BẤT BÌNH ĐẲNG TRONG TIẾP CẬN VACCINE COVID-19

Từ 2019 đến nay, sự bùng phát của đại dịch COVID-19 đã khiến cả thế giới phải lao đao. Lo ngại trước tình hình phức tạp và hậu quả nặng nề của dịch bệnh, các quốc gia dốc sức đầu tư, nghiên cứu vaccine ngừa virus SARS-CoV-2, tạo thành cuộc chạy đua quyết liệt trên toàn cầu. Tuy nhiên, khi các loại vaccine như AstraZeneca, Pfizer,… ra đời thì lại nảy sinh ra tình trạng chênh lệch về việc phân phối các liều vaccine không chỉ giữa các nước phát triển với các nước có thu nhập thấp mà còn trong nội bộ của các quốc gia trên thế giới. Trong bài viết tuần này của chuyên mục “Ngoại giao chuyện chưa kể”, các bạn hãy cùng Galileo Society tìm hiểu về tình trạng bất bình đẳng trong việc tiêm chủng vaccine COVID-19 và nỗ lực của tổ chức quốc tế, chính phủ nhằm bảo vệ sức khỏe công dân toàn cầu nhé!

Theo số liệu thống kê từ Bloomberg, hơn 3,71 tỷ liều vaccine ngừa COVID-19 đã có mặt trên 179 quốc gia trên thế giới, trong đó khoảng 50 quốc gia kém phát triển chỉ nhận được 2.0% số lượng vaccine. Hiện nay, số lượng vaccine được sản xuất ra có thể đủ tiêm cho 24.2% dân số thế giới tuy nhiên việc phân phối vaccine lại diễn ra không đồng đều trên các khu vực. Số liệu cho thấy chương trình tiêm chủng của các nước và khu vực có thu nhập cao nhanh hơn gấp 30 lần so với những nước còn nghèo khó.[1] Israel trở thành quốc gia dẫn đầu trong cuộc đua tiêm chủng với tỷ lệ 6/10 người được chủng ngừa đầy đủ, theo sau là Canada (59% dân số được tiêm ít nhất 1 mũi), Vương quốc Anh (58,3%), Chile (56,6%) và Mỹ (51%). Trong khi đó, dù chịu ảnh hưởng nặng nề bởi dịch bệnh nhưng tốc độ tiêm chủng của Brazil (0,29%) và Ấn Độ (0,19%) vẫn còn rất chậm. Ngoài ra, tỉ lệ tiêm chủng ở châu Phi mới chỉ đạt 2,5 liều/100 người so với 87/100 ở Mỹ, Canada và 47/100 ở châu Âu.[2] Châu Phi dường như đang tụt lại khá xa khi chỉ có 18 triệu người dân châu Phi đã được tiêm chủng đầy đủ so với một châu lục - nơi có 1,3 tỷ dân. Trong khi ở nơi đây, tình hình dịch bệnh đang diễn ra rất nguy hiểm khi tổng số ca nhiễm tại châu lục này đã lên đến 6 triệu trong lần bùng dịch thứ ba bởi sự xuất hiện của biến thể Delta với tốc độ lây lan nhanh đến chóng mặt.[3]

Trong bài phát biểu khai mạc cuộc họp Ban chấp hành WHO (Tổ chức Y tế Thế giới), Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus đã nêu rõ: “Thế giới đang đứng trên bờ vực của sự thất bại thảm hại về đạo đức, và sự thất bại này sẽ phải trả bằng sự sống và sinh kế ở các nước nghèo nhất trên thế giới”.[4] Đáng tiếc thay, việc tiếp cận nguồn vaccine cũng diễn ra bất đồng đều ngay trong nội bộ một số quốc gia. Ở Mỹ, theo báo cáo của Cơ quan Kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh (CDC) về sắc tộc của 58% người đã được tiêm mũi vaccine ngừa COVID-19 đầu tiên, người da trắng chiếm số đông với 59%, trong khi chỉ có 9% là người da đen, và 16% là người Hispanic (những người có gốc gác từ các quốc gia nói tiếng Tây Ban Nha). [5] Tại một số khu vực, các trung tâm tiêm chủng đặt tại những vùng dân cư chủ yếu là người da trắng.[6] Có thể thấy, số người da đen và người Hispanic được tiếp cận với vaccine ít hơn so với tỷ lệ mắc bệnh và tổng số người sống ở một số bang. Ví dụ như ở bang California, 29% người Hispanic được tiêm chủng trong khi họ chiếm 40% tổng số dân cư, 63% tổng số ca nhiễm và 48% số ca tử vong tại đây.[7]

Trong khi đó, tình trạng vấn đề bất bình đẳng vaccine diễn ra khá nghiêm trọng dưới sự tác động của làn sóng hai tại Ấn Độ . 20% dân số ở Thủ đô New Delhi đã được tiêm liều vaccine đầu tiên nhưng tại bang Bihar chỉ tiêm cho 7,6% dân số. Bên cạnh đó, với 29 triệu liều vaccine cấp cho bang đông dân nhất của Ấn Độ là Uttar Pradesh, chỉ 42% sử dụng cho phụ nữ.[8] Tại đây, cách chính thức để đăng ký tiêm vaccine COVID-19 là thông qua trang web của chính phủ với ngôn ngữ là tiếng Anh – ngôn ngữ gần 90% người Ấn Độ không thể sử dụng.[9] Công  nghệ và ngôn ngữ trở thành rào cản cho một bộ phận người dân để có thể tiếp cận với việc tiêm chủng nơi đây.

Một trong những nguyên nhân gây nên vấn đề đáng lo ngại trên chính là sự trỗi dậy của chủ nghĩa bảo hộ quốc gia giữa tâm bão đại dịch COVID-19. Nhiều nước phát triển nhấn mạnh việc ưu tiên cung ứng và dự trữ cho nhu cầu trong nước, làm gia tăng tình trạng khan hiếm vaccine và việc tiếp cận với nguồn vaccine của nhiều quốc gia khác. Tính tới thời điểm hiện tại, Mỹ đảm bảo dự trữ tổng cộng 1,2 tỷ liều vaccine COVID-19 từ các nhà sản xuất khác nhau, đủ để tiêm chủng cho gấp 2 lần dân số; EU cũng đảm bảo được 3 tỷ liều vaccine (6.6 liều/ người) hay Úc đã đặt mua hơn 170 triệu liều vaccine cho 25 triệu người dân.[10] Điều đó khiến cho các nước kém phát triển thường phụ thuộc phần lớn vào khoản đóng góp và các chương trình tài trợ của Tổ chức quốc tế và chính phủ quốc gia phát triển như Chương trình Tiếp cận vaccine Toàn cầu (COVAX).

Bên cạnh đó, sản xuất cung ứng vaccine chưa thể theo kịp nhu cầu gia tăng đột biến trên toàn cầu. AstraZeneca đã nhiều lần thông báo trì hoãn giao hàng cho EU. Quá trình sản xuất của Pfizer bị chậm lại một thời gian, trong khi Moderna từng cắt giảm nguồn cung cho Anh và Canada. Là cường quốc vaccine, Ấn Độ đã cung cấp khoảng 66,4 triệu liều vaccine COVID-19 cho hơn 90 quốc gia. Tuy nhiên, do bị làn sóng đại dịch thứ hai tấn công tàn khốc nên Ấn Độ đã ngừng xuất khẩu vaccine ít nhất đến cuối năm nay.[11] Trước đó, để giải quyết vấn đề sản xuất, Tổng giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus đã phát động chương trình chia sẻ công nghệ sản xuất vaccine với tên gọi COVID-19 Technology Access Pool (C-TAP). Tuy nhiên, các hãng nghiên cứu sản xuất vaccine như Pfizer và Moderna đã từ chối gia nhập. Vì thế, nỗ lực hiện tại vẫn chưa có kết quả khả quan.[12] Mặt khác, đối với nhiều quốc gia, việc nghiên cứu và phát triển vaccine không chỉ tạo thế chủ động trong cuộc chiến chống lại dịch bệnh, khôi phục kinh tế của đất nước, mà còn mang lại lợi nhuận hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ USD. [13] Do đó, nỗ lực phát triển và cung cấp vaccine cho thế giới dường như đang đó chiều hướng phát triển thành một cuộc đua toàn cầu.

Nếu như tình trạng bất bình đẳng còn kéo dài thì cuộc chiến với đại dịch COVID-19 sẽ vẫn còn tiếp tục dai dẳng, ngay cả với những nước phát triển. Nguyên do là những biến thể mới của SARS-CoV-2 sẽ còn có nhiều khả năng xuất hiện trong tương lai với khả năng xâm nhập và tấn công ngay cả những người đã được tiêm chủng trước đó.[14] Vì vậy, việc ngăn chặn virus thông qua các biện pháp đảm bảo sức khỏe cộng đồng hiện có cũng như nỗ lực thúc đẩy tích cực việc hợp tác chuyển giao công nghệ, mở rộng sản xuất và triển khai tiêm vaccine sẽ đóng vai trò tối quan trọng cho tương lai của toàn cầu.