Kể từ khi Tổng thống Nga Vladimir Putin tuyên bố công nhận độc lập và chủ quyền của Cộng hòa Nhân dân Donetsk tự xưng (DPR) và Cộng hòa Nhân dân Lugansk tự xưng (LPR) ngày 21/2/2022, và sau đó phát động “Chiến dịch quân sự đặc biệt” ở khu vực Donbass, Đông Ukraine ngày 24/2/2022, cuộc xung đột Nga-Ukraine đã trải qua nhiều biến động. Ngày 21/9/2022, tại Điện Kremlin, Moscow, Tổng thống Putin tiếp tục có một bài phát biểu trên sóng truyền hình, đưa ra lệnh động viên một phần, đồng thời đề cập đến một số vấn đề cấp bách của nước Nga trong xung đột với Ukraine và các nước phương Tây.[1] Từ khi “Chiến dịch quân sự đặc biệt” được triển khai tới nay, người đứng đầu Điện Kremlin đã có những thay đổi trong chiến lược và tư duy. Để góp phần làm rõ hơn những thay đổi đó, Galileo Society xin trân trọng mang đến những phân tích và so sánh ba bài phát biểu quan trọng trên của Tổng thống Putin qua bài viết dưới đây.
Trong bài phát biểu, Tổng thống Putin tập trung vào các vấn đề: tình hình giải phóng khu vực Donbass; tiến trình “phi quân sự hóa” và “phi phát xít hóa” Ukraine; và chỉ trích nặng nề các nước phương Tây. Cụ thể, ông nhận định mục đích của các nước phương Tây là “hủy hoại nước Nga”. Ông cho rằng phương Tây ủng hộ các nhóm nổi loạn ở khu vực Caucasus, lắp đặt cơ sở hạ tầng dùng cho mục đích tấn công của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (tiếng Anh: North Atlantic Treaty Organization, viết tắt: NATO) gần biên giới Nga và sử dụng tâm lý bài Nga làm vũ khí tinh thần. Bên cạnh đó, ông cũng cáo buộc chính quyền Kiev từ chối các giải pháp hòa bình, áp đặt chế độ đàn áp cùng các chính sách uy hiếp và bạo lực với chính công dân Ukraine. Cuối cùng, đáng chú ý hơn cả chính là lệnh động viên nhập ngũ một phần với các công dân thuộc diện dự bị, có kinh nghiệm chiến đấu. Những người này sẽ được huấn luyện quân sự bổ sung, trang bị, hưởng trợ cấp và chế độ tương tự quân nhân chuyên nghiệp.[2]
1. Ý nghĩa của “Chiến dịch quân sự đặc biệt” tại Ukraine đối với người dân Nga
Trong bài diễn văn ngày 21/2, ông Putin đã nhấn mạnh mối liên hệ “không thể tách rời”[3] của Nga và Ukraine; ngày 24/2, ông tiếp tục khẳng định mục đích của chiến dịch quân sự đặc biệt là bảo vệ cộng đồng nói tiếng Nga ở các khu vực ly khai thuộc Donbass.[4] Qua hai bài phát biểu này, có thể khẳng định ông Putin chủ đích khơi dậy niềm tự hào dân tộc của công dân Nga nói riêng và cộng đồng nói tiếng Nga nói chung, kiên quyết chống lại các hoạt động của phía Ukraine từ trước tới nay. Ông cũng đưa ra các chứng cứ lịch sử chứng minh “Ukraine hiện đại hoàn toàn do Nga tạo ra”[5] và đặt câu hỏi về tính hợp pháp của một nhà nước Ukraine độc lập. Ông khẳng định Ukraine đang thực hiện các chính sách bài trừ ngôn ngữ và văn hóa Nga, phân biệt sắc tộc với những người gốc Nga ở Ukraine, xâm phạm quyền của các tín đồ Chính thống giáo, đồng thời có các hành động đẩy người Nga ở Ukraine vào tình trạng nguy hiểm.[6] Thông qua những lập luận này, có thể thấy Tổng thống Nga không chỉ khẳng định tính chính đáng của “Chiến dịch quân sự đặc biệt” tại Ukraine, mà còn hướng tới việc khơi dậy tinh thần dân tộc ở công dân Nga và người Nga ở Ukraine.
Kế thừa nhiều nội dung trên, trong bài phát biểu ngày 21/9, Tổng thống Nga tái khẳng định những lập luận dựa trên “lịch sử nước Nga vĩ đại” của mình, đồng thời tiếp tục làm rõ với người dân Nga về ý nghĩa của “Chiến dịch quân sự đặc biệt” đang tiến hành ở Ukraine. Ông khẳng định quân đội Nga sẽ giữ vững độc lập và tự do bằng mọi phương tiện hiện có, đặc biệt nhấn mạnh sẽ có “đòn đáp trả ngay lập tức” với những mối đe dọa sử dụng vũ khí hạt nhân đến từ các quốc gia hàng đầu trong NATO.[7] Tuyên bố của ông có thể coi là kế thừa từ những điểm cơ bản của “Chính sách quốc gia Nga về răn đe hạt nhân” ban hành ngày 2/6/2020.[8] Đáng lưu ý, trong diễn văn mới nhất này, ông Putin không chỉ tập trung vào người Nga ở Ukraine và các khu vực ly khai, mà còn nêu cao sự bức thiết, cấp bách của nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền, an ninh và toàn vẹn lãnh thổ của nước Nga.
Ngoài ra, Bộ trưởng Quốc phòng Nga Sergey Shoigu cho biết lệnh động viên nhập ngũ khoảng 300.000 quân cũng là sự bổ sung cần thiết cho các lực lượng mặt đất và đổ bộ đường không, nhằm tăng cường và củng cố sự hiện diện trên một giới tuyến hiện dài khoảng 1000km nằm giữa vùng kiểm soát bởi các lực lượng Ukraine và Nga.[9] Mặt khác, các hãng tin tức lớn phương Tây lại cho rằng lệnh động viên là hệ quả từ một loạt thiệt hại trên chiến trường của Nga gần đây, dẫn đến sự thiếu hụt nhân lực cần thiết cho các chiến lược tiếp theo của Moscow.[10]
2. Vấn đề giải phóng khu vực Donbass
Ngày 21/2, Tổng thống Nga Putin đã công nhận độc lập và chủ quyền của DPR và LPR một cách dứt khoát, yêu cầu Quốc hội Liên bang Nga ủng hộ quyết định, cũng như bày tỏ mong muốn tương trợ cho hai nước cộng hòa ly khai này.[11] Ngày 24/2, ông lên án gay gắt chủ nghĩa dân tộc của chính quyền Ukraine và “cuộc đàn áp” nhằm vào người Nga đang diễn ra ở Donbass. Cũng trong bài phát biểu này, ông mạnh mẽ tuyên bố chính quyền Moscow “không còn lựa chọn nào khác để bảo vệ nước Nga và người dân”, và nước Nga cần “hành động dứt khoát và ngay lập tức”.[12] Đồng thời, ông Putin khẳng định các nước cộng hòa nhân dân của khu vực Donbass đang khẩn thiết yêu cầu được Nga giúp đỡ. Với từ ngữ mạnh mẽ, đanh thép, người đứng đầu Điện Kremlin đã thể hiện quyết tâm giải phóng khu vực Donbass vì những mục đích nhân đạo và chính đáng.
Với diễn văn tổng động viên hôm 21/9, Tổng thống Nga khẳng định “Cộng hòa Nhân dân Lugansk đã gần như được giải phóng hoàn toàn”, trong khi đó “giao tranh ở Cộng hòa Nhân dân Donetsk vẫn tiếp diễn”. Đưa ra lý do chính quyền Kiev đã “chiếm đóng” khu vực này trong tám năm, ông Putin nhận định việc tấn công trực diện sẽ đem đến tổn thất nặng nề.[13] So với hai bài phát biểu hồi tháng 2, thái độ của Tổng thống Nga rõ ràng đã có sự cẩn trọng hơn. Đồng thời, ông tiếp tục nhấn mạnh mục đích chính của việc giải phóng hai nước cộng hòa là nhằm xóa sổ “chủ nghĩa tân quốc xã” (neo-nazism). Nhà nghiên cứu chính trị Taras Kuzio nhận định, ông Putin đã và đang muốn làm sống dậy lòng yêu nước ở người dân thông qua xây dựng bản sắc dân tộc Nga hiện đại giống với vai trò của Liên bang Xô Viết trong việc đánh bại Đức Quốc xã.[14]
3. Thái độ đối với chính quyền tại Kiev
Trong bài phát biểu ngày 21/9, Tổng thống Putin không còn đề cập nhiều tới các động thái của chính quyền đương nhiệm Ukraine. So sánh với các phát ngôn của ông Putin sau khi công nhận DPR và LPR vào ngày 21/2, sự phê phán đã không còn nhằm vào toàn bộ nhân sự và cách vận hành của chính quyền Kiev. Thay vào đó, tuyên bố chỉ tập trung nhấn mạnh vào sự gia tăng hỗ trợ quân sự của phương Tây đối với Ukraine, cũng như tiếp tục chỉ trích các hành động quân sự của Kiev tại Donbass được phía Nga cho là gây phương hại tới dân thường.[15][16]
Những thay đổi trong phát ngôn của Tổng thống Putin phần nào cho thấy Moscow dường như đã chuyển hướng chiến lược, hạn chế đề cập tới cấu trúc an ninh – chính trị của Ukraine, như “phi quân sự hóa, phi quốc xã hóa, xét xử chính quyền tội phạm chiến tranh Kiev”.[17] Thay vào đó, điện Kremlin ngả về những mục tiêu cụ thể hơn, gắn liền với tình hình thực địa và hướng tới những ưu thế xác định được trên chiến trường. Cũng có thể hiểu, sự giảm bớt trong những phát ngôn về chính quyền Kiev lần này được cho là để nhường chỗ cho nội dung và mục đích chính của văn bản: động viên quân sự trong nước.
Mặt khác, xét tới việc Tổng thống Nga liên tục nhấn mạnh tới các vùng lãnh thổ “được giải phóng khỏi tân quốc xã” đang nằm dưới sự kiểm soát của Nga, có thể dự đoán Moscow đang tập trung nguồn lực quân sự và chính trị cho các diễn biến ở miền Đông Ukraine, đặc biệt trong bối cảnh cuộc trưng cầu dân ý đang diễn ra tại bốn khu vực ở miền Đông (bao gồm DPR và LPR, tỉnh Kherson và tỉnh Zaporizhzhia) về việc sáp nhập vào Liên bang Nga.[18] Điều đó được thể hiện thông qua tuyên bố “sẽ làm tất cả để đảm bảo điều kiện an toàn cho cuộc trưng cầu dân ý, giúp người dân được bày tỏ nguyện vọng của mình”.[19]
4. Ứng phó với các động thái quân sự của phương Tây
Tương tự như đối với Ukraine, Tổng thống Putin tiếp tục nhắc lại và phê phán các động thái quân sự của NATO. Ông nhấn mạnh vào sự mở rộng của khối liên minh này về phía Đông, phản ứng đối với sự hỗ trợ quân sự ngày một gia tăng của các nước thành viên dành cho Kiev. Trong bài phát biểu có đoạn: “Các lực lượng của chúng ta đang dàn trải trên một chiến tuyến dài 1000 cây số, đối đầu không chỉ với các đơn vị tân quốc xã, mà còn với toàn bộ cỗ máy quân sự của cả phương Tây”.[20] Phát biểu này hàm ý về sự can thiệp không giới hạn của NATO trong cuộc xung đột giữa Nga - Ukraine, không chỉ dừng lại ở việc cung cấp khí tài, cố vấn, tài chính, mà còn có sự hiện diện của các lực lượng vũ trang chính quy. Đối diện với các động thái quân sự đó, Tổng thống Putin tiếp tục hàm ý về một sự đáp trả tương xứng, không giới hạn, sử dụng toàn bộ hệ thống khí tài sẵn có, tức bao gồm vũ khí hạt nhân.[21]
Kết luận
Trong bối cảnh tình hình Ukraine vẫn diễn biến phức tạp, bài phát biểu mới nhất của Tổng thống Nga Vladimir Putin tái khẳng định một số quan điểm và mục tiêu chiến lược cơ bản nhất của Moscow trong chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine. Bên cạnh việc nhắc lại mục tiêu giải phóng Donbass, bảo vệ an ninh sát sườn nước Nga, Tổng thống Putin đã đề cập ít hơn tới các động thái của Ukraine cùng phương Tây, song vẫn khẳng định các cáo buộc nhằm vào sự hỗ trợ của phương Tây đối với Kiev. Ngoài ra, lệnh động viên nhập ngũ một phần cho thấy sự thay đổi cách tiếp cận của Moscow, trên cơ sở đánh giá thực địa chiến trường thay đổi. Bài phát biểu vừa qua phần nào cho thấy những thay đổi trong chiến lược của chính quyền Putin, trên cơ sở duy trì các mục tiêu cơ bản về an ninh mà Nga quyết tâm theo đuổi và giữ vững.
