài viết mở đầu chuyên mục "Từ điển Galileo" tháng 8, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu về khái niệm “chủ nghĩa đơn phương” nhé!
1. Khái niệm “chủ nghĩa đơn phương”
“Chủ nghĩa đơn phương” là một thuật ngữ trong chính trị và quan hệ quốc tế và có thể được giải thích theo nhiều cách khác nhau. Trong chương “Unilateral action in a multilateral world” của cuốn “Multilateralism and U.S. foreign policy: Ambivalent engagement” (2002), học giả Ruth G. Wedgwood (Trường Nghiên cứu Quốc tế Nâng cao, Đại học Johns Hopkins) đã đưa ra một định nghĩa về khái niệm này. Theo đó, “chủ nghĩa đơn phương” là một thuật ngữ đề cập đến hiện trạng các nước lớn không tuân theo các chuẩn mực đa phương, đồng thời đề ra chính sách đối ngoại tự cho mình là trung tâm.[1] Bên cạnh cách lý giải trên, trong cuốn “Unilateralism and U.S. Foreign Policy: International Perspectives” (2003), hai tác giả David M.Malone (Đại học Liên hợp quốc) và Yuen Foong Khong (Trường Chính sách công Lee Kuan Yew, Đại học Quốc gia Singapore) đã định nghĩa “chủ nghĩa đơn phương” là khuynh hướng lựa chọn hành động độc lập của quốc gia, trong đó, quốc gia đó quyết định tách khỏi các thể chế, khuôn khổ đa phương thay vì tham gia vào hành động tập thể nhằm thảo luận, giải quyết các vấn đề toàn cầu. Nguyên nhân được cho là do các quốc gia này không muốn bị ràng buộc bởi các chuẩn mực chung, hoặc cho rằng những chuẩn mực chung có thể làm phương hại tới lợi ích của đất nước.[2]
2. Đặc điểm và biểu hiện của chủ nghĩa đơn phương
Có thể thấy rằng, tuy thuật ngữ “chủ nghĩa đơn phương” được diễn giải theo nhiều cách, song các học giả đều đưa ra những mô tả về các đặc điểm của xu hướng hoạch định chính sách này. Dựa vào những khái niệm trên, có thể kết luận chủ nghĩa đơn phương có một số đặc điểm như sau: (i) chủ thể chính theo đuổi chủ nghĩa đơn phương là các quốc gia; (ii) mục đích chính của các quốc gia là hành động tự do trong việc tìm kiếm và bảo vệ lợi ích của mình; (iii) các quốc gia hành động nhưng không xét đến các chuẩn tắc, quy định của luật pháp quốc tế hay ràng buộc pháp lý.[3] Những đặc điểm trên được thể hiện thông qua các hành động cụ thể như đơn phương sử dụng vũ lực để tấn công quốc gia khác; đơn phương tiến hành các hoạt động kinh tế trên các vùng biển thuộc chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán của quốc gia khác, v.v… Đơn cử, vào năm 2008, Nga đã đưa quân đội vào Georgia, được cho là nhằm mục đích ủng hộ phiến quân ly khai ở khu vực Nam Ossetia; hay vào năm 2014 Trung Quốc đã hạ giàn khoan dầu Hải Dương 981 trong vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa của Việt Nam.[4][5][6]
3. Trường hợp chủ nghĩa đơn phương trong chính sách đối ngoại Mỹ
Từ sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc cho đến nay, một số quốc gia đã có những động thái ngoại giao mang đặc điểm của chủ nghĩa đơn phương, trong đó có thể kể đến trường hợp của Mỹ. Theo đó, chủ nghĩa đơn phương trong chính sách đối ngoại của Mỹ được thể hiện thông qua các động thái của Washington trên trường quốc tế, đặc biệt là dưới thời Tổng thống Bill Clinton và Tổng thống George W. Bush. Cụ thể, năm 1994, chính quyền Tổng thống Bill Clinton đã đề ra Chiến lược An ninh quốc gia “Cam kết và Mở rộng”, trong đó nêu rõ Mỹ sẽ sẵn sàng hành động đơn phương khi lợi ích quốc gia bị đe dọa.[7] Tiếp đó, sau sự kiện 11/9, trên danh nghĩa chống khủng bố và bảo vệ an ninh sống còn của nước Mỹ, Tổng thống Bush đã thông qua Đạo luật Ủy quyền Chiến tranh (AUMF); đơn phương tiến hành đưa quân đội vào Iraq (2003) khi chưa có nghị quyết đồng thuận từ Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc (UNSC). Hành động trên được cho là trái với nguyên tắc cấm đe dọa sử dụng vũ lực và Điều 42 trong Hiến chương Liên hợp quốc - quy định về trường hợp ngoại lệ được sử dụng vũ lực khi có sự ủy thác từ UNSC. [8][9][10]
Đặc biệt, chủ nghĩa đơn phương trong chính sách đối ngoại của Mỹ càng được thể hiện rõ nét dưới thời Tổng thống Mỹ Donald Trump với khẩu hiệu“America First” (Nước Mỹ trên hết) - đặt lợi ích của nước Mỹ lên trên hết trong chính sách đối ngoại. Sau khi ông Trump đắc cử, chỉ trong năm 2017, Mỹ đã đơn phương rút khỏi Hiệp định Đối tác Xuyên Thái Bình Dương (TPP) và Hiệp định Paris về Biến đổi khí hậu (COP21), bởi chính quyền Donald Trump cho rằng các thỏa thuận trên gây ra nhiều bất lợi cho Mỹ.[11][12] Không chỉ vậy, chủ nghĩa đơn phương trong chính sách đối ngoại của Mỹ cũng được phản ánh thông qua các chính sách bảo hộ thương mại của chính quyền Donald Trump. Cụ thể, năm 2018, Mỹ đã công khai phát động chiến tranh thương mại với Trung Quốc,[13] đồng thời áp thuế đối với các mặt hàng nhôm, thép nhập khẩu từ Liên minh châu Âu (EU), Canada, Mexico, Thổ Nhĩ Kỳ và một số quốc gia khác.[14][15][16] Những chính sách ấy được cho là đi ngược lại với các nguyên tắc hoạt động của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).[17][18]
4. Hệ quả của chủ nghĩa đơn phương
Bên cạnh việc tạo ra lợi thế nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia, tăng cường sự ảnh hưởng và thiết lập các chuẩn mực, “luật chơi” trong quan hệ quốc tế, chủ nghĩa đơn phương cũng mang đến những tác động trái chiều. Đối với các quốc gia áp dụng, chủ nghĩa đơn phương có khả năng làm suy giảm uy tín của quốc gia đối với cộng đồng quốc tế, bởi đây được xem là các hành động mang tính “vị kỷ”, thậm chí là “vi phạm luật pháp quốc tế”.[19] Thêm vào đó, việc đề ra các chính sách đối ngoại tự đề cao vai trò trung tâm cũng tạo ra ảnh hưởng tiêu cực tới quan hệ ngoại giao song phương giữa các quốc gia. Đối với cộng đồng quốc tế, chủ nghĩa đơn phương được xem là một thách thức làm lung lay vai trò của các cơ chế đa phương nói riêng và chủ nghĩa đa phương nói chung; đồng thời tạo ra những tiền lệ xấu trong quan hệ quốc tế.[20]
Trong những năm gần đây, chủ nghĩa đơn phương tiếp tục được một số quốc gia lựa chọn như một xu hướng chính sách nhằm đạt được những mục tiêu chiến lược của mình. Với sự mở rộng của chủ nghĩa đơn phương, các xu hướng quan hệ trong chính trị quốc tế càng trở nên khó đoán định, đặc biệt là đối với các nước lớn, khi hành vi của quốc gia không thể bị kiểm soát hoàn toàn bởi các quy tắc, chuẩn mực quốc tế.
Thông qua bài viết trên, Galileo Society hy vọng đã đem đến những thông tin thú vị về khái niệm "chủ nghĩa đơn phương". Hãy theo dõi chúng mình để cập nhật nhanh chóng những sự kiện và thông tin mới nhất từ Galileo Society nhé!
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Ruth , Wedgwood. “Unilateral Action in a Multilateral World.” In
Multilateralism and U.S. Foreign Policy: Ambivalent Engagement , 167–89.
Boulder, Colo.: Lynne Rienner., 2002.
[2] Malone, David, and Yuen Foong Khong. Unilateralism and U.S. Foreign
Policy: International Perspectives. Boulder, Colo.: Lynne Rienner Publishers,
2003.
[3][17] Trương Xuân Quốc. “Chủ Nghĩa Đơn Phương Của Mỹ Dưới Thời Tổng
Thống Donald Trump.” Luận văn Thạc sĩ, Học viện Ngoại giao, 2019.
[4] Nguyễn Phú Lộc. “Những Nhân Tố Hạn Chế Chủ Nghĩa Đơn Phương Của
Nước Lớn Trong Chính Trị Quốc Tế Đương Đại: Tác Động Đến Vấn đề Hạt
Nhân Triều Tiên và Vấn đề Biển Đông.” Khóa luận tốt nghiệp, Học viện Ngoại
giao, 2018.
[5] Cẩm Tú, Phúc Nguyên. “Nhìn Lại Cuộc Chiến 5 Ngày Giữa Nga và
Georgia.” Báo Thanh niên, 5/3/2022.
https://thanhnien.vn/nhin-lai-cuoc-chien-5-ngay-giua-nga-va-georgia-18514353
13.htm. Truy cập ngày 6/8/2023
4
[6] Báo điện tử Đảng Cộng sản. “Trung Quốc Đưa Giàn Khoan Dầu Khí Hải
Dương 981 Vào Biển Đông - vi Phạm Nghiêm Trọng Luật Pháp Quốc Tế,”
10/6/2014.
https://dangcongsan.vn/thoi-su/trung-quoc-dua-gian-khoan-dau-khi-hai-duong-9
81-vao-bien-dong--vi-pham-nghiem-trong-luat-phap-quoc-te-251152.html. Truy
cập ngày 6/8/2023
[7] White House. “A National Security Strategy of Engagement and
Enlargement.” Washington D.C, 1994.
https://nssarchive.us/wp-content/uploads/2020/04/1994.pdf.
[8] Điều 42, Hiến chương Liên hợp quốc.
[9] Dimitrova, Daniela . “Mission accomplished ? Framing of the Iraq War in
the Elite Newspapers in Sweden and the United States.” Gazette Vol 67(5),
2005.
[10] Lê Như Mai. “Những Điều Rút Ra Từ Hành vi Các Nước Lớn vi Phạm
Luật Quốc Tế Nhìn Từ Góc độ Chính Trị Quốc Tế.” Luật pháp Quốc tế,
22/7/2019. https://iuscogens-vie.org/2019/07/22/144/. Truy cập ngày 5/8/2023
[11] Pham, Peter. “Why Did Donald Trump Kill This Big Free Trade Deal?”
Forbes, 29/12/2017.
https://www.forbes.com/sites/peterpham/2017/12/29/why-did-donald-trump-kill
-this-big-free-trade-deal/?sh=118ac0d44e62.
[12] Robert, Timmons. “One Year since Trump’s Withdrawal from the Paris
Climate Agreement.” Brookings, 1/6/2018.
https://www.brookings.edu/articles/one-year-since-trumps-withdrawal-from-the-
paris-climate-agreement/.
[13] Nguyễn Thanh Sơn. “Nguồn Gốc Chiến Tranh Thương Mại Mỹ - Trung
Dưới Góc Nhìn Chiến Lược Địa Kinh Tế.”, Tạp chí điện tử Lý luận chính trị,
29/3/2022.
http://www.lyluanchinhtri.vn/home/index.php/quoc-te/item/4094-nguon-goc-chi
en-tranh-thuong-mai-my-trung-duoi-goc-nhin-chien-luoc-dia-kinh-te.html. Truy
cập ngày 4/8/2023
5
[14] Phương Anh. “Ông Trump Áp Thuế Nhôm, Thép Lên EU, Canada và
Mexico.” Báo Thanh niên, 1/62018.
https://thanhnien.vn/ong-trump-ap-thue-nhom-thep-len-eu-canada-va-mexico-1
85761937.htm.
[15] Báo Thế giới và Việt Nam. “Mexico Kiện Mỹ Lên WTO về Vấn đề Thuế
Đối Với Nhôm và Thép Nhập Khẩu,” 5/6/2018.
https://baoquocte.vn/mexico-kien-my-len-wto-ve-van-de-thue-doi-voi-nhom-va-
thep-nhap-khau-72307.html. Truy cập ngày 4/8/2023
[16] Phạm Hà . “Mỹ Tăng Thuế Gấp Đôi Vào Mặt Hàng Nhôm và Thép Của
Thổ Nhĩ Kỳ.” VOV , 10/8/2018.
https://vov.vn/the-gioi/my-tang-thue-gap-doi-vao-mat-hang-nhom-va-thep-cua-t
ho-nhi-ky-798797.vov. Truy cập ngày 4/8/2023
[18] United States – Certain measures on steel and aluminium products -
Report of the Panel (9 December 2022) WT/DS564/R
[19] Atsushi, Tago. “Multilateralism, Bilateralism, and Unilateralism in Foreign
Policy.” Oxford Research Encyclopedias, 22/8/2017.
https://oxfordre.com/politics/display/10.1093/acrefore/9780190228637.001.000
1/acrefore-9780190228637-e-449. Truy cập ngày 4/8/2023
[20] United Nations. “Today’s Challenges Require More Effective and Inclusive
Global Cooperation, Secretary-General Tells Security Council Debate on
Multilateralism | UN Press,” 14/12/2022.
https://press.un.org/en/2022/sc15140.doc.htm. Truy cập ngày 4/8/2023
