MỞ ĐẦU
Bức tường Berlin được biết đến là một trong những biểu tượng lịch sử nổi bật trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Là ranh giới chia cắt Đông Đức - Tây Đức, bức tường là chứng tích cho những thăng trầm của quá khứ. Trong chuyên mục Dấu ấn Ngoại giao lần này, hãy cùng Galileo Society ngược dòng thời gian để tìm hiểu về Bức tường Berlin, sự sụp đổ của nó cùng những bước ngoặt trên khu vực và toàn thế giới diễn ra sau đó nhé!
1. Sự hình thành và sụp đổ của Bức tường Berlin
Sau Chiến tranh Thế giới thứ hai và Hội nghị Yalta (2/1945), một trật tự thế giới mới là trật tự lưỡng cực Yalta [1] được hình thành với hai hệ thống chính trị khác nhau - tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa. Trong Hội nghị Potsdam (8/1945), quân đồng minh gồm ba cường quốc Anh, Mỹ và Liên Xô đã họp lại để phân chia nước Đức thành bốn khu vực chiếm đóng. Cụ thể, Liên Xô quản lý Đông Đức, Đông Berlin và các nước Đông Âu trong khi Mỹ, Anh, Pháp chịu trách nhiệm với khu vực Tây Đức, Tây Berlin và các nước Tây Âu.[2] Sự phân chia trên đã dẫn tới sự thành lập của hai nhà nước với hai chế độ chính trị khác nhau tại Đức: Cộng hòa Liên bang Đức ở phía Tây (Tây Đức) và Cộng hòa Dân chủ Đức ở phía Đông (Đông Đức).[3] Tuy nhiên, khó khăn về kinh tế và điều kiện sống ở Đông Đức đã dẫn đến những làn sóng di dân từ Đông sang Tây Đức. Theo số liệu được đưa ra bởi trang thông tin của thành phố Berlin và hãng thông tấn RIA Novosti (Liên bang Nga), từ năm 1949 đến 1961, có hơn 2,7 triệu người đã rời khỏi lãnh thổ Đông Đức và Đông Berlin.[4][5]
Nhằm ngăn cản người dân di cư từ Đông sang Tây Berlin, theo đề nghị trong một cuộc họp khối Hiệp ước Warsaw, chính phủ Đông Đức đã tiến hành xây dựng hàng rào dây thép gai trên các đường phân giới giữa Đông và Tây Berlin vào ngày 13/8/1961. Đến ngày 23/08/1961, Bức tường Berlin chính thức được hoàn thiện. Với chiều dài khoảng 155 km bao quanh Tây Berlin, Bức tường đã ngăn cách hai phần của thành phố Berlin, cũng như ngăn cách Tây Berlin với các vùng lãnh thổ khác của Đông Đức.[6]
Bức tường Berlin tồn tại trong 28 năm. Đến cuối thập niên 80, những cuộc biểu tình trên diện rộng kêu gọi cải cách đất nước và trao trả cho người dân quyền tự do đi lại tiếp tục lan rộng ở Đông Đức, buộc chính phủ phải ban hành những quy định mới để xoa dịu người dân về việc nới lỏng hạn chế đi lại giữa hai miền vào ngày 9/11/1989. Tuy nhiên, do một số nhầm lẫn trong việc tuyên bố về thời điểm có hiệu lực của quyết định của Günter Schabowski - phát ngôn viên của Đảng cộng sản Đông Đức, ngay trong đêm ngày 9/1, hàng chục ngàn các công dân Đông Đức đã tập hợp lại khu vực Bức tường Berlin và đánh sập bức tường, chính thức đánh dấu sự sụp đổ của một biểu tượng chia cắt hai miền nước Đức.[7][8]
2. Những bước ngoặt trong tình hình khu vực và thế giới sau sự kiện Bức tường Berlin sụp đổ
Có thể thấy, sự sụp đổ của Bức tường Berlin được xem như một trong những sự kiện mang ý nghĩa biểu tượng nhất ở châu Âu trong giai đoạn sau của Chiến tranh Lạnh. Sự sụp đổ của Bức tường Berlin đã cho thấy những bước chuyển biến quan trọng trong tình hình khu vực và thế giới. Cụ thể, đó là những chuyển biến trong: tiến trình thống nhất nước Đức, sự xích lại gần nhau giữa các nước châu Âu và Chiến tranh Lạnh kết thúc.
2.1. Nước Đức thống nhất
Bức tường Berlin sụp đổ đã đánh dấu sự kết thúc của thời kỳ nước Đức bị chia cắt. Đây là một dấu mốc quan trọng của lịch sử thế giới và có tác động to lớn đến nước Đức, tạo thời cơ thích hợp để đất nước này tiến đến thống nhất Đông - Tây.
Sự sụp đổ của Bức tường Berlin đã tạo động lực khiến công chúng nước Đức củng cố niềm tin đối với khả năng nước Đức thống nhất. Theo Manuela Achilles (giáo sư dự bị tại Đại học Virginia, Mỹ), sự kiện trên đã “mang lại niềm vui và sự lạc quan cho người dân nước Đức”,[9] bởi đây không chỉ là sự kiện “mở cửa biên giới” mà còn là hành động tự giải phóng con người khỏi tình thế đất nước chia cắt của người Đức, đồng thời là minh chứng đầu tiên và quan trọng nhất cho tinh thần truy cầu sự thống nhất của nhân dân đất nước này.[10] Với việc Bức tường ngăn cách Đông Đức - Tây Đức và lệnh hạn chế đi lại bị dỡ bỏ, số lượng người dân di chuyển từ Đông Đức sang Tây Đức nhanh chóng tăng mạnh. Cụ thể, từ ngày 10/11/1989 đến tháng 03/1990, khu vực Tây Đức đã ghi nhận hơn 300,000 người dân nhập cư đến từ Đông Đức. Đồng thời, những cuộc biểu tình trên diện rộng tiếp tục diễn ra với khẩu hiệu “Chúng ta là một dân tộc thống nhất” (“We are one people”) nhằm kêu gọi chính quyền hai khu vực tiến hành thống nhất đất nước.[11]
Bên cạnh đó, sự sụp đổ của Bức tường Berlin đã tạo thời cơ thích hợp để Thủ tướng Cộng hòa Liên bang Đức Helmut Kohl thực hiện kế hoạch 10 điểm nhằm tiến đến thống nhất đất nước thông qua hợp tác song phương với Đông Đức.[12] Sau khi Bức tường Berlin sụp đổ, những thay đổi về chính trị, kinh tế và xã hội phát sinh đã tác động tiêu cực đến chính quyền Đông Đức vốn đang gặp nhiều khó khăn.[13] Trước tình hình trên, Thủ tướng Helmut Kohl đã chủ động đề nghị cung cấp hỗ trợ tài chính cho Đông Đức [14] và cam kết sẽ hỗ trợ Đông Đức trong mọi lĩnh vực.[15] Để thực hiện cam kết trên, vào ngày 18/5/1990, chính quyền hai bên đã ký kết một hiệp ước để thành lập một liên minh về tiền tệ, kinh tế và xã hội (The German Treaty on the Creation of a Monetary, Economic and Social Union).[16] Hiệp ước này là một trong những bước tiến đầu tiên nhằm thống nhất đất nước của hai bên.[17] Theo đó, Cộng hoà Dân chủ Đức sẽ sáp nhập vào Cộng hoà Liên bang Đức, căn cứ theo quy định tại Điều 23 Hiến pháp Liên Bang và căn cứ theo Hiệp ước Thống nhất (Unification Agreement) được ký kết vào ngày 31/08/1990.[18]
Bên cạnh những nỗ lực hàn gắn quan hệ Đông Đức - Tây Đức của Thủ tướng Helmut Kohl, các lãnh đạo Tây Đức đồng thời sử dụng các biện pháp đàm phán phù hợp để đạt được sự đồng thuận của bốn cường quốc Mỹ, Anh, Pháp và Liên Xô đối với việc thống nhất nước Đức. Thực tế trên đã tạo tiền đề cần thiết để Cộng hoà Liên bang Đức, Cộng hoà Dân chủ Đức và bốn cường quốc liên quan ký kết thành công Hiệp ước về Giải pháp Cuối cùng đối với nước Đức (The Treaty on the Final Settlement with Respect to Germany), hay còn được gọi là Hiệp ước “2+4”, vào ngày 12/9/1990.[19][20]
Điều 7 Hiệp ước “2+4” khẳng định các cường quốc Mỹ, Anh, Pháp và Liên Xô sẽ từ bỏ các quyền và trách nhiệm liên quan đến Berlin và nước Đức nói chung và khẳng định nước Đức thống nhất sẽ có chủ quyền tuyệt đối đối với các vấn đề nội bộ và các vấn đề phát sinh trong quan hệ với các quốc gia khác. Ngoài ra, khoản 1, Điều 1 Hiệp ước trên quy định nước Đức thống nhất sẽ bao gồm lãnh thổ Cộng hoà Liên bang Đức, Cộng hoà Dân chủ Đức và Berlin.[21] Hiệp ước “2+4” chính thức có hiệu lực vào ngày 15/03/1991 sau khi được Liên Xô phê chuẩn.[22] Trước đấy, bốn cường quốc đã chủ động đình chỉ việc thực hiện các quyền của mình đối với nước Đức thống nhất trong một tuyên bố có hiệu lực vào ngày 03/10/1990.[23][24] Theo đó, Đông Đức và Tây Đức chính thức hợp nhất vào ngày 3/10/1990 - gần một năm sau khi Bức tường Berlin sụp đổ và trở thành nước Cộng hòa Liên bang Đức ngày nay.
2.2 Các nước châu Âu xích lại gần nhau
Trước kia, Bức tường Berlin được xem như là biểu tượng vật lý, một phần của Bức màn Sắt vô hình chia tách Đông và Tây u không chỉ về mặt địa lý mà còn là cả về ý thức hệ khi một bên là các nước phương Tây và một bên là xã hội chủ nghĩa do Liên Xô đứng đầu.[25] Giờ đây, khi ranh giới cũ đã bị sụp đổ, châu Âu không chỉ chấm dứt được sự chia cắt về địa lý mà còn xóa bỏ sự đối đầu trực tiếp về ý thức hệ giữa khu vực phía Đông và Tây châu lục.[26]
Đặc biệt, quá trình này trở nên thành công chủ yếu là nhờ vào sự chèo lái của cố Thủ tướng Đức Helmut Kohl - người được xem là “cha đẻ” của nước Đức thống nhất. Ông đã có những đóng góp tích cực cho nước Đức và châu Âu trong quá trình hội nhập châu lục và quốc tế trước cả khi Bức tường Berlin sụp đổ, góp phần vào quá trình hình thành nên “ngôi nhà chung” của cả châu lục.[27] Một trong số những đóng góp của vị cố Thủ tướng Đức có thể kể đến là kế hoạch 10 điểm với mục tiêu tái thống nhất nước Đức, hướng tới hòa hoãn Đông Tây và liên kết khu vực châu Âu.[28] Thủ tướng Helmut Kohl cho rằng: “Việc thống nhất nước Đức và thống nhất châu Âu là không hề mâu thuẫn với nhau mà trái lại đó là hai mặt của cùng một đồng xu”.[29] Điều này đã góp phần giúp châu Âu hội nhập sâu rộng và thực hiện đúng cam kết "nước Đức của châu Âu", chứ không phải "châu Âu của nước Đức" mà ông Kohl đã đưa ra trong quá trình vận động thống nhất đất nước.[30]
Có thể thấy, kế hoạch 10 điểm của Thủ tướng Kohl đã phản ánh mục tiêu của nước Đức thống nhất trong việc thúc đẩy hội nhập châu Âu. Theo đó, một trong những sự kiện nổi bật trong thập niên cuối của thế kỷ XX về mức độ liên kết và hội nhập sâu của châu lục này là sự kiện ký kết Hiệp ước về Liên minh châu Âu (EU) tại Maastricht (Hà Lan) vào ngày 7/2/1992 mà ở đó, nước Đức thống nhất đóng vai trò quan trọng. Thủ tướng Helmut Kohl đã bắt tay hợp tác với Tổng thống Pháp Francois Mitterrand trong việc tăng cường hợp tác và hội nhập châu Âu với thành tựu nổi bật nhất là sự kiện thông qua Hiệp định Maastricht.[31] Hiệp định Maastricht là nền tảng thành lập Liên minh châu Âu (EU), đã làm sâu sắc thêm các mối liên kết, góp phần to lớn vào việc củng cố hoà bình, ổn định ở châu Âu và nâng cao vị thế quốc tế của EU trên thế giới.[32]
2.3. Chiến tranh Lạnh kết thúc
Sau khi Bức tường Berlin sụp đổ, Tổng thống Mỹ George H. W. Bush và Tổng thống Liên Xô Mikhail Gorbachev đã gặp mặt tại Malta. Sự sụp đổ của Bức tường được là dấu hiệu chấm dứt Chiến tranh Lạnh khi Mỹ và Liên Xô “không còn coi nhau là kẻ thù”. Tại thời điểm này, Bức tường Berlin đã bị xóa bỏ và nước Đức đã thống nhất, chứng minh rằng cuộc đối đầu Đông - Tây đã chấm dứt, tình hình căng thẳng giữa các nước đã dịu đi đáng kể.[33]
Sự sụp đổ của Bức tường Berlin là một cột mốc quan trọng trong lịch sử thế giới hiện đại với vai trò là tiền đề tạo nên các thay đổi quan trọng được ghi nhận trong cục diện chính trị thế giới và khu vực trong giai đoạn trên: tạo thời cơ cho sự tái thống nhất đất nước, tạo cơ hội để châu u xích lại gần nhau hơn và đánh dấu sự kết thúc Chiến tranh Lạnh. Như vậy, sự kiện trên và những ảnh hưởng mà sự kiện này mang lại cho thế giới là một trong những khía cạnh quan trọng cần lưu ý trong quá trình học tập và nghiên cứu về lĩnh vực quan hệ quốc tế.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] [3] Đào Minh Hồng – Lê Hồng Hiệp (chủ biên), Sổ tay Thuật ngữ Quan hệ Quốc tế, NXB Chính trị Quốc gia, 2018. Truy cập ngày 14/12/2023, từ: https://nghiencuuquocte.org/2014/12/07/buc-tuong-berlin/
[2] [6] [7] “2+4 Talks and the Reunification of Germany, 1990”, U.S. Department of State Archive. Truy cập ngày 24/12/2023, từ: https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/pcw/108224.htm
[4] Senate Chancellery, “The Construction of the Berlin Wall”. Truy cập ngày 24/12/2023, từ: https://www.berlin.de/mauer/en/history/construction-of-the-berlin-wall/
[5] [8] RIA Novosti, “Берлинская стена: от тонн колючей проволоки до событий 1989 года”, 13/08/2011. Truy cập ngày 02/07/2024, từ: https://ria.ru/20110813/416609325.html
[9] Kelly, Matt & Addison, Dan, “The End of the Berlin Wall, No Simple Barrier, Led to Change and Tumult”, UVA Today, 08/11/2019. Truy cập ngày 24/01/2024, từ: https://news.virginia.edu/content/end-berlin-wall-no-simple-barrier-led-change-and-tumult
[10] Sartre, Jean-Paul, “Marking the 20th Anniversary of the Fall of the Berlin Wall”, Atlantic Council. Truy cập ngày 24/01/2024, từ: https://atlanticcouncil.org/wp-content/uploads/2010/01/FC_Complete_jan10_72dpi.pdf
[11] Cf. the New Forum’s description of 12 November 1989: “Die Mauer ist gefallen”, in Die ersten Texte des Neuen Forum, hg. im Auftrag des Landessprecherrates des Neuen Forum, Berlin: Tribüne Druckerei, 1990, pp. 20–21, as well as the proclamation “Für unser Land”, 26/11/1989, Neues Deutschland, 29/11/1989. Truy cập ngày 26/01/2024.
[12] “Kohl's Ten-Point Program for Policy on Germany from November 28, 1989”, German History in Documents and Images. Truy cập ngày 24/01/2023, từ: https://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/Chapter1_Doc10English.pdf
[13] “What Was the Berlin Wall and How Did It Fall?”, Imperial War Museum. Truy cập ngày 24/12/2023, từ: https://www.iwm.org.uk/history/what-was-the-berlin-wall-and-how-did-it-fall
[14] [17] Ronald, J. Granieri, “The Fall of the Berlin Wall, the Power of Individuals, and the Unpredictability of History”, Foreign Policy Research Institute, 22/03/2013. Truy cập ngày 17/12/2023, từ: https://www.fpri.org/article/2013/03/the-fall-of-the-berlin-wall-the-power-of-individuals-and-the-unpredictability-of-history-1/
[15] [16] CVCE. Pierre Gerbet, “Chancellor Kohl’s Role in Reunification”, Centre Virtuel de la Connaissance sur l’Europe (CVCE), 08/07/2006. Truy cập ngày 15/12/2023, từ: https://www.cvce.eu/en/education/unit-content/-/unit/c3c5e6c5-1241-471d-9e3a-dc6e7202ca16/d6a52ee2-f45c-4e37-96a6-6d244ecd4ed5
[18] [22] [24] Jochen, Abr Frowein, “The Reunification of Germany”, The American Journal of International Law, Vol. 86, No. 1, 1992, pp. 152–163. Truy cập ngày 15/12/2023, từ: http://www.jstor.org/stable/2203146
[19] Mueller, Wolfgang et al. (eds.), The Revolutions of 1989: A Handbook, Austrian Academy of Sciences Press, 2015. Truy cập ngày 24/01/2024, từ: https://library.oapen.org/bitstream/id/91d777a1-8839-47ba-bb66-21b3cb4b9723/external_content.pdf
[20] CVCE. Pierre Gerbet, “German Reunification: An International and European Issue”, Centre Virtuel de la Connaissance sur l’Europe (CVCE), 08/07/2006. Truy cập ngày 15/12/2023, từ: https://www.cvce.eu/en/recherche/unit-content/-/unit/02bb76df-d066-4c08-a58a-d4686a3e68ff/87aeb88b-735e-4afa-bf0b-e0e3731a96e4
[21] “The Treaty on the Final Settlement with Respect to Germany”, 1992, Article 1(1), Article 7.
[23] “Declaration Suspending the Operation of Quadripartite Rights and Responsibilities”, 01/10/1990, reprinted in 30 ILM 555 (1991), 85 AJIL 175 (1991). Truy cập ngày 15/12/2023, từ: https://www.cvce.eu/content/publication/2003/3/6/524c3a6e-023a-4f69-a75a-89c73f54bc02/publishable_en.pdf
[25] VTC News, “Nước Đức bị chia cắt ra sao hậu Thế chiến 2?”, 03/05/2023. Truy cập ngày 04/02/2024, từ: https://vtc.vn/nuoc-duc-bi-chia-cat-ra-sao-hau-the-chien-2-ar767778.html
[26] [30] Báo Dân trí, “Nước Đức sau 30 năm thống nhất: Món quà cho châu Âu”, 03/10/2020. Truy cập ngày 04/02/2024, từ: https://dantri.com.vn/the-gioi/nuoc-duc-sau-30-nam-thong-nhat-mon-qua-cho-chau-au-20201003070206649.htm
[27] Báo Tin tức, “Helmut Kohl – Người Đức vĩ đại”, 01/07/2017. Truy cập ngày 07/02/2024, từ: https://baotintuc.vn/nhan-vat-su-kien/helmut-kohl-nguoi-duc-vi-dai-20170701075904282.htm
[28] GHDI, “Helmut Kohl's Ten-Point Plan for German Unity (November 28, 1989)”. Truy cập ngày 07/02/2024, từ: https://ghdi.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=223
[29] Clemens, Clayton et al., “In Memory of the ‘Two Helmuts’: The Lives, Legacies, and Historical Impact of Helmut Schmidt and Helmut Kohl”, Central European History, 2018. Truy cập ngày 07/02/2024, từ: https://www.jstor.org/stable/26567827
[31] European Union, “Helmut Kohl and François Mitterrand: Leaders in Reconciliation”. Truy cập ngày 04/02/2024, từ: https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/eu-pioneers/helmut-kohl-and-francois-mitterrand_en
[32] TSKH Lương Văn Kế & ThS Nguyễn Thị Thùy Nguyên, Đại học KHXH & NV, “Sự mở rộng Liên minh châu Âu nhìn từ góc độ chính trị”. Truy cập ngày 19/01/2024, từ: http://vci.vnu.edu.vn/uplod/15022/pdf/57635e727f8b9a04fa8b458b.pdf
[33] Liu, Chenyi, “Political and Economic Impacts of German Reunification”, Journal of Education Humanities and Social Science, 06/2023. Truy cập ngày 15/12/2023, từ: https://drpress.org/ojs/index.php/EHSS/article/view/9208
