CHIẾN LƯỢC “NGOẠI GIAO KHẨU TRANG”

Quay trở lại thời điểm hơn 1 năm trước, dịch COVID-19 bắt đầu lây lan trên quy mô toàn thế giới, kéo theo những hệ quả vô cùng to lớn trên mọi khía cạnh của đời sống chính trị quốc tế. Bối cảnh đó đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về nhiệm vụ tái cấu trúc chính sách đối ngoại đối với hầu hết các quốc gia trên thế giới, đồng thời đặt ra tiền đề cho chiến lược đối ngoại mới thời COVID mang tên “ngoại giao khẩu trang”. Trong bài viết hôm nay, Galileo sẽ cùng bạn đọc tìm hiểu những đặc điểm của chính sách “ngoại giao khẩu trang”, cách mà các quốc gia trên thế giới đã vận dụng chiến lược này và tác động của chính sách này đối với chính trường quốc tế.

Trong thời kỳ đầu của cuộc chiến chống đại dịch COVID-19, thuật ngữ “ngoại giao khẩu trang” thường được gắn với một trong những chính sách đối ngoại của Trung Quốc. Trong đó, quốc gia này thực hiện việc cung cấp các gói hỗ trợ, bao gồm khẩu trang cùng các vật tư và thiết bị y tế khác cũng như cử các đội ngũ chuyên gia y tế tới một số quốc gia châu Âu, một mặt nhằm giúp đỡ các nước này chống lại sự lây lan của đại dịch, mặt khác tranh thủ sự ủng hộ từ các đối tác và củng cố vị thế của Trung Quốc tại khu vực này.[1] Tuy đến nay, chiến lược “ngoại giao khẩu trang” đã được mở rộng về cả chủ thể, nội hàm lẫn phạm vi, Trung Quốc vẫn được coi là quốc gia vận dụng chính sách này một cách thuần thục nhất.

Ngay từ đầu tháng 3/2020, trong khi cuộc chiến chống COVID-19 chuyển trọng tâm sang châu Âu và nhiều nơi khác, với lợi thế là quốc gia vừa bước ra khỏi khủng hoảng, Bắc Kinh đã tranh thủ cơ hội để thúc đẩy ảnh hưởng và hình ảnh của nước này bên ngoài, xóa đi định kiến về định kiến 'virus Vũ Hán’[2] cũng như tái định hình chỉ trích về những bước đi sai lầm của nước này trong việc khống chế dịch bệnh ban đầu.[3]

Nhằm thực hiện mục tiêu đó, Trung Quốc đã tích cực đưa máy thở, khẩu trang và các vật tư y tế khác đến nhiều quốc gia cũng như cử chuyên gia chia sẻ bài học thành công. Không chỉ các nước nghèo, thiếu khả năng chống chịu với dịch bệnh, “ngoại giao khẩu trang” của Trung Quốc còn vươn tới các nước phát triển ở châu Âu đang phải gồng mình chống dịch như Ý, Tây Ban Nha, Pháp, Đức…[4] Theo số liệu từ Bộ Ngoại giao Trung Quốc, tính đến cuối tháng 3/2020, nước này đã cung cấp thiết bị y tế và các viện trợ khác cho 120 quốc gia trên thế giới.[5]

Cùng với việc đẩy mạnh viện trợ ra nước ngoài và lan truyền hình ảnh dập tắt dịch bệnh thành công trong nước, Trung Quốc còn nhắm tới mục tiêu đặt ra một "tiêu chuẩn mới về nỗ lực toàn cầu chống lại dịch bệnh" cho cộng đồng quốc tế, nhất là khi đặt lên bàn cân với cách phản ứng bị cho là “hỗn loạn và thiếu quyết đoán ở phương Tây”.[6]

Để gửi đi thông điệp kiểm soát được dịch bệnh, Trung Quốc cho thấy khả năng hồi phục nhanh chóng khi tăng gấp 5 lần sản lượng khẩu trang sản xuất hàng ngày so với đầu tháng 2/2020, với khoảng 110 triệu khẩu trang các loại được sản xuất mỗi ngày, trong đó có 1,66 triệu khẩu trang N95. Mặt khác, thông qua chiến lược viện trợ khẩu trang và các thiết bị y tế khác, Bắc Kinh muốn chứng tỏ Trung Quốc – với vai trò công xưởng của thế giới - luôn có khả năng sản xuất rất lớn, giữ vững vị trí là một trong những đầu tàu của thế giới.[7]

Tuy nhiên, đi cùng với những lợi ích nhân đạo, chiến lược “ngoại giao khẩu trang” của Trung Quốc không phải là không đi kèm với những mục tiêu chính trị của nước này. Trong bối cảnh dịch bệnh có dấu hiệu lan rộng trên quy mô toàn cầu hồi đầu năm ngoái, Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị đã khôn khéo đề cập Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) khi cho rằng sự bùng phát dịch COVID-19 cho thấy sự cấp thiết của một “Con đường tơ lụa chăm sóc sức khỏe” toàn cầu.[8]

Tranh thủ tình hình các nước lớn như Mỹ và các quốc gia châu Âu vẫn đang phải vật lộn với đại dịch COVID-19, việc tăng cường thực thi chiến lược “ngoại giao khẩu trang” đã giúp Trung Quốc ngày càng tăng cường hiện diện thâu tóm quyền lực mềm tại Đông Nam Á, châu Phi, các nước Mỹ Latinh và thậm chí là các đối tác quan trọng của BRI tại chính châu Âu như Italy, Hungary hay Serbia.[9]

Chiến dịch tái thiết hình ảnh của Trung Quốc qua “ngoại giao khẩu trang” tuy giành được những thành công nhất định tại một số khu vực nhưng không cũng tránh khỏi những phản ứng trái chiều từ phía phương Tây. Phản ứng về chiến lược “ngoại giao khẩu trang” của Trung Quốc, một số nhà phê bình, bao gồm cả chính quyền Tổng thống Donald Trump, đã cáo buộc Bắc Kinh đang cố gắng chuyển hướng sự chú ý của toàn cầu ra khỏi những sai lầm trong khâu đối phó khủng hoảng dịch bệnh ban đầu,[10] mặt khác gây chia rẽ đoàn kết nội bộ khối trong Liên minh châu Âu (EU).[11]

Hơn nữa, chiến lược “ngoại giao khẩu trang” của Trung Quốc còn gặp phải những cản trở ngoài dự tính, trong đó nổi bật là vấn đề chất lượng vật tư y tế không đảm bảo. Tây Ban Nha đã phải ngừng sử dụng các bộ xét nghiệm nhanh do Trung Quốc sản xuất bởi tỷ lệ chính xác chỉ dưới 30%.[12] Ấn Độ, bên cạnh nhiều quốc gia khác, cũng đã ngừng sử dụng bộ dụng cụ xét nghiệm nhanh của Trung Quốc do lo ngại về độ chính xác.[13] Khẩu trang đến từ Trung Quốc cũng phải chịu hoàn cảnh tương tự khi Hà Lan đã buộc phải hủy đơn hàng 600.000 chiếc từ nước này.[14]

Ngoài Trung Quốc, chiến lược "ngoại giao khẩu trang" cũng ngày càng được nhiều quốc gia vận dụng bằng cách tăng cường hỗ trợ vật tư y tế tới cho các khu vực bị ảnh hưởng bởi Covid-19.

Trong làn sóng dịch hồi đầu năm ngoái tại châu Âu, Mỹ đã chuyển các thiết bị và dụng cụ y tế, bao gồm giường bệnh, đệm, giá treo bình truyền dịch tới những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề của Italy. Nga cũng huy động 14 máy bay quân sự chở chuyên gia và thiết bị y tế tới hỗ trợ Italy chống dịch.[15]

Tại châu Á, Hàn Quốc đã hỗ trợ 15.000 bộ xét nghiệm cho Philippines, đồng thời viện trợ Việt Nam 500.000 USD để chống đại dịch Covid-19. Trong khi đó, Đài Loan cho biết sẽ gửi 100.000 khẩu trang y tế tới Mỹ mỗi tuần và cam kết viện trợ Paraguay 1 triệu khẩu trang y tế.[16]

Về phía Việt Nam, ngay từ khi dịch COVID-19 bùng phát lần đầu tiên tại Vũ Hán, Đảng và Nhà nước ta đã quyết định viện trợ bằng hàng hóa vật dụng y tế trị giá khoảng 500.000 USD để chia sẻ với Chính phủ và nhân dân Trung Quốc đang phải đối mặt với đại dịch do chủng mới virus corona gây ra.[17] Từ đó đến nay, Việt Nam đã vận dụng một cách thành công chiến lược “ngoại giao khẩu trang” nhằm chung tay giúp các quốc gia trên thế giới cùng khống chế sự lây lan của dịch bệnh. Với tinh thần chia sẻ, trách nhiệm và chủ động hội nhập, tính đến cuối tháng 5/2020, Việt Nam đã có nhiều hoạt động hỗ trợ, hợp tác với 20 quốc gia, tổ chức quốc tế, khẳng định vai trò là thành viên tích cực, có trách nhiệm với cộng đồng quốc tế. Hành động hỗ trợ khẩu trang, vật tư, thiết bị y tế chất lượng sản xuất tại Việt Nam cho 19 nước với tấm lòng chân thành, nhân ái, được bạn bè quốc tế trân trọng, đánh giá cao; qua đó góp phần thúc đẩy dòng thương mại xuất khẩu vật tư y tế với trị giá hàng trăm triệu USD.[18]

Đến thời điểm hiện tại, khi khẩu trang và các thiết bị y tế không còn là vấn đề quá bức thiết, chiến lược “ngoại giao khẩu trang” đã dần lắng xuống về cả quy mô và tần suất. Suy cho cùng, trong ngắn hạn, chiến lược “ngoại giao khẩu trang” mà nhiều quốc gia vận dụng đã phần nào thể hiện sự thành công trong việc cải thiện hình ảnh và tăng cường hiện diện của các nước này trên chính trường quốc tế. Tuy nhiên, về dài hạn, khó có thể khẳng định “ngoại giao khẩu trang” là mũi nhọn trong chính sách đối ngoại các nước thời COVID-19. Thay vào đó, chiến lược này dường như phát huy hiệu quả cao hơn với vai trò là đòn bẩy giúp các cường quốc vaccine, đặc biệt là Trung Quốc, phát huy sự chủ động cần thiết trong cuộc đua dài hơi và cạnh tranh hơn mang tên “ngoại giao vaccine”.