Trong những giai thoại tạo nên tên tuổi “Bộ trưởng giải vây” của cố Bộ trưởng Nguyễn Cơ Thạch, hành trình của ông với tư cách là Trưởng đoàn Đại biểu Việt Nam dự Đại hội đồng Liên Hợp Quốc (LHQ) từ năm 1979 - 1990 đã để lại nhiều dấu ấn trong lòng bạn bè quốc tế cũng như góp phần không nhỏ vào tiến trình “giải vây” cho dân tộc. Trong chuyên mục “Ngoại giao - chuyện chưa kể” ngày hôm nay, hãy cùng Galileo Society nhìn lại những cuộc đấu trí căng não của Bộ trưởng tại LHQ để bảo vệ lợi ích của Việt Nam tại diễn đàn này.
Giai đoạn 1979 - 1990 là khoảng thời gian ngành ngoại giao Việt Nam hiện đại phải đối mặt với những thử thách chưa từng có trong lịch sử khi bị Mỹ và Trung Quốc quay lưng, các nước bao vây cấm vận. Cái bắt tay của Mỹ và Trung Quốc cùng với sức ảnh hưởng của hai nước này trong Liên Hợp Quốc (LHQ) đã đặt Việt Nam vào một tình thế vô cùng khó khăn tại diễn đàn quốc tế này. Trong giai đoạn này, vấn đề Campuchia biến Việt Nam là tâm điểm của sự chỉ trích tại LHQ. Cuối năm 1978, Việt Nam đưa quân tình nguyện sang Campuchia để lật đổ chế độ Pol Pot và hoàn thành việc rút quân vào năm 1988. Tuy nhiên, 10 năm Việt Nam ở lại để cứu người dân Campuchia khỏi nạn diệt chủng lại bị các nước ở LHQ xem là hành động xâm lược và bị chỉ trích nặng nề tại Đại hội đồng (ĐHĐ). Vì vậy, mỗi lần vấn đề Campuchia được mang ra bàn tại ĐHĐ là mỗi lần Phái đoàn của Việt Nam, đứng đầu là Bộ trưởng Nguyễn Cơ Thạch, gắng mình đưa ra các lập luận phản bác, bảo vệ tính chính nghĩa trong cuộc chiến của Việt Nam với Pol Pot.
Đại sứ Phạm Ngạc, nguyên Vụ trưởng Vụ các Tổ chức quốc tế và Đại sứ tại 5 nước Bắc Âu là người có mặt trong những lần đấu trí này của Việt Nam tại LHQ. Theo lời kể của ông, Mỹ đã từng đưa ra dự thảo nghị quyết vu cáo Việt Nam sử dụng vũ khí hoá học ở Campuchia. Ngay lập tức, Bộ trưởng Thạch yêu cầu đưa ra một dự thảo bổ sung ghi là “nước sử dụng vũ khí hoá học phải bồi thường cho nạn nhân”, nhận được sự ủng hộ từ các đoàn khác, buộc Mỹ phải cử người sang đàm phán để hai phía cùng rút dự thảo (1). Có lẽ nước Mỹ đã quên rằng khi Mỹ bước ra khỏi cuộc chiến ở Việt Nam, nước này đã rải khoảng 80 triệu lít chất độc hóa học, 61% trong đó là chất độc da cam khiến 4,8 triệu người Việt Nam bị phơi nhiễm, và hiện nay, vẫn còn khoảng 150.000 người thuộc thế hệ thứ ba của họ tiếp tục phải gánh chịu những di chứng do chất độc da cam (2). Năm chữ “bồi thường cho nạn nhân” được thêm vào là đủ khiến những trách nhiệm của nước Mỹ trong cuộc chiến đáng quên ở Việt Nam một lần nữa được đưa ra thảo luận lại.
Bà Đinh Thị Minh Huyền, nguyên Đại sứ Việt Nam tại Canada và Hà Lan, người đã từng tham gia nhiều khóa họp của ĐHĐ trong giai đoạn này kể lại câu chuyện khi các nước tố cáo Việt Nam “xâm lược Campuchia”, Bộ trưởng Nguyễn Cơ Thạch đã hỏi ngược lại: “Trường hợp hàng xóm nhà bạn bị bọn cướp đến cướp của, giết người, và họ kêu cứu, là hàng xóm, bạn có chạy sang giúp họ không?” và tự trả lời rằng “Tôi tin bạn sẽ phải giúp; Việt Nam đã giúp nhân dân Campuchia … theo đề nghị của nhân dân Campuchia…”. Ông cũng nhiều lần khẳng định thẳng thừng trong các bài phát biểu, các cuộc tiếp xúc rằng “tình hình Campuchia là không thể đảo ngược”, tức là không bao giờ có chuyện Campuchia Dân chủ của Pol Pot có thể quay trở lại Campuchia, vì vậy cũng đừng nước nào tiếp sức cho chuyện này.
Về câu chuyện quân Việt Nam ở lại Campuchia, khi bị phái đoàn Mỹ chất vấn, Bộ trưởng cười đáp lời, “Quân Việt Nam ở lại để giúp bảo vệ người dân Campuchia vẫn đang lo sợ bọn diệt chủng Pol Pot quay trở lại giết họ bất cứ lúc nào; Nếu Mỹ cứ đòi Việt Nam rút hết quân khỏi Campuchia và Việt Nam rút hết quân về nước thì khi bọn diệt chủng Pol Pot quay trở lại Campuchia, lúc đó ai sẽ là người giúp họ. Chính Mỹ sẽ phải có trách nhiệm giúp nhân dân Campuchia” (3). Trả lời báo chí Mỹ câu hỏi khi nào Mỹ rút quân ra khỏi Campuchia, ông Thạch khôn ngoan trả lời “Người Việt Nam sẽ rút khỏi Campuchia rất lâu trước khi người Mỹ rút khỏi châu Âu” (4).
“I'll be watching when they vote on the Cambodia question. I'll be watching the champions of human rights vote against human rights” (tạm dịch: Tôi sẽ ở đó chứng kiến họ bỏ phiếu về vấn đề Campuchia. Tôi sẽ ở đó chứng kiến những người đấu tranh cho quyền con người bỏ phiếu chống lại quyền con người) - đây là lời nói của Bộ trưởng Nguyễn Cơ Thạch trong cuộc phỏng vấn với nhà báo Mỹ Elizabeth Becker năm 1982 về tình hình Campuchia (5). Mặc dù Việt Nam nằm ở thế yếu trong LHQ, nhưng không vì thế mà Bộ trưởng nao núng, sự tự tin, thẳng thắn, tính thuyết phục trong từng lời nói của ông đã giúp Việt Nam đứng vững trong những lần đấu trí ở ĐHĐ. Bộ trưởng xứng đáng với lời khen ngợi của bà Becker dành cho mình, người đã miêu tả Bộ trưởng là một con người "Thông minh và khí phách như Chu Ân Lai, mộc mạc như Mahatma Gandhi. Bậc thầy về những cử chỉ bao quát lẫn sự khôn ngoan, tinh tế trong từng tiểu tiết" (6).
Thông qua bài viết thứ ba trong chuỗi bài viết hướng tới kỷ niệm 100 năm ngày sinh của cố Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Cơ Thạch thuộc chuyên mục “Ngoại giao - Chuyện chưa kể”, Galileo hy vọng độc giả đã có thêm những cái nhìn mới về đóng góp của Bộ trưởng cho Việt Nam tại diễn đàn Liên Hợp Quốc trong giai đoạn khó khăn của ngành ngoại giao Việt Nam, giải vây cho nước ta trong ngay cả những tình thế ngặt nghèo nhất.
Đừng quên theo dõi và đón đọc các bài viết tiếp theo của Galileo Society nằm trong chuỗi bài viết bổ ích và lý thú này các bạn nhé!
Tài liệu tham khảo:
(1),(4),(6) “Ông Nguyễn Cơ Thạch và những cuộc đấu trí ở LHQ “giải vây” cho Việt Nam”, VOV. Truy cập ngày 23/05/2021. https://magazine.vov.vn/20190705/nguyencothach/index.html
(2) “Hiện trạng và giám sát việc thực hiện các Hiệp định Quốc tế về vũ khí Hoá học”, Học viện Lục quân, 25/11/2019. Truy cập ngày 23/05/2021.
http://hvlq.vn/.../hien-trang-va-giam-sat-viec-thuc-h.html
(3)“Những cuộc đấu trí của ông Nguyễn Cơ Thạch ở Liên Hợp Quốc và kỷ niệm về chiếc tất thủng lỗ”, Báo Quốc tế. Truy cập ngày 23/05/2021.
https://baoquocte.vn/chuyen-dai-su-nhung-cuoc-dau-tri-cua...
(5) Elizabeth Becker, “Vietnamese at U.N. shows mood of conciliation to U.S., China”, The Washington Post, 01/10/1982. Truy cập ngày 23/05/2021.
https://www.washingtonpost.com/.../vietnamese-at-un-shows-/
