Sự kết thúc của Chiến tranh thế giới lần thứ hai (1939-1945) đã chứng kiến một trong những làn sóng di cư lớn nhất trong lịch sử của châu Âu. Tại “Lục địa già”, ước tính 65 triệu người đã buộc phải rời bỏ hay mất nhà cửa của mình do hệ quả nghiêm trọng của cuộc chiến.[1] Để hỗ trợ và tìm kiếm những giải pháp lâu dài cho nhóm người phải chịu đựng nhiều mất mát này, Cao uỷ Liên Hợp Quốc về người tị nạn (tiếng Anh: United Nations High Commissioner for Refugees, viết tắt: UNHCR) đã được thành lập và ngày càng có ảnh hưởng lớn trong các hoạt động nhân đạo trên thế giới. Để khởi đầu chuyên mục “Từ điển Galileo” tháng 8, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu những thông tin khái quát nhất về UNHCR, một trong những cơ quan nhân đạo lớn nhất hiện nay nhé!
UNHCR là cơ quan trực thuộc Liên Hợp Quốc (UN), có trụ sở nằm tại thành phố Geneva, Thuỵ Sỹ.[2] Tiền thân của UNHCR là Tổ chức quốc tế về người tị nạn (tiếng Anh: International Refugee Organization) và Cơ quan Liên Hợp Quốc về Cứu tế và Phục hồi (tiếng Anh: United Nations Relief and Rehabilitation Administration). UNHCR được thành lập vào năm 1950 trên cơ sở Nghị quyết số 319 (năm 1949) của Đại hội đồng Liên Hợp quốc (UNGA) và bắt đầu hoạt động từ năm 1951, dưới sự giám sát và chỉ đạo của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc và Hội đồng Kinh tế - Xã hội Liên Hợp Quốc (ECOSOC).[3][4][5] Người đứng đầu Cao uỷ được Đại hội đồng Liên Hợp Quốc bầu với nhiệm kỳ 5 năm, theo đề cử của Tổng thư ký Liên Hợp Quốc (căn cứ vào Điều 13, Quy chế UNHCR), đồng thời có trách nhiệm báo cáo hàng năm cho UNGA và về những công việc và hoạt động của UNHCR.[6][7] Mọi hoạt động của Cao uỷ sẽ được điều hành bởi Hội đồng Chấp hành (ExCom), bao gồm đại diện của 54 quốc gia là thành viên của ECOSOC.[8] Ủy ban điều hành sẽ tiến hành họp hàng năm tại thành phố Geneva để xem xét và phê duyệt các chương trình và ngân sách của cơ quan; tư vấn về bảo vệ quốc tế; thảo luận về một loạt các vấn đề khác với UNHCR, các đối tác liên chính phủ và phi chính phủ.[9]
Kể từ khi thành lập cho đến nay, UNHCR đã và đang đóng một vai trò quan trọng trong việc giải quyết những vấn đề liên quan tới người tị nạn trên toàn cầu. Ban đầu, nhiệm vụ của UNHCR là giúp đỡ hàng triệu người châu Âu đã phải rời bỏ hoặc mất nhà cửa do hậu quả của Chiến tranh Thế giới thứ hai trong thời hạn ba năm trước khi bị giải thể.[10] [11] Tuy nhiên, sứ mệnh của UNHCR không dừng lại ở đó khi nhiều cuộc khủng hoảng tị nạn tiếp tục tăng lên trên toàn cầu.[12] Những năm tiếp theo, không chỉ giới hạn phạm vi hoạt động của mình ở châu Âu, UNHCR đã tiến hành hỗ trợ, giải quyết nhiều cuộc khủng hoảng người tị nạn lớn ở các khu vực khác, trong đó có châu Phi, Trung Đông và châu Á.[13] Gần đây, UNHCR còn mở rộng vai trò của mình bằng cách hỗ trợ những người bị thay đổi nơi sinh sống trong nước (internally displaced persons - IDP) và giúp đỡ hàng triệu người không quốc tịch (stateless person).[14] Những hoạt động của cơ quan này nhằm mục đích bảo đảm những người tị nạn có được nơi cư trú, tư cách pháp lý thuận lợi ở khu vực họ tị nạn và thúc đẩy những quyền cơ bản của nhóm người này.[15] [16] Bên cạnh đó, UNHCR còn tiến hành giúp đỡ những cá nhân không thể tự đáp ứng được các nhu cầu tối thiểu của họ một khi không có những nguồn hỗ trợ khác. Các dạng hỗ trợ gồm: cứu trợ khẩn cấp, chương trình bảo vệ và duy trì để đáp ứng các nhu cầu cơ bản một cách thường xuyên; chương trình tự nguyện hồi hương;...[17]
Xuyên suốt bảy thập kỷ, UNHCR luôn đi đầu trong sứ mệnh nhân đạo toàn cầu nói chung và giải quyết vấn đề người tị nạn, di cư nói riêng, dựa trên cơ sở thực thi và bảo vệ Công ước về Người tị nạn 1951 cùng Nghị định thư 1967.[18] Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, các động thái của UNHCR vừa chịu ảnh hưởng từ chính sách của các quốc gia đối với người tị nạn, vừa duy trì tính độc lập nhất định. Sự tự chủ đó được thể hiện thông qua chương trình hồi hương cho khoảng 10% dân số Hungary tị nạn tại Áo trong cuộc chính biến ở nước này năm 1956, bất chấp những nghi ngại từ Mỹ và phương Tây.[19] Đầu thập niên 1970, UNHCR là đầu mối cho các chiến dịch nhân đạo quy mô lớn ở các quốc gia mới độc lập như Đông Pakistan (nay là Bangladesh), Sudan, đảo Cyprus, Uganda,[20] như một phần trong mục tiêu mở rộng hoạt động tổ chức sang khu vực Á-Phi-Mỹ Latinh hậu thuộc địa.[21] Không chỉ vậy, UNHCR còn chủ trương khuyến nghị chính sách cho các quốc gia mới để phù hợp với quyền lợi của người tị nạn, nâng cao uy tín quốc tế của tổ chức.[22]
Sau Chiến tranh Lạnh, cùng với sự kết thúc của một loạt các cuộc xung đột, UNHCR tiếp tục các chiến dịch hồi hương quy mô lớn cho hàng triệu người dân về các vùng chiến sự cũ. Thỏa thuận Esquipulas II (1987) và Hội nghị CIREFCA (1989) giúp hồi hương 300.000 người tị nạn các nước Trung Mỹ đương trú tại Mexico.[23] Đối với các cuộc xung đột mới nổ ra, UNHCR có những bước can thiệp sâu rộng chưa từng có. Chiến dịch cứu trợ nhân đạo lớn nhất lịch sử tại Bosnia từ năm 1992-1995 đã giúp tổ chức này gây ảnh hưởng đến tiến trình hòa bình tại quốc gia Balkan.[24] Năm 1994, Sáng kiến “Cứu trợ và Phát triển người hồi hương” (Returnee Aid and Development) đã phân bổ hơn 110 triệu USD giúp người tị nạn trên khắp Trung Đông và châu Phi trở về tái hòa nhập cộng đồng. Những sự kiện nói trên đánh dấu bước chuyển mình của UNHCR thành một tổ chức nhân đạo toàn diện, chủ động, chủ trương các giải pháp hồi hương thay vì ly tán.[25]
Từ đầu thế kỷ XXI cho đến nay, UNHCR vẫn đang tiếp tục sứ mệnh hỗ trợ người tị nạn xung đột và không quốc tịch. Đến nay, hơn 18000 nhân sự từ 132 quốc gia đã hỗ trợ và bảo vệ cho gần 59 triệu người tị nạn, hồi hương, mất nhà cửa và không quốc tịch. Tổ chức cũng đang tích cực củng cố và bổ sung Công ước Người tị nạn 1951 bằng nhiều cơ chế pháp lý khu vực khác nhau. [26] Không chỉ vậy, UNHCR cũng góp phần xây dựng nền tảng cho sự nghiệp nhân đạo toàn cầu thông qua các sáng kiến và sự thúc đẩy các văn bản pháp lý quốc tế liên quan đến nhân đạo. Những sáng kiến đó bao gồm “Kế hoạch 10 điểm hành động” năm 2006 hỗ trợ các chính phủ xây dựng và triển khai các chiến lược nhạy bén và bao trùm đối với vấn đề người di cư; [27] “Thỏa ước Toàn cầu về người tị nạn” năm 2018 tạo bộ khung cho hợp tác quốc tế trong giải quyết bền vững tình hình người tị nạn; [28] cùng sự hỗ trợ về vật chất và pháp lý cho hoạt động nhân đạo của các chủ thể phi nhà nước, như Uỷ ban Chữ thập đỏ quốc tế, Tổ chức Bác sĩ không biên giới, CARE International. [29]
Trước những thách thức và biến động không ngừng của tình hình thế giới, UNHCR trở thành một cầu nối tiên phong cho hoạt động nhân đạo và gắn kết các chủ thể xuyên biên giới. Qua những thông tin được đề cập tại bài viết này, Galileo Society hy vọng đã đem lại cho các bạn cái nhìn cơ bản và bao quát về Cao uỷ Liên Hợp Quốc về người tị nạn. Đừng quên theo dõi fanpage để cập nhật những bài viết mới nhất nhé!
