Bán đảo Triều Tiên vẫn luôn là một điểm nóng trên bản đồ chính trị thế giới kể từ sau Hiệp định đình chiến Triều Tiên (27/07/1953). Trong năm 2022, căng thẳng trên toàn bán đảo có xu hướng leo thang khi Triều Tiên thực hiện các vụ thử tên lửa với tần suất cao kỷ lục, trong khi Hàn Quốc tăng cường phối hợp cùng Mỹ triển khai các hoạt động tập trận chung tại khu vực.[1][2] Tình hình trên tiếp tục thu hút sự quan tâm của quốc tế đối với một trong những điểm nóng đáng chú ý tại châu Á - Thái Bình Dương. Trong chuyên mục “Góc nhìn Galileo” tháng 12 này, Galileo Society xin được gửi đến các bạn bài viết “Căng thẳng trên Bán đảo Triều Tiên năm 2022: Nguyên nhân, hệ lụy và tương lai phía trước”.
1. Tình hình bán đảo năm 2022: Căng thẳng trở lại đà leo thang
Sau hai Hội nghị Thượng đỉnh Mỹ - Triều tại Singapore và Hà Nội, gần 4 năm nay, lãnh đạo hai phía Mỹ và Triều Tiên vẫn chưa có nhiều tiếp xúc. Năm 2022, tình hình bán đảo ghi nhận căng thẳng leo thang trở lại khi Triều Tiên liên tiếp thực hiện các vụ thử tên lửa đạn đạo. Cụ thể, trong hai ngày 4/10 và 6/10, Triều Tiên đã triển khai phóng một tên lửa đạn đạo tầm trung và hai tên lửa đạn đạo tầm ngắn hướng về vùng biển phía Đông của nước này.[3] Tiếp đó, ngày 18/10, Bình Nhưỡng tiếp tục bắn khoảng 100 quả đạn pháo vào vùng biển phía Tây và 150 đạn pháo vào vùng biển phía Đông. [4]
Trước động thái trên, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc đã tổ chức nhóm họp cấp cao vào ngày 26/10 tại Tokyo (Nhật Bản) nhằm thảo luận về tình hình căng thẳng tại bán đảo.[5] Đồng thời, Tổng thống Hàn Quốc Yoon Suk-yeol cũng lên án mạnh mẽ các hoạt động thử tên lửa của Bình Nhưỡng hồi đầu tháng 10 và thông báo sẽ mở rộng các cuộc tập trận với quân đội Mỹ.[6][7] Ngày 7/10, liên quân Hàn - Mỹ bắt đầu tập trận chung cơ động trên biển, nhằm nâng cao năng lực phòng thủ trên hải phận quốc tế vùng biển phía Đông và tăng cường năng lực răn đe mở rộng của Mỹ.[8] Trước đó, Mỹ và Hàn Quốc đã đưa ra thông báo sẽ tái tổ chức cuộc tập trận “Người bảo vệ tự do Ulchi” từ ngày 22/8/2022 đến ngày 1/9/2022, vốn đã bị tuyên bố tạm ngừng vào năm 2018.[9][10]
Phía Mỹ cũng đã lên tiếng chỉ trích những hành động của Triều Tiên trong thời gian vừa qua. Theo Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Mỹ Ned Price, Washington đã sẵn sàng thực hiện các điều chỉnh ngắn và dài hạn đối với lực lượng quân đội nhằm đáp trả lại những “khiêu khích” từ phía Triều Tiên, đồng thời tăng cường khả năng phòng thủ và các động thái răn đe nhằm bảo vệ các đồng minh trong khu vực khi cần thiết.[11]
2. Nguyên nhân làm leo thang căng thẳng
Thứ nhất, sự thay đổi chính trị nội bộ của Hàn Quốc đã tác động lên tình hình chung trên toàn bán đảo. Tổng thống mới của Hàn Quốc, ông Yoon Suk-yeol, bày tỏ quan điểm mong muốn hợp tác nhiều hơn với Washington nhằm đối mặt với mối đe dọa hạt nhân ngày càng tăng từ Bình Nhưỡng.[12]. Việc Hàn Quốc củng cố liên minh với Mỹ đã tạo điều kiện cho Washington tăng cường hiện diện của mình tại bán đảo. Bình Nhưỡng đã viện lý do trên làm cơ sở cho các hoạt động thử nghiệm tên lửa, làm tăng nhiệt tình hình bán đảo trong năm 2022. Cụ thể, giải thích về hoạt động phóng tên lửa trong hai ngày 4/10 và 6/10, Hãng thông tấn Trung ương Triều Tiên (KCNA) dẫn lời người phát ngôn Cục Quản lý hàng không Triều Tiên cho biết, các động thái trên chỉ nhằm mục đích tự vệ trước mối đe dọa quân sự trực tiếp từ Mỹ và khẳng định không làm phương hại đến an ninh của các quốc gia láng giềng và khu vực[13]
Thứ hai, sự bất đồng và bế tắc trong tiến trình đàm phán “phi hạt nhân hóa” khiến cho mối quan hệ liên Triều trở nên căng thẳng. Hàn Quốc đã thẳng thắn bày tỏ quan điểm muốn đưa Triều Tiên quay trở lại bàn đàm phán thông qua “Kế hoạch táo bạo” được đề cập vào tháng 5/2022, qua đó sử dụng sự hỗ trợ về kinh tế để đổi lấy phi hạt nhân hóa.[14] Tuy vậy, ngày 19/8/2022, bà Kim Yo Jong, em gái nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong Un, đã lập tức từ chối đề xuất từ phía Hàn Quốc.[15] Theo báo Le Monde (Pháp) nhận định, kế hoạch đề xuất hỗ trợ kinh tế và đảm bảo an ninh đối với Triều Tiên nhằm thuyết phục Bình Nhưỡng xuống thang là một sáng kiến thiếu thực tế khi vào ngày 9/9/2022, nước này đã khẳng định vũ khí hạt nhân không thể đem ra đàm phán, được tuyên bố trong “Luật về chính sách nhà nước liên quan tới các lực lượng hạt nhân”.[16][17][18]
Thứ ba, cuộc cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung càng làm gia tăng tình trạng thù địch trong khu vực và định hướng những chiến lược an ninh cứng rắn của các bên. Trước sức ép từ mâu thuẫn Mỹ - Trung, Triều Tiên lựa chọn phát triển quan hệ với Trung Quốc, trong khi Hàn Quốc gặp phải nhiều thách thức hơn trong việc cân bằng quan hệ đối ngoại với cả Mỹ và Trung Quốc.[19] Bên cạnh đó, cạnh tranh Mỹ - Trung cũng thúc đẩy cả hai miền Triều Tiên tăng cường các hoạt động quân sự. Sự hiện diện của Hệ thống phòng thủ tên lửa tầm cao (THAAD), quyết định gỡ bỏ giới hạn với các hoạt động phát triển và thử nghiệm tên lửa của Hàn Quốc cùng một loạt các động thái chạy đua vũ trang khác trong khu vực có nguy cơ trở thành nguyên nhân để các bên hợp thức hóa chính sách quân sự tăng cường của mình, bao gồm chương trình hạt nhân của Triều Tiên.[20] Mặt khác, mâu thuẫn Mỹ - Trung khiến hai cường quốc không thể hình thành “lòng tin chiến lược” với đối phương. Do đó, tiến trình hòa bình Triều Tiên dường như thiếu vắng những nỗ lực phối hợp chung của các nước lớn, một động lực quan trọng góp phần cải thiện tình thế hiện nay trên bán đảo.
3. Hệ lụy từ những động thái căng thẳng của các bên
Quan hệ liên Triều tiếp tục nóng
Sau hàng loạt các hoạt động leo thang quân sự, quan hệ giữa hai miền Triều Tiên năm 2022 trở lại tình trạng đối đầu căng thẳng. Các điều khoản trong Thỏa thuận Quân sự Toàn diện liên Triều 2018 về hạ nhiệt căng thẳng quân sự trên bán đảo liên tiếp có dấu hiệu bị vi phạm bởi các động thái của hai bên ký kết, như bắn pháo vào vùng đệm trên biển, tái triển khai loa phát thanh tuyên truyền gần giới tuyến, cắt đứt đường dây liên lạc.[21]
Trong khi đó, sáng kiến mới của Tổng thống Hàn Quốc Yoon Suk-yeol về “phi hạt nhân hóa thực tiễn đối với Triều Tiên” công bố vào tháng 11/2022 vẫn chỉ mang nhiệm vụ cơ bản nhằm “kiềm chế thụ động” Triều Tiên, không đưa ra được lộ trình hòa giải cụ thể cho hai miền, theo Stephen Morgan, nghiên cứu sinh tại Đại học Sheffield (Anh) và Đại học Yonsei (Hàn Quốc). Quá trình hoạch định một chiến lược thiếu thực tiễn như trên cũng phản ánh mâu thuẫn trong nội bộ chính giới Hàn Quốc về việc ưu tiên chính sách tiếp xúc hay kiềm chế đối với Triều Tiên, đặt ra thách thức cho những sáng kiến tương tự trong tương lai.[22]
Đối thoại Mỹ - Triều rơi vào ngõ cụt
Ba năm kể từ sau Hội nghị Thượng đỉnh Hà Nội 2019, đối thoại Mỹ - Triều đã rơi vào trạng thái đình trệ do lập trường đối lập của hai bên. Chính quyền của Tổng thống Joe Biden duy trì yêu cầu Bình Nhưỡng giải trừ hạt nhân toàn diện. Ở phía đối diện, chính quyền của ông Kim Jong Un cũng giữ vững lập trường muốn Mỹ dỡ bỏ các lệnh trừng phạt về kinh tế để đổi lấy tiến trình giải trừ hạt nhân từng bước.[23]
Cùng với đó, cả hai chính phủ dường như đang không đặt ưu tiên vào việc kiến tạo môi trường thuận lợi để nối lại đàm phán. Triều Tiên bám sát vào cách tiếp cận “kiên nhẫn chiến lược”, vừa hạn chế phát ngôn về các cuộc đàm phán hạt nhân nói riêng và các vấn đề đối ngoại nói chung, vừa tập trung củng cố năng lực quốc phòng và phục hồi năng lực kinh tế để tạo đòn bẩy trong đối thoại.[24] Trong khi đó, Mỹ chủ trương tập hợp sự phản đối quốc tế đối với Triều Tiên, thông qua việc lên tiếng kêu gọi ủng hộ lập trường về Triều Tiên tại khắp các diễn đàn đa phương lớn như Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (APEC), Nhóm các nước Công nghiệp phát triển (G7) và đề xuất dự thảo trừng phạt lên Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc (UNSC).[25]
Xu hướng tập hợp lực lượng và phân cực đối đầu gia tăng
Tình thế đối đầu gia tăng trên bán đảo Triều Tiên thúc đẩy các đồng minh và đối tác trong khu vực tập hợp nhằm củng cố quan hệ truyền thống. Ngày 13/11/2022, tại Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á (EAS) diễn ra tại Phnom Penh (Campuchia), nhà lãnh đạo ba quốc gia Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc đã ra Tuyên bố chung về Quan hệ Đối tác Ba bên tại Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương (Statement on Trilateral Partnership for the Indo-Pacific), đề cập tới mục tiêu phi hạt nhân hóa hoàn toàn bán đảo Triều Tiên, đảm bảo phối hợp thực thi mọi biện pháp trừng phạt hữu hiệu. Tổng thống Mỹ Joe Biden cũng tái khẳng định cam kết bảo vệ hai đồng minh Đông Bắc Á bằng tất cả khả năng và phương tiện, bao gồm cả vũ khí hạt nhân.[26] Những cuộc tập trận chung quy mô lớn diễn ra liên tục cho thấy Mỹ và đồng minh đang phát triển năng lực răn đe mạnh mẽ hơn, hướng tới chuyển từ mục tiêu kiềm chế sang ngăn chặn Triều Tiên phát triển vũ khí hạt nhân. [27][28]
Ở chiều ngược lại, bối cảnh địa chính trị và địa chiến lược mới trong khu vực cũng đang thúc đẩy quan hệ giữa Triều Tiên, Nga và Trung Quốc. Vào tháng 8/2022, giới chức Bình Nhưỡng đề cập tới mong muốn tăng cường và mở rộng “sự hợp tác chiến lược và chiến thuật” với Bắc Kinh cùng Moscow, trên cơ sở phát huy mối quan hệ hữu nghị truyền thống.[29][30] Những phát ngôn trên cho thấy Triều Tiên đang chú trọng đẩy mạnh quan hệ với Trung Quốc và Nga, nhằm tìm kiếm sự hỗ trợ để thoát khỏi tình trạng khó khăn kinh tế do các lệnh trừng phạt và đại dịch COVID-19 gây ra, đồng thời tận dụng cục diện phân cực để đẩy mạnh chương trình hạt nhân.[31] Về phía Nga, Tổng thống Vladimir Putin bày tỏ mong muốn mở rộng mối quan hệ song phương toàn diện mang tính xây dựng với Bình Nhưỡng, trong khi Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình cũng tuyên bố sẵn sàng “phát triển quan hệ hữu nghị và hợp tác Trung – Triều trong tình hình mới”.[32]
4. Bán đảo Triều Tiên năm 2023: Không nhiều triển vọng?
Giới quan sát quốc tế nhận định, rất khó để bán đảo Triều Tiên chứng kiến một diễn biến khả quan trong năm tới. Đàm phán phi hạt nhân hóa sẽ khó tiếp diễn trong năm 2023, đặc biệt sau tuyên bố của Triều Tiên về trạng thái “quốc gia hạt nhân” chính thức và “chính sách về lực lượng hạt nhân” mới.[33] Nhiều khả năng Bình Nhưỡng sẽ tiếp tục phát triển chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo, cũng như thực hiện vụ thử hạt nhân lần thứ 7.[34]
Về phía Mỹ, nước này sẽ tiếp tục mở rộng trừng phạt, tăng cường năng lực răn đe cùng đồng minh, và coi “phi hạt nhân hóa” là điều kiện tiên quyết trước khi đi đến đàm phán thực chất. Cùng với đó, quan hệ liên Triều được dự đoán sẽ tiếp tục mang màu sắc thù địch khi Hàn Quốc dự kiến sẽ tăng cường lực lượng hiện diện dọc Khu Phi quân sự, cũng như cân nhắc sửa đổi chính sách răn đe hạt nhân theo hướng cứng rắn hơn.[35]
Tuy chịu tác động bởi cuộc “cạnh tranh có trách nhiệm” giữa Mỹ và Trung Quốc, căng thẳng trên bán đảo Triều Tiên sẽ khó bùng nổ thành xung đột quân sự trực tiếp. [36] Bắc Kinh, vốn thận trọng về vấn đề hạt nhân và có quan hệ gắn bó với cả Bình Nhưỡng và Seoul, sẽ theo đuổi cách tiếp cận cân bằng với hai bên, nhằm tận dụng tối đa ảnh hưởng đối với bán đảo trong cuộc cạnh tranh với Mỹ.[37] Trong khi đó, không nhiều khả năng Mỹ sẽ thực hiện các động thái ra quân táo bạo hơn, khi những trở ngại về kinh tế, an ninh, chính trị phát sinh từ đại dịch COVID-19 và cuộc xung đột tại Ukraine khiến liên minh Mỹ - Hàn - Nhật chưa thể sẵn sàng cho những kế hoạch quân sự cứng rắn hơn.[38] Cùng lúc đó, hai miền liên triều sẽ hướng tới tăng cường năng lực tự chủ và mở rộng hợp tác với các quốc gia trong khu vực, đa phương hóa quan hệ, hạn chế ảnh hưởng sâu hơn từ cạnh tranh nước lớn.[39]
Bán đảo Triều Tiên đã, đang và sẽ tiếp tục là một điểm nóng tại châu Á – Thái Bình Dương trong tương lai gần. Qua bài viết trên, Galileo Society hy vọng đã đem lại cho người đọc một góc nhìn toàn cảnh về những diễn biến hiện nay trên bán đảo Triều Tiên. Đừng quên theo dõi fanpage Galileo Society để cập nhật những thông tin bổ ích và thú vị nhé!