[Góc nhìn Galileo _ 11_12_2024] Hình ảnh

Sự sụp đổ của Chính phủ Syria do Tổng thống Bashar al-Assad là một bước ngoặt quan trọng của cuộc xung đột kéo dài dai dẳng tại đất nước Trung Đông này. Lực lượng liên minh đối lập đã chấm dứt 50 năm cầm quyền của gia đình al-Assad. Sự kiện này cũng mở ra nhiều khả năng cho kết cục của nội chiến Syria, đặc biệt là đặt trong bối cảnh các xung đột ở khu vực Trung Đông như xung đột Israel - Hamas, cuộc chiến của Thổ Nhĩ Kỳ chống lại người Kurd, v.v.. Trong Chuyên mục Góc nhìn Galileo lần này, hãy cùng chúng mình tìm hiểu về sự kiện này nhé!

I. Khái quát bối cảnh

Kể từ năm 2011, trong bối cảnh phong trào mùa xuân Ả Rập lan rộng khắp Trung Đông và Bắc Phi, cuộc nội chiến Syria đã nổ ra giữa một bên là lực lượng chính phủ Syria và lực lượng đối lập gồm nhiều nhóm khác nhau, tiêu biểu là Quân đội Quốc gia Syria do một số quân nhân đào ngũ thành lập.  Đến năm 2013, nhiều nhóm phiến quân khác nhau đã xuất hiện trên khắp đất nước, bao gồm tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) nổi lên ở miền bắc và miền đông Syria sau khi càn quét qua nhiều vùng rộng lớn của Iraq.[1] Tiếp nối sau đó là hàng loạt các cuộc xung đột khác nhau bao gồm: các chiến dịch của liên minh do Mỹ dẫn đầu nhằm đánh bại Nhà nước Hồi giáo tự xưng, giữa chính phủ Syria của Tổng thống Bashar al-Assad do Nga và Iran trợ giúp với các lực lượng đối lập, và các hoạt động quân sự chống lại người Kurd do các lực lượng thân Thổ Nhĩ Kỳ tiến hành diễn ra liên miên và dai dẳng từ năm 2011 tới nay.[2] Cuộc xung đột kéo dài hơn một thập kỷ đã gây nên thảm họa nhân đạo to lớn: gần 5 triệu người dân đã phải tị nạn ở các quốc gia như Thổ Nhĩ Kỳ, Lebanon, Jordan, Iraq, Ai Cập, v.v.[3]

II. Cái kết chóng vánh cho một cuộc xung đột kéo dài

Bốn năm sau thỏa thuận ngừng bắn Idlib vào tháng 03/2020 giữa Nga và Thổ Nhĩ Kỳ, xung đột tại Syria trở nên căng thẳng trở lại vào tháng 11/2024. Ngày 27/11, một liên minh các phe đối lập (bao gồm nhóm HTS và Quân đội Nhà nước Syria (SNA) và một số thành phần khác) đã phát động một chiến dịch tiến công lớn chống lại các lực lượng chính phủ.[4] Cuộc tấn công đầu tiên diễn ra ở tiền tuyến giữa Idlib do phe đối lập nắm giữ và tỉnh Aleppo lân cận. Chỉ 3 ngày sau, phe chống chính phủ đã kiểm soát Aleppo, thành phố lớn thứ hai của Syria.[5]

Phe chống chính phủ Syria tiến công nhanh chóng, kiểm soát các thành phố quan trọng của chính phủ Bashar al-Assad chỉ trong vòng vài ngày. Lực lượng nổi dậy đã kiểm soát Hama, Homs, Deraa - những vị trí chủ chốt trong hệ thống phòng thủ kéo dài từ Aleppo tới thủ đô Damascus của chính quyền Assad.[6]

Ngày 08/12, lực lượng phiến quân tại Syria tuyên bố thủ đô Damascus đã “tự do” và Tổng thống Assad đã rời khỏi thủ đô.[7] Các lực lượng đối lập ở Syria cũng đã chiếm các kênh truyền hình nhà nước. Trên sóng truyền hình, “Tuyên bố số 1” đã được công bố, trong đó khẳng định các nhóm đối lập chiếm được thủ đô Damascus, đồng thời tuyên bố phóng thích toàn bộ tù nhân chính trị.[8]

Tổng thống Bashar al-Assad đã rời khỏi Damascus vào ngày 08/12, mặc dù văn phòng tổng thống phủ nhận thông tin về việc ông đã rời Damascus, khẳng định  ông đang "tiếp tục công việc và các nhiệm vụ quốc gia".[9] Tuy nhiên, ghi nhận vào ngày 09/12, ông cùng gia đình đã tới Moscow và được Nga cấp quy chế tị nạn vì lý do nhân đạo.[10]  Tính tới nay, hàng loạt các cơ quan đại diện ngoại giao của Syria tại một số nước đã thay đổi quốc kỳ của chế độ Assad sang lá cờ 3 sao của Cộng hòa Syria cũ. Tiêu biểu có thể kể đến đại sứ quán Syria ở Nga, Tây Ban Nha, Hy Lạp, Ý, Thụy Điển, Indonesia, v.v.[11][12]

III. Hệ quả

Sự sụp đổ của nhà nước Cộng hòa Arab Syria do Tổng thống Bashar al-Assad cầm quyền là bước ngoặt lớn nhất của cuộc nội chiến kéo dài hơn một thập kỷ tại Syria. Nó không chỉ ảnh hưởng tới cục diện khu vực Trung Đông mà còn có tác động nhất định tới vai trò cũng như chiến lược của các nước lớn trong và ngoài khu vực.

Thứ nhất, chính phủ của Tổng thống Bashar al-Assad sụp đổ sẽ tạo ra một khoảng trống quyền lực ở Syria, dẫn tới nguy cơ hàng loạt các cuộc xung đột lớn giữa các phe phái trong nội bộ Syria. Theo đó, Quân đội Quốc gia Syria, lực lượng do Thổ Nhĩ Kỳ hậu thuẫn, có thể sẽ giao tranh với Lực lượng Dân chủ Syria (SDF) của người Kurd do Mỹ hỗ trợ. Hiện tại, SDF đã bị SNA đánh bật ra khỏi thành phố Manbji, miền đông Syria.[13] Ngoài ra, liên minh phiến quân cũng cần mở rộng quyền kiểm soát của mình trên toàn bộ đất nước nhằm giành lại sự ổn định cho đất nước.[14]

Bên cạnh đó, với khoảng trống mà chính quyền Assad để lại, chế độ mới của Syria còn phải đối diện với cuộc tấn công và tập kích của Israel. Binh lính của quân đội Israel đã chiếm đóng khu vực do quốc tế giám sát ở Cao nguyên Golan và đang có động thái tiến gần tới thủ đô Damascus, với khoảng cách gần nhất chỉ 20 km.[15] Israel cũng đã tiến hành khoảng 250 cuộc không kích nhắm vào các cơ sở hạ tầng quân sự và các tàu chiến, máy bay của chế độ Assad rải rác khắp Syria.[16]

Ngoài ra, sự sụp đổ của chính quyền của Tổng thống Bashar al-Assad đã đặt ra câu hỏi cho chính phủ mới rằng có thể đảm bảo cung cấp các dịch vụ thiết yếu như lương thực thực phẩm, điện nước, dịch vụ y tế, giáo dục trong bối cảnh mà đất nước này đang bị “chia năm xẻ bảy” và đối diện với các thách thức về an ninh chính trị hay không?[17] Hơn một thập kỷ xung đột đã làm nền kinh tế Syria suy giảm khoảng 85%, từ 67,5 tỷ USD năm 2011 xuống còn 9 tỷ USD năm 2023. Ngoài ra, cơ sở vật chất của nước này cũng bị phá hoại nặng nề.[18]

Thứ hai, sự kiện này cũng có ảnh hưởng nhất định tới các quốc gia trong và ngoài khu vực tham gia vào xung đột này, đồng thời, tác động tới cục diện an ninh - chính trị ở khu vực Trung Đông hiện nay. Lực lượng chính phủ và lực lượng liên minh đối lập đều được hỗ trợ chính bởi các quốc gia như Nga, Iran, Thổ Nhĩ Kỳ, v.v.

Đối với Nga, nước này sẽ muốn bảo toàn các căn cứ quân sự và các cơ sở ngoại giao hiện diện ở Syria. Những cơ sở này giúp Nga duy trì vị thế của nước này ở khu vực Trung Đông nói riêng cũng như đảm bảo tuyến đường tiếp vận cho các căn cứ ở châu Phi nói chung thông qua căn cứ không quân Hmeimim và căn cứ hải quân Tartus. Hiện tại, mặc dù lực lượng đối lập đã cam kết đảm bảo an ninh cho các cơ sở quân sự và ngoại giao của Nga ở Syria.[19] Tuy nhiên, trước đó, Nga sử dụng căn cứ không quân Hmeimim trong các chiến dịch ném bom không kích lực lượng đối lập ở Syria trong cuộc xung đột ở nước này.[20] Ngoài ra, căn cứ hải quân Tartus có vai trò đặc biệt quan trọng với Moscow. Căn cứ này là một trong những cảng nước ấm hiếm hoi cũng như là trung tâm sửa chữa và tiếp tế duy nhất của Hải quân Nga ở Địa Trung Hải.[21]

Đối với Iran, vị thế chiến lược của nước này đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng đi sau sự sụp đổ nhanh chóng của chính phủ Assad.[22] Syria đóng vai trò quan trọng trong “Trục kháng chiến” của Iran, một mạng lưới gồm các chủ thể khác như lực lượng Hamas ở Palestine, Hezbollah ở Lebanon và Houthi ở Yemen.[23] Trong bốn thập kỷ qua, Iran đã sử dụng hàng tỷ đô la và vũ khí cho chiến lược chống lại sức mạnh của Mỹ  và Israel ở Trung Đông.[24] Trong chiến lược đó, Syria đóng vai trò quan trọng đối với sự hỗ trợ của Tehran dành cho Hezbollah. Nước này là một trạm trung chuyển vũ khí từ Iran tới lực lượng Hezbollah ở Lebanon. Bên cạnh đó, Syria còn là sở chỉ huy cho các chỉ huy của Quân đoàn Vệ binh Cách mạng Hồi giáo phối hợp với nhóm chiến binh Lebanon.[25] Iran sẽ đối mặt với khó khăn nếu chính quyền mới của Syria có thái độ không hợp tác với Teheran . Điều này làm “Trục kháng chiến” của Iran có nguy cơ đổ vỡ trên phạm vi Trung Đông với việc lực lượng Hamas vẫn đang giao tranh với Israel và lực lượng Hezbollah có nguy cơ bị suy yếu khi không nhận được viện trợ của Iran qua Syria.[26]

Đối với Thổ Nhĩ Kỳ, đây là nước duy nhất có khả năng hưởng lợi từ sự sụp đổ của Assad.[27] Nước này ủng hộ nhiều nhóm Hồi giáo khác nhau trong cuộc nội chiến Syria. Ha'yat Tahrir al-Sham (HTS), trước đây là Mặt trận Al-Nusra, một tổ chức thánh chiến đã chiến đấu chống lại Nhà nước Hồi giáo tự xưng (ISIS), đã nhận được sự giúp đỡ về vũ khí và tài chính của Thổ Nhĩ Kỳ. Một đồng minh khác của Thổ Nhĩ Kỳ là Quân đội Quốc gia Syria (SNA). Lực lượng này được tài trợ và ủng hộ bởi Thổ Nhĩ Kỳ. Kể từ sau sự sụp đổ của tổ chức Nhà nước Hồi giáo (ISIS), Thổ Nhĩ Kỳ lo ngại hơn về sự xuất hiện của một nhóm phiến quân người Kurd Syria ở miền bắc Syria do Lực lượng Dân chủ Syria (SDF) lãnh đạo.[28] Theo chính quyền Ankara, Lực lượng Dân chủ Syria được dẫn đầu bởi một nhóm khủng bố có liên hệ với Đảng Công nhân người Kurd (PKK), tổ chức mà Thổ Nhĩ Kỳ coi là khủng bố và đã chống lại nước này trong vòng 40 năm qua.[29] Sau khi chính phủ của Tổng thống Assad sụp đổ, Ankara hiện có cơ hội định hình chế độ kế nhiệm ở Damascus - một trong những mục tiêu của chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ kể từ năm 2011.[30] Chính phủ của Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan đã ủng hộ cuộc nổi dậy Mùa xuân Ả Rập năm 2011 chống lại chế độ của Tổng thống Syria Bashar al-Assad.[31] Việc thành lập một chính phủ mới với lãnh đạo là các nhóm do Ankara hậu thuẫn còn giúp Thổ Nhĩ Kỳ tiến gần hơn đến mục tiêu xóa sổ các nhóm người Kurd, dẫn đầu bởi Lực lượng Dân chủ Syria (SDF).

Đối với Israel, nước này cũng đạt được lợi ích khi chính phủ Tổng thống Assad sụp đổ. Như đã đề cập trước đó, Iran sử dụng Syria như một nơi trung chuyển viện trợ cho lực lượng Hezbollah ở Lebanon. Với việc chính phủ hiện tại ở Syria đã sụp đổ, chiến lược nhằm làm suy giảm vị thế của Mỹ và Israel của Iran đã một phần bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Điều này có lợi cho Israel về mặt an ninh. Tuy nhiên, Israel có thể phải đối mặt với một chính phủ Syria Hồi giáo -  được coi là có khả năng tiếp tục chống lại Jerusalem.[32] Để phòng trừ trước những mối đe dọa về an ninh, Israel đã đưa bộ binh tiến vào cao nguyên Golan và tập kích hàng loạt các cơ sở vũ khí quân sự do chính quyền Assad để lại.[33] Một số quốc gia trong khu vực như Qatar, Saudi Arabia đã lên án hành động này của Israel là vi phạm luật pháp quốc tế và gây nguy hại tới chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Syria.[34]

NGUỒN THAM KHẢO:

[1] “Twelve years on from the beginning of Syria’s war”, Al Jazeera, ngày 15/3/2023. Truy cập ngày 9/12/2024. https://www.aljazeera.com/news/2023/3/15/twelve-years-on-from-the-beginning-of-syrias-war

[2] “Conflict in Syria”, Council on Foreign Relations, ngày 10/12/2024. Truy cập ngày 10/12/2024. https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/conflict-syria [3] “Syria Regional Refugee Response”, UNHCR, ngày 30/11/2024. Truy cập ngày 10/12/2024. https://data.unhcr.org/en/situations/syria [4]“What happened in Syria? How did al-Assad fall?”, Al Jazeera, ngày 8/12/2024. Truy cập ngày 9/12/2024. https://www.aljazeera.com/news/2024/12/8/what-happened-in-syria-has-al-assad-really-fallen [5], [6] “Opposition fighters declare Syria’s Damascus ‘liberated’, al-Assad ousted”, Al Jazeera, ngày 8/12/2024. Truy cập ngày 9/12/2024. https://www.aljazeera.com/news/2024/12/8/opposition-fighters-take-syrian-capital-damascus [7] Trung Hiếu, “Phiến quân Syria chiếm truyền thông nhà nước, tuyên bố Damascus “tự do””, VOV, ngày 8/12/2024. Truy cập 9/12/2024. https://vov.vn/the-gioi/phien-quan-syria-chiem-truyen-thong-nha-nuoc-tuyen-bo-damascus-tu-do-post1140636.vov [8], [9] Linh Quy, “Nóng: Chiếm giữ Damascus, quân nổi dậy Syria tuyên bố chính quyền Tổng thống al-Assad sụp đổ sau 24 năm cầm quyền”, VTV Online, ngày 8/12/2024. Truy cập 9/12/2024. https://vtv.vn/the-gioi/nong-phien-quan-syria-chiem-giu-thu-do-damascus-tuyen-bo-chinh-quyen-tong-thong-assad-sup-do-20241208132420633.htm [10] “Assad, his family arrive in Moscow — Kremlin source”, TASS, ngày 9/12/2024. Truy cập 9/12/2024. https://tass.com/world/1884229 [11] “Images of Syria’s opposition flag raised at the embassy in Russia”, Al Jazeera, ngày 9/12/2024. Truy cập 9/12/2024. https://www.aljazeera.com/gallery/2024/12/9/images-of-syrian-opposition-flag-raised-at-the-embassy-in-russia [12] “Syrian rebel supporters hoist flags at embassies abroad”, Reuters, ngày 8/12/2024. Truy cập ngày 9/12/2024. https://www.reuters.com/world/middle-east/syrian-rebel-supporters-hoist-flags-embassies-abroad-2024-12-08/ [13], [28] Toksabay, Ece; Spicer, Jonathan. “Rebels take Syrian city from U.S.-backed group after U.S.-Turkey deal, source says”, Reuters, ngày 9/12/2024. Truy cập ngày 10/12/2024. https://www.reuters.com/world/middle-east/rebels-take-north-syria-town-us-backed-group-turkish-source-says-2024-12-09/ [14], [17] Bigg, Matthew Mpoke. “What’s Next for Syria After the Collapse of Assad’s Government?”, The New York Times, ngày 8/12/2024. Truy cập 9/12/2024. https://www.nytimes.com/2024/12/08/world/middleeast/syria-assad-rebels-what-next.html [15], [33] “Israel grabs land in Syria’s Golan Heights, warns villagers to stay home”, Al Jazeera, ngày 8/12/2024. Truy cập ngày 9/12/2024. https://www.aljazeera.com/news/2024/12/8/israel-seizes-buffer-zone-in-syrias-golan-heights-after-al-assad-falls [16] “Barrage of Israeli attacks destroys ‘important military sites in Syria’”, Al Jazeera, ngày 9/12/2024. Truy cập ngày 10/12/2024. https://www.aljazeera.com/news/2024/12/10/barrage-of-israeli-attacks-destroys-important-military-sites-in-syria [18] Martin, Nick. “What's next for Syria's devastated economy?”, DW, ngày 10/12/2024. Truy cập 11/12/2024. https://www.dw.com/en/syria-after-assad-whats-next-for-the-devastated-economy/a-71003751 [19], [21] Osborn, Andrew; Rodionov, Maxim. “Syria's Assad is in Moscow after deal on military bases: Russian state media”, Reuters, ngày 9/12/2024. Truy cập ngày 10/12/2024. https://www.reuters.com/world/russia-says-syrias-assad-has-left-country-given-orders-peaceful-power-handover-2024-12-08/ [20], [22], [25] Cook, Steven A. “What Syria’s Revived Civil War Means for the Region”, Council on Foreign Relations, ngày 5/12/2024. Truy cập ngày 9/12/2024. https://www.cfr.org/expert-brief/what-syrias-revived-civil-war-means-region [23] “The Fall of Assad in Syria: How It Happened and What Comes Next”, The New York Times, ngày 10/12/2024. Truy cập 10/12/2024. https://www.nytimes.com/article/syria-civil-war-rebels.html [24], [26] Rubin, Alissa J. “With Assad’s Fall, Iran’s ‘Axis of Resistance’ Unravels”, The New York Times, ngày 8/12/2024. Truy cập 9/12/2024. https://www.nytimes.com/2024/12/08/world/middleeast/irans-syria-axis-of-resistance.html [27], [30], [32] Cook, Steven A. “After Fall of Assad Dynasty, Syria’s Risky New Moment”, Council on Foreign Relations, ngày 8/12/2024. Truy cập ngày 9/12/2024. https://www.cfr.org/expert-brief/after-fall-assad-dynasty-syrias-risky-new-moment [28], [31] Barkey, Henri J. “What Role Is Turkey Playing in Syria’s Civil War?”, Council on Foreign Relations, ngày 6/12/2024. Truy cập ngày 9/12/2024. https://www.cfr.org/expert-brief/what-role-turkey-playing-syrias-civil-war [34] “Qatar, Saudi, Iran, Iraq condemn Israel’s ‘dangerous’ land grab in Syria”, Al Jazeera, ngày 9/12/2024. Truy cập 10/12/2024. https://www.aljazeera.com/news/2024/12/9/qatar-saudi-arabia-iraq-condemn-israels-dangerous-land-grab-in-syria