Tròn một năm trước, vào ngày 24/2/2022, Tổng thống Nga Vladimir Putin bất ngờ tuyên bố phát động “chiến dịch quân sự đặc biệt” tại khu vực Donbass, miền Đông Ukraine. Cuộc xung đột được Hội đồng Quan hệ đối ngoại Mỹ (CFR) lựa chọn là một trong những sự kiện nổi bật nhất của chính trị quốc tế trong năm vừa qua,[1] tạo ra những thay đổi trong sự vận hành của nền kinh tế toàn cầu, đồng thời đặt ra nhiều thách thức cho vấn đề an ninh truyền thống và phi truyền thống. Trong “Chuyên mục Đặc biệt” ngày hôm nay, hãy cùng Galileo Society nhìn lại sự biến chuyển của thế giới trong suốt một năm kể từ khi cuộc xung đột Nga - Ukraine nổ ra nhé! 

1. 2022 - Căng thẳng phủ bóng thế giới

Những diễn biến quân sự tại Ukraine tuy mang tính cục bộ, không lan rộng bên ngoài lãnh thổ Ukraine nhưng là một “cú sốc” kéo theo nhiều sự xáo trộn trên phạm vi toàn cầu ở các lĩnh vực: chính trị, kinh tế, an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống, v.v. Ở cấp độ quốc tế, phản ứng trước vấn đề Ukraine, Đại hội đồng và Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc (UNSC) đã tổ chức các phiên họp khẩn cấp, đồng thời quyết định loại Nga khỏi Hội đồng Nhân quyền (UNHRC). Nhiều quốc gia trên thế giới đã trục xuất các nhà ngoại giao và hạ cấp quan hệ ngoại giao với Nga.[2] Moscow cũng bị loại khỏi Hiệp hội Viễn thông tài chính liên ngân hàng toàn cầu (SWIFT) và bị cấm tham gia vào nhiều sự kiện thể thao quốc tế như World Cup hay Wimbledon.[3][4] Không chỉ vậy, vấn đề Ukraine còn khiến các quốc gia tăng cường đe dọa sử dụng vũ khí hạt nhân và làm dấy lên lo ngại sẽ tạo ra tiền lệ xấu về việc sử dụng sức mạnh quân sự trong quan hệ quốc tế.

Cuộc xung đột cũng thúc đẩy Mỹ và phương Tây xác định lại vị trí của Nga trong các chiến lược của mình. Trong “Chiến lược An ninh Quốc gia” 2022, Mỹ đã chỉ rõ Nga là “mối đe dọa tức thời và dai dẳng đối với hòa bình và ổn định quốc tế”.[5] Bên cạnh đó, trong “Khái niệm chiến lược mới” được đưa ra hồi tháng 6/2022, Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) cũng đã có bước điều chỉnh trong quan hệ với Điện Kremlin khi chuyển đổi từ “đối tác chiến lược” (2010)[6] sang xem Nga là “mối đe dọa lớn và trực tiếp nhất” đối với liên minh.[7] Khối này cũng có các hành động chuẩn bị ứng phó cụ thể như mở rộng liên minh sát với biên giới Nga[8] và gia tăng ngân sách quốc phòng của liên minh cũng như của từng quốc gia thành viên trong thời gian tới.[9][10]

Ngay sau khi Moscow triển khai “chiến dịch quân sự đặc biệt”, hàng loạt các lệnh trừng phạt đến từ Mỹ, Liên minh châu Âu (EU) và các quốc gia khác như Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore, v.v. đã được áp đặt với mục tiêu cô lập và làm tê liệt nền kinh tế Nga. Từ tháng 2/2022 - 1/2023, Mỹ và các nước đồng minh đã áp đặt lệnh trừng phạt đối với khoảng 8900 cá nhân và 1800 thực thể Nga, hình thành một chiến lược trừng phạt toàn diện và mạnh mẽ nhất từ trước đến nay.[11] Mặc dù không thể phá hủy hoàn toàn nền kinh tế thứ 6 thế giới, các biện pháp cứng rắn của Mỹ và phương Tây đã gây ra nhiều khó khăn và làm gia tăng thách thức đối với đất nước rộng lớn này.[12] 

Các lệnh trừng phạt của phương Tây đối với Nga, trong đó bao gồm các biện pháp cấm nhập khẩu, áp đặt giá trần đối với dầu mỏ và khí đốt từ Nga, đã gây ra sự thiếu hụt nguồn cung, phá vỡ tính ổn định của thị trường năng lượng toàn cầu và đẩy giá nhiên liệu lên cao kỷ lục.[13] Các biện pháp trả đũa của Nga đối với phương Tây cũng khiến tình hình năng lượng tại châu Âu nói riêng và thế giới nói chung trở nên căng thẳng khi các quốc gia trong khu vực phụ thuộc phần lớn vào nguồn cung khí đốt từ Moscow. Cụ thể, Nga đã từ chối cung cấp dầu mỏ và khí đốt cho “các quốc gia không thân thiện”, đóng cửa các tuyến đường vận chuyển khí đốt, và chỉ nhận thanh toán bằng đồng Ruble.[14] 

Căng thẳng giữa Nga và Ukraine cũng làm dấy lên nỗi lo về thiếu hụt nguồn cung, giá cả tăng mạnh và tác động đến khả năng tiếp cận lương thực toàn cầu khi cả hai nước đều là các nhà cung cấp hàng hóa nông nghiệp lớn của thế giới.[15][16] Theo dự báo của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) công bố vào tháng 4/2022, chiến dịch của Nga tại Ukraine có nguy cơ làm gia tăng khoảng 7.6 - 13.1 triệu người suy dinh dưỡng.[17] 

2. Một thế giới chuyển dịch và thích ứng

2.1. Về xu hướng tập hợp lực lượng 

Cuộc xung đột tại Ukraine đã và đang làm gia tăng các yếu tố cạnh tranh giữa những trung tâm quyền lực lớn của thế giới đương đại. Điều chỉnh chiến lược của các trung tâm này liên quan đến tình hình Ukraine năm 2022 đã góp phần tạo ra những vận động mới trong tập hợp lực lượng do các nước lớn như Mỹ và Nga - Trung dẫn dắt. Chiến sự nổ ra đã tiếp thêm động lực cho sự tồn tại của NATO và các tập hợp lực lượng do Mỹ lãnh đạo;[18] đồng thời củng cố liên kết Nga – Trung và quan hệ giữa Nga với một số đồng minh, đối tác như Belarus, Iran và Triều Tiên.[19][20][21]

Bên cạnh đó, xu hướng tập hợp lực lượng không do các nước lớn dẫn dắt cũng là một hiện tượng đáng chú ý trong đời sống chính trị quốc tế năm 2022. Trong vấn đề Ukraine, các quốc gia vừa và nhỏ có những quan điểm khác nhau, song đều chia sẻ nhu cầu duy trì chính sách đối ngoại độc lập, tự chủ, đảm bảo môi trường hòa bình, ổn định để phát triển. Nhiều quốc gia không tham gia các lệnh trừng phạt và cấm vận nhằm vào nước Nga, đồng thời nỗ lực tìm kiếm giải pháp duy trì quan hệ với Nga theo hướng có lợi cho mình.[22] 

Nhìn chung, cuộc xung đột tại Ukraine đã và đang củng cố, thúc đẩy những tập hợp lực lượng theo xu hướng sẵn có và hầu như không tạo ra nhiều điều chỉnh chiến lược lớn, ngoại trừ trường hợp Thụy Điển và Phần Lan từ bỏ cơ chế trung lập để xin gia nhập NATO. Ngoài ra, xu hướng tập hợp lực lượng trên thế giới hiện nay không đơn tuyến theo chiều dọc với cơ sở là hệ tư tưởng, mà là những vận động đa chiều, đa dạng, đan xen giữa hợp tác và cạnh tranh dựa trên lợi ích quốc gia – dân tộc.[23]

2.2. Về trật tự thế giới và cấu trúc an ninh châu Âu

“Trật tự thế giới thể hiện một kiểu so sánh và phân bổ sức mạnh tổng hợp giữa các cường quốc”.[24] Theo cách định nghĩa này, nhân tố có ảnh hưởng quyết định đối với quá trình hình thành trật tự thế giới là tương quan lực lượng giữa các chủ thể lớn trong quan hệ quốc tế. Căng thẳng giữa Nga và phương Tây liên quan đến cuộc xung đột tại Ukraine góp phần tác động đến tương quan lực lượng thông qua ảnh hưởng đến (i) sức mạnh tổng hợp của các bên liên quan và (ii) các vận động mới trong tập hợp lực lượng. Tuy nhiên, đây cũng chỉ là một bộ phận trong toàn cảnh cạnh tranh nước lớn năm 2022, trong đó trọng tâm là cuộc cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc. Thêm vào đó, quá trình hình thành trật tự thế giới ngày nay còn chịu tác động của nhóm nhân tố khách quan: toàn cầu hóa, khoa học công nghệ và vai trò của các chủ thể phi nhà nước. Do đó, cuộc xung đột Nga - Ukraine trong năm qua không hẳn là yếu tố quyết định duy nhất, mà là một trong nhiều yếu tố khách quan và chủ quan, góp phần vào xu hướng vận động và định hình trật tự thế giới mới sau Chiến tranh Lạnh. 

Trong khi đó, ở châu Âu, khủng hoảng Ukraine đã thổi bùng cuộc tranh luận âm ỉ về cấu trúc an ninh khu vực đương đại. Cấu trúc an ninh được hiểu là một hình thái quan hệ giữa các nước bao gồm các nhân tố: quân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, khoa học - công nghệ,… có sự hợp tác và đấu tranh với nhau.[25] Từ ngày 24/2/2022 đến nay, những hạn chế trong cấu trúc an ninh châu Âu đã được bộc lộ rõ ràng hơn bao giờ hết khi không thể ngăn chặn và điều hòa những mâu thuẫn phát sinh ngay trong lòng cấu trúc, khiến mặt đấu tranh vượt trội so với hợp tác và phát triển đến mức phải giải quyết bằng vũ lực. Theo quan điểm của John Mearsheimer, một trong những nguyên nhân khiến xung đột bùng phát chính là sự mở rộng về phía đông của NATO, đe dọa trực tiếp an ninh và xâm phạm vào “lằn ranh đỏ” của Nga - một quốc gia lớn ở châu Âu sở hữu sức mạnh đáng kể, nhất là về năng lực hạt nhân và quân sự.[26] Một năm xung đột diễn ra cũng là thời gian các nhà lãnh đạo châu Âu nhận thức lại về mâu thuẫn trong cấu trúc đương đại khi chưa dung hòa được lợi ích của Nga và phương Tây; cũng như suy ngẫm về cách thức tái định hình một cấu trúc mới thỏa mãn nhu cầu an ninh chính đáng của tất cả các quốc gia, hướng tới bảo đảm một nền hòa bình bền vững cho toàn châu lục.[27][28] 

2.3. Về bức tranh của nền kinh tế toàn cầu và sự chuyển dịch chuỗi cung ứng

Sự bất cân bằng cung - cầu và chính sách nới lỏng tiền tệ của nhiều quốc gia sau đại dịch COVID-19 đã khiến nền kinh tế thế giới phải đối mặt với tình trạng lạm phát tăng cao. Sau khi cuộc xung đột Nga - Ukraine nổ ra, sự đứt gãy nguồn cung cùng tình trạng giá năng lượng và lương thực leo thang đã khiến bức tranh của nền kinh tế toàn cầu thêm phần ảm đạm. Tính đến cuối năm 2022, tỷ lệ lạm phát toàn cầu đã chạm mức xấp xỉ 9%, tăng đáng kể so với con số 4,1% của năm 2021.[29][30] Tại Mỹ và khu vực đồng Euro, tỷ lệ lạm phát lần lượt đạt mức 9,1% và 10,7% vào tháng 6/2022, được đánh giá là cao nhất kể từ đầu thế kỷ XXI.[31] 

Đối mặt với tình trạng lạm phát lập đỉnh, hàng loạt các nền kinh tế lớn trên thế giới đã tiến hành nâng lãi suất và thắt chặt chính sách tiền tệ.[32] Đây được kỳ vọng là giải pháp giúp kiềm chế tỷ lệ lạm phát phi mã của năm 2022. Tuy nhiên, theo cảnh báo của Ngân hàng Thế giới (WB), việc các nền kinh tế đồng loạt tăng lãi suất “ồ ạt” sẽ tạo ra nguy cơ suy thoái kinh tế toàn cầu trong năm 2023, đồng thời gây bùng nổ khủng hoảng tài chính tại những thị trường mới nổi cùng các nền kinh tế đang phát triển.[33]

Cuộc xung đột Nga - Ukraine vô hình trung tạo ra động lực thúc đẩy dịch chuyển các chuỗi cung ứng. Từ năm 2019, xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng bắt đầu khi cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc tăng nhiệt, và trở nên rõ nét hơn sau đại dịch COVID-19.[34] Đến năm 2022, dưới tác động của cuộc xung đột tại Ukraine, xu hướng này lại càng diễn ra mạnh mẽ trong lĩnh vực năng lượng. 

Trong bối cảnh phương Tây áp đặt loạt lệnh trừng phạt nhằm loại bỏ một lượng lớn dầu diesel của Nga khỏi thị trường, vai trò của Ấn Độ trong bản đồ dầu mỏ toàn cầu ngày càng trở nên quan trọng, khi nước này tăng cường nhập khẩu dầu thô từ Nga và bán lại các sản phẩm tinh chế cho EU.[35] Các quốc gia Trung Đông - châu Phi như Qatar, Nigeria, Angola và Cameroon cũng được coi là những nguồn cung tiềm năng cho thị trường châu Âu, khi EU tiến hành tăng cường nhập khẩu khí hóa lỏng và dầu thô từ khu vực này trong năm 2022.[36] Có thể thấy, cuộc xung đột đã định hình lại dòng chảy năng lượng trên toàn thế giới, qua đó tạo điều kiện cho sự vươn lên của các nguồn cung mới trên thị trường dầu mỏ toàn cầu. 

2.4. Về vấn đề an ninh phi truyền thống:  

Những tác động của đại dịch COVID-19 cùng với hệ lụy từ cuộc xung đột Nga - Ukraine đã đặt ra nhiều thách thức cho hệ thống năng lượng toàn cầu, đặc biệt là đối với những quốc gia lệ thuộc vào nguồn cung dầu khí từ Nga. Cuộc xung đột đã khiến các quốc gia nhìn nhận lại về chính sách năng lượng, theo đó thúc đẩy xu hướng đầu tư và phát triển các nguồn năng lượng tái tạo. Cụ thể, Đức đã đề ra mục tiêu tăng cường phát triển công nghệ điện mặt trời và năng lượng gió, qua đó hạn chế sự phụ thuộc vào dầu khí của Nga.[37] Tương tự, Hội đồng châu Âu (EC) cũng quyết định tăng cường phát triển hệ thống điện mặt trời áp mái, đặt ra mục tiêu gia tăng tỷ lệ sản lượng điện mặt trời của châu Âu lên mức xấp xỉ 25% vào cuối năm 2022, đồng thời khuyến khích tăng cường các nguồn năng lượng tái tạo khác.[38]

Bên cạnh vấn đề an ninh năng lượng, cuộc khủng hoảng tại Ukraine đã làm trầm trọng hơn tình trạng mất an ninh lương thực, vốn đã trở thành thách thức trên toàn cầu do tác động từ biến đổi khí hậu và đại dịch COVID-19.[39] Để giải quyết tình trạng đứt gãy nguồn cung, ngày 24/7/2022, Nga và Ukraine đã ký kết thỏa thuận xuất khẩu ngũ cốc qua Biển Đen, nhằm đảm bảo các mặt hàng được tiếp cận với thị trường toàn cầu. Thỏa thuận được Tổng thư ký Liên hợp quốc António Guterres kỳ vọng là giải pháp hỗ trợ các quốc gia đang phát triển trong việc đối mặt với khủng hoảng và nạn đói.[40] Tuy nhiên, sự bất đồng quan điểm trong việc gỡ bỏ các rào cản thương mại đối với hoạt động xuất khẩu lương thực và phân bón của Nga đã gây ra nhiều trở ngại lớn cho quá trình gia hạn thỏa thuận.[41][42] Ngoài ra, sức ảnh hưởng của Nga và Ukraine đối với thị trường lương thực thế giới cũng khiến cho vấn đề nguồn cung trở nên khó giải quyết, khi hai quốc gia chiếm tới 18% sản lượng xuất khẩu ngũ cốc toàn cầu.[43]   

Kết luận

Có thể nói, cuộc khủng hoảng giữa hai nước láng giềng Nga - Ukraine là một “bất ngờ lớn” và đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến các khía cạnh an ninh truyền thống, an ninh phi truyền thống và kinh tế toàn cầu. Nhiều chuyên gia dự báo, trong năm 2023, tình hình thế giới tiếp tục ảm đạm và bất định trong bối cảnh nỗ lực tìm kiếm giải pháp cho các xung đột địa chính trị vẫn lâm vào bế tắc. Tuy nhiên, dưới tác động của cuộc xung đột và động thái của các bên liên quan, thế giới đã dần thích ứng với các thách thức, đẩy nhanh quá trình chuyển dịch và hợp tác, hướng đến các giải pháp thực chất, lâu dài dựa trên Hiến chương Liên hợp quốc và luật pháp quốc tế.